Паходжанне рэлігіі Паўла

Гасподства Ісуса (частка 5)

Джон Грэшэм Махен

Безумоўна, сам факт таго, што хрысціяне выкарыстоўвалі тытул, які таксама выкарыстоўваўся ў язычніцкіх культах, не ўстанаўлівае ніякай залежнасці ад язычніцтва. Бо тытул "Гасподзь" быў амаль так жа ўсталяваны ў якасці абазначэння боскасці, як і тэрмін "Бог". Што б ні было паходжаннем рэлігійнага выкарыстання гэтага слова, такое выкарыстанне стала часткай грэцкай мовы. Місіянер, які жадаў абвярнуць адзінага сапраўднага Бога, быў абавязаны, калі ён гаварыў па-грэцку, выкарыстаць тэрмін "Бог", які, вядома, ужываўся ў язычніцкай рэлігіі. Так што калі ён жадаў назваць Ісуса Богам, некаторым словам, якое адначасова адрознівала б Яго ад Бога Айца, ён быў абавязаны ўжыць слова "Гасподзь", хоць гэтае слова таксама ўжывалася ў язычніцтве. Ні ў адным, ні ў іншым выпадку выкарыстанне грэцкага слова не ўцягвала ў сябе найменшага ўплыву канцэпцый, якія былі прымацаваны да слова ў політэістычнай рэлігіі.

Але існавала значна мацнейшая прычына для ўжывання грэцкага тэрміна "Гасподзь" да Ісуса, чым тая, якая была знойдзена ў яго шырокім ужыванні сярод грэкамоўных народаў. Рэлігійнае ўжыванне тэрміна не было абмежавана язычніцкімі культамі, але з'яўляецца таксама, і калі нешта нават больш трывала ўсталявана, у грэцкай Старой Запавеце. Слова "Гасподзь" ужываецца Септуагінтай для перакладу "Яхве" габрэйскага тэксту. Не было б дарэчы абмяркоўваць прычыны, якія кіравалі перакладчыкамі ў іх выбары гэтага канкрэтнага слова. Бясспрэчна, нейкае слова для "Гасподзя" было патрабавана асацыяцыямі, якія ўжо склаліся вакол габрэйскага слова. І могуць быць прапанаваны розныя прычыны для выбару "kyrios" замест некага іншага грэцкага слова, якое азначае "гаспадар". Магчыма, каранёвае значэнне "kyrios" лепш выражала ідэю, якая мелася на ўвазе; можа быць, таксама, да "kyrios" ужо была далучана рэлігійная значэнне, якой іншыя словы не валодалі. У любым выпадку, якая б ні была прычына, "kyrios" было словам, якое было абрана.

І факт гэтай вельмі важны. Бо менавіта сярод чытачоў Септуагінты хрысціянства спачатку знайшло свой шлях. Септуагінта была Бібліяй яўрэйскіх сінагогаў, і ў сінагогах яе чытаньне было чуваць не толькі яўрэямі, але і мноствам язычнікаў, "багоўбоязлівымі" з Кнігі Дзеянняў. Менавіта з "багоўбоязлівымі" пачалася язычніцкая місія. І нават калі былі язычніцкія вернікі, якія зусім не праходзілі праз школу сінагогі ў самы ранні перыяд, магчыма, такіх вернікаў было мала - нават тады Септуагінта адразу была выкарыстана ў іх навучанні. Такім чынам, калі хрысціянскія місіянеры ўжывалі слова "Гасподзь" да Ісуса, іх слухачы адразу ведалі, што яны мелі на ўвазе. Яны адразу ведалі, што Ісус займаў месца, якое займае толькі Бог. Бо слова "Гасподзь" выкарыстоўваецца незлічоная колькасць разоў у грэчаскіх Пісаннях як найсвятлейшае імя дагавора Бога Ізраэля, і гэтыя месцы былі свабодна ўжыты да Ісуса.

Гэтае ўжыванне Септуагінты тэрміна "Гасподзь", з ужываннем Септуагінты мясцаў да Ісуса, што здаецца як само сабой зразумелае ў Пасланнях Паўла, мела велізарнае значэнне для ранняй хрысціянскай місіі, чым ужыванне тэрміна ў язычніцкіх культах. І яно значна больш кідае святло на арыгінальнае значэнне тэрміна, ужытага да Ісуса. Але язычніцкае ўжыванне цікавае, і яго дэманстрацыя Бусэтам і іншымі павінна быць удзячна прынята. Важны факт быў устаноўлены больш і больш трывала сучаснымі даследаваннямі - факт, што грэчаскае слова "кірыяс" у першым стагоддзі нашай эры было, дзе б ні распаўсюджвалася грэчаская мова, выразна абазначэннем боскасці. Звычайнае ўжыванне слова сапраўды захавалася; слова ўсё яшчэ выражала стасункі, якія гаспадар падтрымліваў у адносінах да сваіх рабоў. Але слова стала характэрна рэлігійным тэрмінам, і яно ўжываецца ў рэлігійным сэнсе, асабліва як замацавана Септуагінтай, што з'яўляецца ў Новым Запавеце.

Такім чынам, гэта не адпавядае новазапаветнаму ўжыванню, калі Іісус называецца некаторымі асобамі ў сучаснай Царкве "Настаўнікам", а не "Госпадом". Часам, можа быць, гэтае ўжыванне прымаецца ў свядомым пратэсте супраць новазапаветнага паняцця аб божасці Хрыста; Іісус гаворыцца як "Настаўнік" у тым ж сэнсе, у якім лідэр школы мастакоў гаворыцца як "Настаўнік" яго паслядоўнікамі. Або ж гэта слова азначае проста таго, каму трэба падпарадкоўвацца. Але часам сучасная мода прымаецца набожнымі мужчынамі і жанчынамі з тым, што англійскае слова "Гасподзь" зносілася і што ўжыванне слова "Настаўнік" з'яўляецца больш блізкім падыходам да сэнса грэцкага Тэстаменту. Гэтае меркаванне з'яўляецца ілжывым. Пры перакладзе новазапаветнага наймення Іісуса не варта імкнуцца вярнуцца да арыгінальнага сэнса слова "кірыяс". Бо грэцкае слова ўжо зазнало развіццё, і ўжытае да Іісуса ў Новам Запавеце, яно было ясна рэлігійным тэрмінам. Яно мела тыя ж рэлігійныя асацыяцыі, якія цяпер мае англійскае слова "Гасподзь". І амаль па тых жа прычынах. Рэлігійныя асацыяцыі англійскага слова "Гасподзь" з'яўляюцца дзякуючы біблейскаму ўжыванню; і рэлігійныя асацыяцыі новазапаветнага слова "кірыяс" таксама з'яўляліся дзякуючы біблейскаму ўжыванню - ужыванню Септуагінты. Хрысціянін павінен памятаць, што "трохі навукі - гэта небяспечная рэч". Адзіная замена "Настаўніка" на "Гаспода" пры гаворцы пра Іісуса мае толькі ілжывае ўражанне свежасці і арыгінальнасці. У рэальнасці гэта часам азначае адыход ад духу новазапаветнага ўжывання.

Адпаведна, Боўсет выканаў службу ў тым, што ўсталяваў у дакладным рэльефе рэлігійны сэнс слова "Гасподзь". Але ён не дасягнуў тлумачэння ўжывання гэтага слова да Іісуса.

Далейшыя цяжкасці, акрамя таго, атакаюць тэорыю Боўсэта. Тэрмін "Гасподзь" у дачыненні да Ісуса, і рэлігійнае стаўленне да Ісуса, выяўленае гэтым тэрмінам, узніклі, паводле Боўсэта, на сходках такіх супол у Антыёхіі, і пад уплывам язычніцкіх канцэпцый. Але, вядома, тлумачэнне Боўсэта паходжання паулінізму яшчэ не было цалкам прадстаўлена. Паулінізм - гэта нешта значна большае, чым экстатычнае пакланенне культу- Богу; асабістае стаўленне да Хрыста пануе ў кожным аддзеле жыцця апостала.

Боўсэт прызнае гэты факт. Рэлігія Паўла, ён прызнае, з'яўляецца чымсьці значна большым, чым рэлігія, якая была выяўлена на сходках Антыёхійскай Царквы. Але ён мяркуе, што іншыя элементы рэлігіі Паўла, далёка ідучыя як яны ёсць, мелі па меншай меры свой пачатак у кульце. Тут знаходзіцца адзін з найменш пераканаўчых элементаў у усёй канструкцыі. Боўсэт не ацаніў індывідуалістычны характар рэлігіі Паўла. Прынамсі, ён не здолеў паказаць, што пауліністычнае жыццё "у Хрысце" ці "у Госпадзе" было створана развіццём з экстатычных перажыванняў на сходках Антыёхійскай Царквы.

Але калі індывідуалістычная рэлігія Паўла была развіта з "культа", як яна была развіта? Як можна растлумачыць уведзенне новых элементаў? Боўсэт з вялікім стараннем падышоў да гэтай праблемы. І ён спрабуе паказаць, што рэлігія Паўла, як яна бачыцца ў Пасланнях, была развіта з культувай рэлігіі Антыёхіі шляхам ататоўжвання "Гаспода" з "Духам", і шляхам абагульнення і этаізацыі канцэпцыі дзейнасці Духа.

Даўрынь doctrine пра Духа, Боўсэт лічыць, была запазычана з паганскай містычнай рэлігіі эліністычнай эпохі. Акрамя тэрмінологіі - хоць сцверджанні Райцэнштэйна лічацца Боўсэтам у прынцыпе правільнымі - фундаментальны песімістычны дуалізм Паўла, паводле Боўсэта, быў заснаваны на тым шырока распаўсюджаным тыпе мыслення і жыцця, які з'яўляецца ў таямнічых рэлігіях і ў герметычных пісаннях. Згодна з гэтым песімістычным спосабам мыслення, выратаванне ніколі не магло быць дасягнута чалавечай прыродай, нават з боскім дапамогай, але толькі цалкам новым пачаткам, створаным шляхам замены боскай прыроды на старога чалавека. Па словах апостала Паўла, Боўсэт працягвае, гэты звышнатуральнызм, гэтае паняцце дамінавання боскай сілы ў новым жыцці, было распаўсюджана значна далей за межы культу або візіянерскіх вопытаў; Дух быў зроблены кіруючым прынцыпам жыцця хрысціяніна; не толькі прароцтва, мовы, галенне і падобнае, былі цяпер разгледжаны як плод Духа, але таксама любоў, радасць, мір, доўгацярпенне, дабрыня, дабрата, вернасць, пакорлівасць, самакантроль. Але гэтае павелічэнне дзейнасці Духа, Боўсэт настойвае, не ўключала ў сябе найменшага аслаблення звышнатуралізму, які быў характэрны для арыгінальнага паняцця; Дух, які стварыў любоў, радасць, мір, меў таксама мала звязаны з чалавечым духам, як і Дух, які прымусіў людзей гаварыць на мовах. І звышнатуралізм, які тут з'яўляецца ў праслаўленай форме, быў, паводле Боўсэта, атрыманы з містычнай паганскай рэлігіі эліністычнай эпохі.

Гэтае сцвярджэнне ўжо было абмеркавана, і слабасць яго была паказана. Паўлаўская дактрына Духа не была атрымана з сучаснага язычніцтва. Але выклад тэорыі Боусэта яшчэ не завершаны. Дух, чыя дзейнасць была прадоўжана Паўлам у самых глыбокіх закутках жыцця хрысціяніна, быў ідэнтыфікаваны, Боусэт кажа, з "Гаспадом" (2 Кар. 11. 17). Гэтая ідэнтыфікацыя аказала важны ўплыў на абодва элементы, якія былі зведзены разам; яна аказала важны ўплыў на канцэпцыю і "Гаспада", і "Духа". Калі "Гаспад" быў ідэнтыфікаваны, або звязаны з Духам, і калі дзейнасць Духа распаўсюджвалася на ўсё жыццё, тады "Гаспад" ужо не мог быць для Паўла проста культавым богам, які быў прысутнічаў на сходках Царквы. Наадварот, Ён павінен быў быць прысутнічаў усюды, дзе быў прысутнічаў Дух, - гэта значыць, Ён павінен быў быць тым, у чым хрысціянін жыў і рухаўся і меў сваё быццё. Такім чынам, Павел мог утварыць дзіўную фразу "у Хрысце" або "у Гаспаду", для якой Боусэт прызнае, што няма аналогіі ў язычніцкай рэлігіі. З іншага боку, канцэпцыя Духа, як лічыць Боусэт, была неабходна зменена яе сувяззю з "Гаспадом". Праз ідэнтыфікацыю з рэальнай асобай, якая жыла ўсяго некалькі гадоў таму, "Дух" атрымаў асабістую якасць, якой ён інакш не меў. Ці, каб выказаць тое ж самае іншымі словамі, паўлаўская фраза "у Гаспаду" не зусім тое ж самае па сэнсе, што і фраза "у Духу"; бо яна валодае асабістым характарам. "Гэтае дзіўнае змешванне абстракцыі і асобы", - кажа Боусэт, - "гэтая сувязь рэлігійнага прынцыпу з асобай, якая хадзіла тут на зямлі і пакутавала смерць, з'яўляецца з'явай асаблівай сілы і арыгінальнасці."

На гэтым этапе Буссет знаходзіцца ў небяспецы быць няверным фундаментальным прынцыпам сваёй рэканструкцыі; ён знаходзіцца ў небяспецы злучэння рэлігіі Паўла з канкрэтнай асобай Ісуса. Але ён выяўляе небяспеку і пазбягае яе. Не трэба меркаваць, кажа ён, што Паўел меў вельмі яснае ўражанне аб характэры гістарычнага Ісуса. Бо калі б ён меў такое ўражанне, ён ніколі не змог бы злучыць Ісуса з абстракцыяй, накшталт Духа. Усё, што яго цікавіла, тады, было тое, што Ісус жыў і асабліва што Ён памёр.

Аднак гэтыя голыя факты лічацца дастатковымі, каб надаць канцэпцыі Паўла аб Дусе-Господзе той асаблівай асабістай якасці, якая выклікае ўдзячнасць Буссета! Пrawdа, Буссет сутыкаецца на гэтым этапе з цяжкасцю, якая ўзнікае перад кожным натуралістычным тлумачэннем генезіса рэлігіі Паўла. Праблема ў тым, што цесная сувязь Паўла з гістарычным Ісусам імператыўна патрабуецца гісторыкам, каб надаць адносінам Паўла да Хрыста тую цёплую, асабістую якасць, якая выпраменьваецца з кожнай старонкі Пасланняў; у той час як, з іншага боку, шырокае аддзяленне Паўла ад гістарычнага Ісуса імператыўна патрабуецца для таго, каб Паўел не быў абмежаваны гістарычнай традыцыяй у ўзвышэнні Ісуса да боскага годнасці і ў злучэнні Яго з Духам Божым.

Сучасная крытыка вагалася паміж двума патрабаваннямі; яна спрабуе захаваць правы кожнага. Буссет больш уражаны другім патрабаваннем; Вернле, яго апанент, больш уражаны першым. Але абодва аднолька няправы. На самай справе ёсць толькі адзін шлях выйсця з цяжкасці. Гэта стары шлях і радыкальны шлях. Але свет навукі можа вярнуцца да яго ў канцы. Фундаментальная цяжкасць у тлумачэнні паходжання паулінізму ніколі не знікне, калі яе ігнаруюць; яна ніколі не паддасца кампрамісам ніякага роду. Яна знікне толькі тады, калі Іісус будзе прызнаны як сапраўды тое, што Павел мяркуе Яго быць, і што ўсе Евангеллі прадстаўляюць Яго быць — вечны Сын Божы, які прыйшоў на зямлю для выратавання чалавека, цяпер зноў сядзіць на троне сваёй славы, і дзейнічае ў сэрцах сваіх вучняў праз Свайго Духа, як толькі Бог можа дзейнічаць. Такое рашэнне ніколі не было такім непопулярным, як сёння. Прыняцце яго запатрабуе капернікаўскай рэвалюцыі ў многіх галінах чалавечага мыслення і жыцця. Але адмова ад такога прыняцця пакінула гістарычную праблему, якую пакуль што не ўдалося вырашыць.

У адзін момант Буссет прызнае, што рэлігія Паўла была заснавана на гістарычным факце. Яна была заснавана на смерці Ісуса. Але паўлінская інтэрпрэтацыя смерці Ісуса была атрымана, як лічыць Буссет, у важных частках з сучаснай язычніцкай рэлігіі; паўлінскае паняцце памірання і ўваскрэсення з Хрыстом было сфармавана пад уплывам шырока распаўсюджанага язычніцкага канцэпту памірання і ўваскрэсення бога. Гэта сцверджанне стала даволі распаўсюджаным сярод апошніх даследчыкаў; матэрыял на падтрымку яго быў сабраны ў зручнай форме М. Брукнерам. Але на самай справе доказы на падтрымку сцверджання маюць вельмі слабы выгляд. Агляд эліністычнай рэлігіі, які быў прадпрыняты ў главе VI, раскрыў, сапраўды, той факт, што некаторыя богі, асабліва Аттыс, Адоніс і Асірыс, былі прадстаўлены спачатку як тыя, што паміраюць, а потым як тыя, што ўваскрасаюць. Падобнасць гэтых фігур адна да адной можа быць тлумачана, магчыма, гіпотэзай, што ўсе яны былі першапачаткова богамі расліннасці, чыя смерць і ўваскрэсенне прадстаўлялі змаршчванне расліннасці ўвосень і яе абнаўленне вясной. На першы погляд, паралель паміж гэтымі богамі і Ісусам можа здацца ўражлівым. Ісус таксама быў прадстаўлены як той, хто памірае і як той, хто вяртаецца да жыцця зноў. Але якое значэнне паралелі? Ці можа яна азначаць, што ўся новазапаветная гісторыя смерці і ўваскрэсення Ісуса была атрымана з гэтых міфаў расліннасці? Такое было заключэнне некаторых сучасных даследчыкаў. Але, вядома, гэта заключэнне з'яўляецца недарэчным, і яно не падтрымліваецца Буссетом. Істотная гістарычнасць веры ў Яго ўваскрэсенне сярод Яго блізкіх сяброў застаецца занадта моцнай, каб быць пахіснутай любой тэорыяй залежнасці ад язычніцкага міфа. Такім чынам, аргумент, выведзены з паралелі паміж новазапаветнай гісторыяй і язычніцкім міфам пра паміранне і ўваскрэсенне бога, аказваецца занадта моцным. Калі ён даказвае што-небудзь, то ён даказвае, што новазапаветная гісторыя ўваскрэсення была атрымана з язычніцкага міфа. Але такі погляд не быў падтрымліваны ніякімі сур'ёзнымі гісторыкамі. Таму давядзецца прызнаць, што паралель паміж верай у тое, што Адоніс і Асірыс і Аттыс памерлі і ўваскрэсілі, і верай у тое, што Ісус памёр і ўваскрэс, не была створана залежнасцю адной гісторыі ад другой. Давядзецца прызнаць, такім чынам, што паралель не заўсёды азначае адносінасць залежнасці. І калі яна не азначае гэта ў адным месцы, можа быць, яна не азначае гэта і ў іншых.

Але Бусет будзе настойваць на тым, што хоць гісторыя Новага Запавету пра смерць і ўваскрэсенне Іісуса не была першапачаткова створана паганскім міфам, аднак уплыў паганскага канцэпту знайшоў сваё адлюстраванне ў інтэрпрэтацыі, якую Павел даў гэтай гісторыі. Павел верыў, што хрысціянін падзяляе долю Хрыста - памёр з Хрыстом і ўваскрэс з Хрыстом. Але падобная канцэпцыя сустракаецца ў паганскіх рэлігіях. Класічны выраз гэтай ідэі з'яўляецца ў часта цытуемых словах, паведамленых Фірмікусам Мацернусам: "Будзьце смела, ініцыяваныя, бо бог выратаваны; і нам будзе выратаванне з бяд."

Але трэба памятаць, што сведчанне Фірмікуса Мацернуса вельмі познае, і што доказы распаўсюджвання гэтай канцэпцыі ў ранні перыяд некалькі скупыя.

Упэўненыя сцверджанні апошніх аўтараў адносна гэтых спраў нічога кароткага не маюць дзіўнага. Звычайныя чытачы могуць атрымаць уражанне, што даследчык можа аднавіць канцэпцыю паміраючага і ўваскрасаючага бога, і долю ўдзельнікаў культу ў смерці і ўваскрэсенні, на аснове нейкага велізарнага запаса інфармацыі ў існуючых крыніцах. На самай справе, нічога падобнага няма. Існуючая інфармацыя аб гэтай канцэпцыі вельмі скупая, і ў большасці сваёй датуецца значна пазней за час Паўла. Было б залішне сказаць, што канцэпцыя паміраючага і ўваскрасаючага бога, з яе рэлігійным значэннем, не існавала да перыяду Паўла. Старажытны егіпецкі тэкст, напрыклад, быў прыведзены Эрманам, які сцвярджае, што дабрабыт паклонніка залежыць ад дабрабыту Азірыса: "Як Азірыс жыве, так і ён будзе жыць". Вельмі верагодна, што такія канцэпцыі былі звязаны таксама з жалобай і наступным радасцю па Атысе і Аданісе. Калі канцэпцыя існавала ў дапаўлаўскі перыяд, з гэтага зусім не вынікае, што яна была шырока распаўсюджанай. Безумоўна, яе распаўсюджанне было вельмі перабольшана ў апошнія гады. Супраць такіх перабольшанняў Й. Вайс — які, вядома, не можа быць абвінавачаны ў адсутнасці сімпатыі да метадаў параўнальнай рэлігіі, ужытых да Новага Запавету — зусім слушна звярнуў увагу на 1 Кар. i. 23. Хрыстос распяты, кажа Павел, быў "для язычнікаў глупствам". Гэта не выглядае так, быццам язычнікі, сярод якіх працаваў Павел, былі вельмі знаёмы з паняццем паміраючага бога. Калі б сцверджанні Брукнера былі слушнымі, калі б канцэпцыя паміраючага бога была такой жа распаўсюджанай у дні Паўла, як меркуе Брукнер, крыж не быў бы "для язычнікаў глупствам"; наадварот, ён быў бы для язычнікаў зусім натуральнай рэччу ў свеце.

Але нават калі б ранняе пашырэнне канцэпцыі паміраючага і ўваскрасаючага бога з яе рэлігійным значэннем было б лепш устаноўлена, чым яно ёсць насамрэч, то залежнасць Паўла ад гэтай канцэпцыі ніяк не была б даказана. Бо паулава канцэпцыя цалкам іншая. Адна розніца, вядома, зусім відавочная і сапраўды ўсею прызнана - пауловы Хрыстос прадстаўлены як той, хто памірае добраахвотна і памірае дзеля людзей. "Ён палюбіў мяне", - кажа Павел, "і аддаў Сябе за мяне". У paganскіх рэлігіях няма нічога падобнага да гэтага. Асірыс, Адонис і Аттыс былі застаўлены лёдам; Іісус жа аддаў Сваё жыццё свабодна. Розніца велізарная; яна ахоплівае самую сутнасць рэлігіі Паўла. Як узнікла гэтая розніца? Адкуль была ўзята паулава канцэпцыя ласкі Хрыста? Ці была яна ўзята ад Самога Іісуса? Ці была яна ўзята з тых ведаў, якія Павел меў аб характары Іісуса? Такое меркаванне магло б здацца натуральным. Але, на жаль, з пункту гледжання Боусэта, яно павінна быць адхілена. Бо калі б Павел меў якія-небудзь веды аб рэальным характары Іісуса, то як ён мог бы калі-небудзь меркаваць, што Іісус, звычайны чалавек, быў нябесным Гасподам?

Яшчэ адна розніца з'яўляецца яшчэ больш фундаментальнай. Смерць і ўваскрэсенне язычніцкіх багоў былі справай культу; смерць і ўваскрэсенне пауліанскага Хрыста былі гістарычнай справай. У аглядзе эліністычнай рэлігіі было заўважна, што культы ў язычніцкіх рэлігіях былі значна больш трывала заснаваны, чым міфы; на думку сучасных вучоных, міфы былі выведзены з культаў, а не наадварот. Так што ў выпадку "умираючых і ўваскрасаючых багоў" чалавека ў першую чаргу дзіўіць поўная вадкасць характару міфаў. Апавяданне пра Атыса, напрыклад, расказваецца ў многіх разыходных формах, і сярод паклоннікаў Атыса не было, здаецца, найменшага інтарэсу да ўсталявання якіх-небудзь аўтэнтычных звестак пра смерць і ўваскрэсенне бога. Асабліва "ўваскрэсенне" бога з'яўляецца ў міфах пра Атыса, Адониса і Асірыса ледзьве не. Сапраўдная смерць і ўваскрэсенне адбываліся толькі ў кульце. Кожны год у сакавіку паклоннікі Атыса ў Рыме спачатку бачылі бога які ляжаў мёртвым, калі ён быў прадстаўлены піхтой, а потым радаваліся яго ўваскрэсенню. Смерць і ўваскрэсенне былі ледзьве не зразумелыя як падзеі, якія адбыліся аднойчы назаўсёды даўно таму. Яны разумеліся хутчэй як тыя, што адбываюцца на кожным святкаванні свята.

Паўліанскае асэнсаванне смерці і ўваскрэсення Хрыста цалкам іншае. Боусэт, сапраўды, часткова зацьмявае розніцу; Боусэт спрабуе паказаць, што пауліанскае канцэпцыя ўмірання і ўваскрэсення верніка з Хрыстом была выведзена з святкавання сакрамэнтаў. Але не магло быць больш радыкальнай памылкі. Што з'яўляецца найбольш відавочным ва ўсім лістах, гэта гістарычны характар пауліанскага паслання. Рэлігія Паўла была ўкаранёна ў падзею, а сакрамэнты былі адным са спосабаў выкладання значэння гэтай падзеі. Падзеяй была збаўчая праца Хрыста ў Яго смерці і ўваскрэсенні.

Тут ляжыць самая глыбокая з усіх розніц паміж Паўлам і сучаснай рэлігіяй. Паўлізм не быў філасофіяй; ён не быў наборам указанняў для выратунку ад няшчасця свету; ён не быў апісаннем таго, што заўсёды было праўдай. Наадварот, ён быў апісаннем таго, што адбылося. Рэч, якая адбылася, акрамя таго, не была схавана ў далёкім і няясным мінулым. Апісанне яго не было распрацавана як апраўданне для існуючых рэлігійных формаў. Наадварот, смерць і ўваскрэсенне Іісуса, на якіх грунтавалася пропаведзь Паўла, адбыліся толькі некалькі гадоў таму. І факты маглі быць устаноўлены дастатковым сведчаннем; сведкі маглі быць допытаны, і Павел звяртаецца да сведкаў у дэталях. Адзіны ўрывак, 1 Кар. xv. 1-8, дастаткова, каб паставіць велізарную прапасць паміж паўлаўскім Хрыстом і язычніцкімі бажаствамі-змагарамі. Але характар паўлізму не залежыць ад аднаго ўрыўка. Усюды ў Пасланнях Павел ставіць усё сваё жыццё на праўду таго, што ён кажа пра смерць і ўваскрэсенне Іісуса. Благавешчанне, якое Павел прапаведаваў, было апісаннем таго, што адбылося. Калі апісанне было праўдай, паходжанне паўлізму тлумачыцца; калі яно не было праўдай, Царква грунтуецца на неаб'яснімальнай памылцы.

Гэта апошняе альтэрнатыва была разгледжана ў папярэднім абмеркаванні. Калі Іісус не быў Божым Выратавальнікам, якога Павел называе, то як узнікла паулінская рэлігія выратунку? Тры вялікія гіпотэзы былі разгледжаны і былі знойдзены недастатковымі.

Паўлізм, як было паказана, не грунтаваўся на Іісусе сучаснага натуралізму; калі Іісус быў толькі тым, кім яго прадстаўляюць сучасныя натуралістычныя гісторыкі, то тое, што сапраўды адметнае для Паўла, не было атрымана ад Іісуса. Усталяванне гэтага факту было значным дасягненнем Врэде і Боусэта. Але калі тое, што істотнае ў паўлізме, не было атрымана ад Іісуса, адкуль яно было атрымана?

Гэта не было выведзена, як Верэдэ лічыў, з дахрысціянскіх апокалиптычных паняццяў Месіі; бо апокалиптычны Месія не быў аб'ектам паклону, і не жывой асобай, кабую можна было любіць. Гэта не было выведзена з язычніцкай рэлігіі, у адпаведнасці з бліскучой гіпотэзай Буссета; бо язычніцкі ўплыў выключаецца саматэстыяй Паўла, і язычніцкія паралелі цалкам разбураюцца. Але нават калі б паралелі былі ў дзесяць разоў бліжэй, чым яны ёсць, сутнасць праблемы нават не была б дакранута. Сутнасць праблемы знаходзіцца ў паулава адносінах да Хрыста.

Гэта адносіны не могуць быць апісаны шляхам простага пераліку дэталяў; яны не могуць быць зведзены да ніжэйшых членаў; гэта абсалютна простая і непадзельная рэч. Адносіны Паўла да Хрыста - гэта адносіны любові; і любоў існуе толькі паміж асобамі. Гэта не група ідэй, якія трэба растлумачыць, калі трэба растлумачыць паулізм, а любоў Паўла да свайго Збаўцы. І гэтая любоў укорэнілася не ў тым, што Хрыстос сказаў, а ў тым, што Хрыстос зрабіў. Ён "палюбіў мяне і аддаў Самога за мяне". Там ляжыць аснова рэлігіі Паўла; там ляжыць аснова ўсёй хрысціянства. Гэта аснова пацвярджаецца апавяданнем аб Ісусе, якое даецца ў Евангеллях, і сапраўды даецца ва ўсіх крыніцах. Яна супрацьстаіць толькі сучасным рэканструкцыям. І гэтыя рэканструкцыі ўсе разбураюцца. Рэлігія Паўла не была заснавана на комплексе ідэй, выведзеных з іўдаізму ці з язычніцтва.

Яна была заснавана на гістарычным Ісусе. Але гістарычны Ісус, на якім яна была заснавана, не быў Ісусам сучаснай рэканструкцыі, а Ісусам усяго Новага Запавету і хрысціянскай веры; не настаўніком, які захаваўся толькі ў памяці Яго вучняў, а Збаўцам, які пасля Яго збаўленчага працы яшчэ жыў і яшчэ мог быць любімым.

Джон Грэшэм Мэйчэн (1881-1937) быў амерыканскім прэзбітэрыянскім навукоўцам Новага Запавету, які ўзначаліў паўстанне супраць мадэрнісцкай тэалогіі ў Прынстанскім універсітэце і заснаваў Вестмінстэрскую тэалагічную семінарыю, а таксама Праваслаўную прэзбітэрыянскую царкву.