مبنای دین پولس

سلطنت عیسی (بخش ۵)

توسط جان گریشام ماچن

البته صرف این واقعیت که مسیحیان از عنوانی استفاده می کردند که در فرقه های بت پرست نیز استفاده می شد، هیچ گونه وابستگی به بت پرستی را اثبات نمی کند. زیرا عنوان "خداوند" تقریباً به عنوان تعیین کننده الوهیت به خوبی عنوان "خدا" تثبیت شده بود. هرچه که منشأ استفاده مذهبی از این کلمه بود، آن استفاده به بخشی از زبان یونانی تبدیل شده بود. یک مبلغ که می خواست یک خدای حقیقی را اعلام کند، اگر به زبان یونانی صحبت می کرد، موظف بود از اصطلاح "خدا" استفاده کند، که البته در دین بت پرستی نیز استفاده می شد. بنابراین اگر او می خواست عیسی را به عنوان خدا با کلمه ای تعیین کند که در عین حال او را از خدای پدر متمایز می کند، او موظف بود از کلمه "خداوند" استفاده کند، اگرچه آن کلمه نیز در بت پرستی استفاده می شد. نه در یک مورد و نه در مورد دیگر، استفاده از یک کلمه یونانی کوچکترین تأثیری از مفاهیمی که به آن کلمه در یک دین چند خدایی پیوند داده شده بود، در بر نداشت.

لەوانەش هەبوو بەهێزتر لەبەر ئەوەی ناوی یۆنانی "پەروردگار" بە عیسی بدرێتەوە لەوەی کە لەناو خەڵکی یۆنانی-قسەکەردا باو بوو. بەکاربردنی مەدنی ئەم دەستەواژەیە سنوردار نەبوو بە کڵێسا بێبەرانەکان، بەڵکو دەركەوت لە وەشێکی یۆنانی کۆنی پەیمان کەوتووە. وشەی "پەروردگار" لەلایەن سێپتوواگینێتەوە بەکارهێنراوە بۆ وەرگێڕانەوەی "یەھۆوە" ی لە دەقی عیبری. هیچ بێ‌مانایە گفتوگۆ لەسەر ئەو هۆکارانە بکرێت کە وەرگێڕان لە هەڵبژاردنی ئەم وشەیەدا بەکاربردوویانە. بەڵێ هیچ گومانێک نییە کە وشەیەك لەو شێوەیە بۆ "پەروردگار" پێویست بوو لەبەر ئەو پێوەندییە کە لەدەورەی ئەو فەرمانی عیبری کۆشتووبوو. هۆکار و هۆکارێکی زۆر دەکرێت بۆ هەڵبژاردنی "کیریۆس" بەجێی وشەیەکی دیکەی یۆنانی واتای "گەورە" بدرێتە پێش. ڕەنگە واتای بنچینەیی "کیریۆس" زیاتر واتای مەبەستی نیشان بدات؛ شایەدیش مانایەکی مەدنی پێوەندی بە "کیریۆس" درابوو کە ئەو وشە دیکەیان نەبوو. لە هەر حاڵەتێکدا، هەرچەندە هۆکارەکە چی بووبێت، "کیریۆس" ئەو وشەیە بوو کە هەڵبژێردرا.

And دەستەواژە ئەمە لە گرنگیەکی سەرکەوتووە. چونکە لە ناو خوێندکارانی سێپتوواگێنتا بوو کە کریستیانیت بۆ یەکەم جار دەستی بە کار کرد. سێپتوواگێنتا کتێبی پیرۆزی سێنەگۆگەکانی جوولەکە بوو، و لە سێنەگۆگەکان خوێندنەوەی ئەو کتێبە نهێنی لەلایەن جوولەکەکان و هەروەها لەلایەن چەندین نەتەوەییەوە گوێیان لێ دەبوو، "خوا-ترس"ەکانی کتێبی چالاکی. لەگەڵ "خوا-ترس"ەکان بوو کە ئینجیل بۆ نەتەوەکان دەستی بە کار کرد. و ئەگەرچی لەوێ نەتەوەکان هەبوون کە گۆڕانکاری نەیانبوو لە قوتابخانەی سێنەگۆگەکان لە سەردەمی زۆر کۆن دا شایەد ئەم گۆڕانکاریانە کەم بوون-لە هەر حالەتێکدا سێپتوواگێنتا لە یەکەم کاتدا لە فێرکردنیان بەکار دەهات. بەم شێوەیە کاتێک مسیحییەت مەسیحیان وەک "پەروەردگار" بەکارهێنا، گوێیانی دەزانی کە دەستیان چۆنە. دەزانی کە عیسی لە جێگەیەکدا بوو کە تەنها خودا لەو جێگەیە. چونکە دەستەواژەی "پەروەردگار" بە شێوەیەکی زۆر لە سێپتوواگێنتادا بەکارهێنراوە وەک پیرۆزترین ناوی پەروەردگاری ئیسرائیل، و ئەم ئایەتە بە ئازادی بۆ عیسی بەکارهێنراون.

ئەم بەکارهێنانی سێپتوواگێنتای دەستەواژەی "پەروەردگار"، بە بەکارهێنانی ئایەتەکانی سێپتوواگێنتا بۆ عیسی، کە لە نامەکانی پۆڵسدا بە شێوەیەکی سروشتی دەردەکەوێت، لە ئینجیل بۆ مسیحییەت زۆر گرنگتر بوو لە بەکارهێنانی دەستەواژە لە پەرستشگا بێگانەکان. و ئەو ڕووناکیەکی زۆر بۆ سەرچاوەی گرنگی دەستەواژەکەی بەکارهێنراو بۆ عیسی دەڕێخێت. بەڵام بەکارهێنانی بێگانەکان جێی باسە، و پیشاندانی لەلایەن بۆوسێت و دیکەکانیش دەبێت بە شێوەیەکی سوپاسەوە وەرگیرێت. یەکێک لەو ڕاستیانەی کە بە توێژینەوەی نوێ بە شێوەیەکی زیاتر و زیاتر جێگیر کراوە-ڕاستی ئەوەیە کە دەستەواژەی یۆنانی "کوریۆس" لە سەدەی یەکەمی ساڵی زایینی، لە هەر کوێدا زمانەکەی یۆنان بڵاوبووەوە، بە شێوەیەکی دیاریکراو دەستنیشانی پەروەردگاری بوو. بەکارهێنانی عامەی دەستەواژەکە بەردەوام بوو؛ دەستەواژەکە هێشتا پەیوەندیەکەی نیشان دەدا کە لە نێوان خاوەنکار و بەندەکانی ئەودا هەبوو. بەڵام دەستەواژەکە بوو بە دەستەواژەیەکی تایبەتی مەدحیی، و لە مەعنای مەدحیدا، بە تایبەتی وەک لە سێپتوواگێنتا چەسپێنراوە، دەستەواژەکە لە تەوراتی نوێدا دەردەکەوێت.

بەم جۆرە لەگەڵ بەکارهێنانی نوێی عیسا نەگونجێت کە لەلایەن هەندێک کەس لەکڵێسای مۆدێرنەوە عیسا بە "مامۆستا" ناو دەبرێت، بەبێ ئەوەی بە "پەروەر" ناو ببرێت. ئەگەرچی هەندێک جار ئەم بەکارهێنانە بە شێوەیەکی بەئاگا هەڵبژێردراوە بۆ ناڕەزایەتی کردن لە هەڵوێستی نوێی عیسایی لەسەر خودایەتی مسیح؛ عیسا بە "مامۆستا" ناو دەبرێت، بەزۆری لەو چۆنەی کە سەرۆکی قوتابخانەیەک لەلایەن شوێنکەوتووانیەوە بە "مامۆستا" ناو دەبرێت. یان وشەیەک بە مانای یەکێک کە فەرمانەکانی پێویستە جێبەجێ بکرێن. بەڵام هەندێک جار فاشیۆنی مۆدێرن لەلایەن پیاوان و ژنانێکی دیندارەوە هەڵبژێردراوە بەو چەشنەی کە وشەی ئینگلیزی "پەروەر" لەبەرزاییەوە نزم بووەتەوە و بەکارهێنانی وشەی "مامۆستا" نزیکەیەکی زیاترە بۆ مانای یۆنانیی نوێ. ئەم چەشنە نادروستە. لە وەرگێڕانی ناونوێی عیسا، مرۆڤ نابێت بیەوێت بگەڕێتەوە بۆ مانای سەرەتایی وشەی "kyrios". چونکە وشەی یۆنانی پێشتر گەشەی کردبوو، وەک لە نوێی عیسایی بەکار هێنراوە، بە ڕوونی بەکارێکی مەدینەیی بوو. هەر مانای مەدینەیی ئەوەی هەیە کە ئێستا لە وشەی ئینگلیزی "پەروەر" هەیە. و بە هەمان هۆکارێک. مانای مەدینەیی وشەی ئینگلیزی "پەروەر" بەکارهێنانی کتێبی پیرۆزە؛ و مانای مەدینەیی وشەی نوێی "kyrios" هەروەها بەکارهێنانی سێپتوواگێنت بوو. ئەمەند، ئەو کەسە مسیحی ببێتەوە و بزانێت کە "زانستی کەمێک مەترسیدارە". جێگرتنەوەی بەردەوامی "مامۆستا" بەجای "پەروەر" لە قسەکردن لەسەر عیسا تەنها شێوەیەکی درۆینەی تازەیی و سەرەتاییە. لە ڕاستیدا ئەمە هەندێک جار واتای دوورکەوتنەوەیە لە ڕوحی بەکارهێنانی نوێی عیسایی.

لەمەوەش بۆسێت خزمەتێکی کردووە لە ڕوونکردنەوەی مانای مەدینەیی وشەی "پەروەر". بەڵام نەیانتوانی ئەو لێکدانەوەیە بۆ عیسا بکات.

زیاتر لەوەش, تیۆریی بۆسێت بە گرفتەکانی خۆیەوە دەمێنێتەوە. زاراوەی "پەروەر" وەک لە عیسی بەکارهاتووە, وە هەڵوێستی ئایینی لە عیسی کە بەو زاراوەیە دەربڕی, لە کۆبوونەوەکانی ئەو جۆرە کۆمەڵانەی وەک ئەوانەی لە ئەنتیۆخ بوون, وە لە ژێر کاریگەریی چەپەڵەکان پەیدا بوو. بەڵام بەدڵنیاییەوە بۆسێت بۆنی سەرچاوەی پۆلینیم بە تەواوی نەوتووەتەوە. پۆلینیم شتێکی زۆر زیاترە لە پەرستشێکی سەرسووڕهێنەری پەرستگایەک; پەیوەندیی کەسی بە مسیحەوە سەرەرۆکی هەر بەشێکی ژیانی ئەپستولە.

بۆسێت ئەم ڕاستییەتە دەپذیرد. ئایینی پۆل, ئەو دەپذیرد, شتێکی زۆر زیاترە لەو ئایینەی کە لە کۆبوونەوەکانی کڵێسای ئەنتیۆخدا دەربڕی. بەڵام ئەو وایە کە ئەو توخمانەی دیکەی ئایینی پۆل, دوورچوونەوەی زۆریشیان هەیە, هەر لەو کڵێسایەوە سەرچاوەی گرتووە. ئەمە یەکێکە لە کەمترین توخمانەی باوەڕپێکراوی لە سەرجەمی ئەم بنیاتنانە. بۆسێت بە ژێرچاوکردنی تایبەتیی ئایینی پۆل. هەرچەندە ئەو نەسەرفی ئەوە نەکردووە کە ژیانی پۆل "لە مسیح" یان "لە پەروەر" لە پەرستشەکانی ئەنتیۆخەوە پەیدا بووبێت.

بەڵام ئەگەر ئایینی تاکەکەسیی پۆل لە "کڵێسا" پەیدا بوو, چۆن پەیدا بوو؟ چۆن دەکرێت بەووردکردنەوەی ئەو توخمانەی نوێ بەرئەنجام بدرێت؟ بۆسێت بە جددییەوە هجومێکی کردووە بۆ سەر ئەم گرفتە. وە ئەو هەوڵدەدات کە بیسەلمێنێت کە ئایینی پۆل وەک لە نامەکانیدا دیارە لە ئایینی کڵێسای ئەنتیۆخەوە پەیدا بووە بە هۆی ناسنامەی "پەروەر" بە "ڕۆح", وە بە گشتیکردن و ئەخلاقی کردنەوەی تێڕوانین لە چالاکییەکانی ڕۆح.

ئەڵقەپۆستی دووکتریندا لە ڕۆح، بۆسێت باوڕی وایە، لە ئایینی پاگانی مرۆڤ دوولایەنەکان لە سەردەمی یۆنانیەوە سەرچاوەی گرتووە. جگە لە بابەتی دەستواژە - ئەگەرچی بۆسێت پێی وایە کە دەستنیشانکردنی ڕیتزەنشتاین بە سەرەکی ڕاستە - دوئالیزمی بنچینەیی پەسیستیڤی پاوڵ لەسەر ئەو جۆرە بیرکردنەوە و ژیانێکە کە لە ئایینە نهێنییەکان و لە نووسراوەکانی هێرمێتیکدا دەردەکەوێت. بەپێی ئەم جۆرە بیرکردنەوە پەسیستیڤە، رزگاربوون هیچ کاتێک ناتوانێت بەدەست بێت بەلای مرۆڤایەتیەوە، ئەگەرچی بە یارمەتی خودا بێت، بەڵکو تەنیا بە دەستپێکی نوێ، کە بە جێگرتنەوەی سرووشتی خودا بۆ مرۆڤی کۆن. بەپێی پاوڵ، بۆسێت درێژە دەدات، ئەم سەرووشتیە، ئەم تێڕوانینەی سەروودای خۆ لە ژیانێکی نوێدا، درێژەی بە زۆر لە سنوورەکانی کولتوور یان تێڕوانینەکانی چاوی بینەرەوە کرد; ڕۆح کرا بە بنەڕەتی فەرمانڕەوای ژیانی کریستی؛ تەنیا پێغەمبەرایەتی، زمانەکان، چاککردن، و لەوەها، کرا بە میوەی ڕۆح، بەڵکو هەروەها خۆشەویستی، شادی، ئاشتی، خۆڕاگری، میهرەبانی، چاکەیی، باوەڕداری، نermەیی، خۆفەرمانکاری. بەڵام ئەم درێژەیەی پاوڵ لە چالاکی ڕۆحدا، بۆسێت پێی جەخت دەکات، هیچ لاوازکردنی سەرووشتیەتی نەبوو کە تایبەتی ئەم تێڕوانینە بوو؛ ڕۆحی کە خۆشەویستی، شادی، ئاشتی دروست دەکات، هەر ئەوەندە کەم پەیوەندی بە ڕۆحی مرۆڤەوە نەبوو وەک ڕۆحی کە مرۆکان بە زمانەکان قسە دەکەن. و ئەم سەرووشتیەتیەی کە لێرەدا بە شێوەیەکی گەورە دەردەکەوێت، لە ئایینی پاگانی مرۆڤ دوولایەنەکانی سەردەمی یۆنانیەوە سەرچاوەی گرتووە، بۆسێت ئەوەندە دوایی دەگات.

ئەم مشتە لە پێشتر باس کراوە، و لاوازییەکەی ئاشکرا کراوە. دۆخی پۆڵس لەبارەی ڕۆحەوە لە پاگانیزمە ھاوچەرخەکاندا وەرنەگیراوە. بەڵام باسکردنی تیۆریی بۆسێت تەواو نەکراوە. ڕۆحێک کە چالاکییەکانی لەلایەن پۆڵسەوە بۆ ناوەڕۆکی ژیانی مسیحیی درێژ کراونەتەوە، بۆسێت دەڵێت، لەگەڵ "پەروەردگار" ناسێنراوە ([2 کۆرینتیان 11:17]‏). ئەم ناساندنە کاریگەرییەکی گرنگی لەسەر ھەردوو ئەوەی کە پێکەوە ھێنراونەتەوە؛ کاریگەرییەکی گرنگ لەسەر تێگەیشتن لە ھەردوو "پەروەردگار" و "ڕۆح" ھەبووە. ئەگەر "پەروەردگار" ناسێنراو بوو، یان بە زۆری لەگەڵ ڕۆح ھێنراوەتەوە، و ئەگەر چالاکییەکانی ڕۆح بۆ ھەموو ژیان درێژ ببووەتەوە، ئەوا "پەروەردگار" نەیدەتوانی بۆ پۆڵس تەنیا پەرستش-خوا بێت کە لە کۆبوونەکانی کڵێسادا ئامادە بوو. بە پێچەوانەوە، ئەو پێویست بوو لە ھەموو شوێنێکدا کە ڕۆح ئامادە بوو، ئامادە بێت - ئەوەی کە مسیحی لەوێدا دەژی و دەجوڵێ و ھەناسەی دەدات. بە شێوەیەکی لەو چەشنە، پۆڵس دەیتوانی ئەو دەستەواژەی پێک بھێنێت "لە مسیح" یان "لە پەروەردگار" کە بۆسێت وەری دەگرێت کە ھیچ قیاسێکی لە پاگانیزم نەدۆزرێتەوە. لە لایەکەی دیکەوە، تێگەیشتن لە ڕۆح، بۆسێت باوەڕی وایە، بە پێویستی لەلایەن پەیوەندییەکەی لەگەڵ "پەروەردگار"ەوە گۆڕانی بەسەر ھێنراوە. بە ناساندن لەگەڵ کەسێکی ڕاستین کە تەنیا چەند ساڵێک لەمەوپێش ژیاو و مردووە، "ڕۆح" کوالیتی کەسییەکی پێ بەخشێت کە لە پێشتر نەیبوو. یان، بە شێوەیەکی دیکە بڵێن، دەستەواژەی پۆڵسی "لە پەروەردگار" لە مانادا تەنیا لەگەڵ دەستەواژەی "لە ڕۆح" یەکسان نییە؛ چونکە کاراکتەرێکی کەسی تایبەتی بەخشیوە. "ئەم تێکەڵەی بۆسێت دەڵێت، ئەم پەیوەندییەی پرەنسیپێکی ئایینی لەگەڵ کەسێک کە لەسەر ئەم زەوییەدا ڕۆیشتووە و لەمێژەدا مردووە، دیوەنەیەکی بەھێز و تاکە.".

لەمێڕەدا، بۆسێت لە مەترسی ئەوەدایە کە لە بنەڕەتیترین پرەنسیپەکانی بەرچاوبینی خۆی بێباوەڕ بێت؛ لە مەترسی ئەوەدایە کە ئایینی پۆڵس بباتەوە بۆ پەیوەندی لەگەڵ کەسایەتییەکی تایبەت لە عیسی. بەڵام ئەو مەترسییەکە دەزانێت و دووری لێ دەگرێت. نابێت وای بیندرێت، ئەو دەڵێت، کە پۆڵس هیچ وێنەیەکی زۆر روون لە تایبەتمەندییەکانی عیسیی مێژوویی هەبووە. چونکە ئەگەر ئەو هەبووایە، ئەو هەرگیز نەیدەتوانی عیسی ببەستێتەوە بە گریمانەیەک وەک ڕوح. هەموو ئەوەی کە ئەو پێی سەرنجڕاکێش بوو، ئەوە بوو کە عیسی ژیاوەتەوە و بەتایبەت مردووە.

هەرچەندە ئەو ڕاستییە ل bare کراوە پێویست بوو بۆ ئەوەی ئەو جۆرە کوالیتی کەسی پێ ببەخشدێت بە تێڕوانینی پۆڵس لە ڕوح-پەروەر، کە سەرنجی بۆسێت بەریدەکێشێت! ڕاستییەکە ئەوەیه، بۆسێت خۆی لەمێڕەدا ڕووبەڕووی ئەو دژوارییە دەبێتەوە کە هەر ڕوونکردنەوەیەکی سروشتگەری لە سەرچاوەی ئایینی پۆڵس پێدا دێت. گرفت ئەوەیە کە پەیوەندییەکی نزیک لە پۆڵس لەگەڵ عیسیی مێژوویی بە توندی لەلایەن مێژوونووسەوە پێویستە بۆ ئەوەی ئەو کوالیتی کەسی گەرمی پێ ببەخشدێت کە لە هەر پەڕەیەک لە نامەکانی دەردەبڕێت؛ لەکاتێکدا، لەلایەنێکی دیکەوە، جیابوونەوەیەکی بەرفراوان لە پۆڵس لە عیسیی مێژوویی بە هەمان شێوە بە توندی پێویستە بۆ ئەوەی پۆڵس لەلایەن بەردەوامی مێژوویییەوە نەپەستێت لە بەرزکردنەوەی عیسی بۆ پلەی فەرمانڕەوایی و پەیوەندیی لەگەڵ ڕوحی خودا.

لەگەڵ دوو خواستەکدا، ڕەخنەگریی مۆدێرن لە نێوانیان دەلەرێت؛ هەوڵ دەدات مافی هەریەکێیان بپارێزێت. بۆسێت زیاتر لە دووەم داواکارییەوە متاثیر بووە؛ وێرنلێ، دژمنی ئەو، زیاتر لە یەکەم داواکارییەوە متاثیر بووە. بەڵام هەردوکیان بە یەکسان هەڵەیە. ڕاستەقینە، تەنها یەک ڕێگە هەیە بۆ دەرچوون لەم قەتیسییەتە. ڕێگەیەکی کۆنە و بنڕادیکالە. بەڵام جیهانی زانستی لە کۆتاییدا دەگەڕێتەوە بۆ ئەو. قەتیسییەتی بنچینەیی لە گوزەشت لە سەرچاوەی پۆلۆییەت هیچ کاتێک نامێت بە پەراویزخستنی؛ هیچ کاتێک ناگەڕێت بە پێکمانج و جۆرەها شێوازی. ئەو تەنها کاتێک نامێت کە عیسا بەڕاستی ئەوەی پۆلۆس پێشوازی لێ دەکات و هەموو پەڕتووەکان وەک ئەوە نیشان دەدەن، وەک کوڕی هەمیشەیی خودا بناسرێت، کە بۆ فادیەی مرۆڤ هاتۆتە زەوی، ئێستا دووبارە لە تەختی گڵوری خۆیدا دادەنیشێت، و لە دڵی شاگردانی خۆیدا لە ڕێی ڕۆحی خۆیدا کار دەکات، وەک تەنها خودا دەتوانێت کار بکات. ئەم جۆرە چارەسەرێک هەرگیز وەک ئێستا نەبووەتە ناپەسند. پەسندکردنی ئەو، پێویستە ببێتە شۆڕشی کۆپێرنیکی لە زۆر بەشەکانی بیری مرۆڤ و ژیانی. بەڵام ڕەفzk پەسندکردنی ئەو، کێشەیەکی مێژوویی بەجێ هێشتووە کە تاكو ئێستا چارەسەر نەکراوە.

لە کاتێکدا، بۆسێت وەستووەتەوە و دەیقڕێ، ئایینی پۆل بۆ سەرەتایەک لەسەر فاکتێکی مێژوویی بووە. ئەو لەسەر مردنی عیسا بووە. بەڵام تەفسیرکردنی پۆل لە مردنی عیسا، بە بڕوای بۆسێت، لە چەند خاڵێکی گرنگەوە لە ئایینی پاگانی هاوچەرخ وەرگیراوە؛ نۆچەی پۆل لە مردن و هەستاندن لەگەڵ مسیح، بە نفووزی چەپاوەی پاگانی لەبارەی خودای مردن و هەستاندن پێک هاتە. ئەم بەیانەیە لە نێو زانایانەی دوایی بە شێوەیەکی زۆر باو بووە؛ ماددە لەپێناوی پشتگیریکردنی لە شێوەیەکی گونجاو لەلایەن م. بروکنەرەوە کۆ کراوەتەوە. بەڵام لەڕاستیدا، بەڵگە لەپێناوی پشتگیریکردنی بەیانە، لە جۆری لاوازترینە. سەردانەوەی ئایینی هیلینیستی کە لە بەشی شەشەم هەوڵدرا، بەڕاستی ئەو فاکتەی ئاشکرا کرد، کە چەند خودایەک، بەتایبەت ئەتیس و ئادۆنیس و ئۆزیریس، یەکەم جار بە مردن و دواتر بە زیندوو بوونەوە نیشان دران. هاوشێوەیی ئەم چەندە لەگەڵ یەکتری شایەد بە پێشنیارەکەی ئەوە بێت کە هەمویان لە سەرەتادا خودایانی ڕووەوتن بوون، کە مردن و زیندوو بوونەوەیان، وەڕزەی ڕووەوتن لە پاییز و نوێبوونەوەی لە بەھار نیشان دەدات. لە سەرەتادا، هاوشێوەیی لەگەڵ عیسا شایەد سەیر بکات. عیساش بە مردن و بە زیندوو بوونەوە نیشان درا. بەڵام چییە گرنگی ئەم هاوشێوەییە؟ ئایا دەتوانێ وەشەی ئەوە بێت کە هەموو چیرۆکی نوێی عیسای مردن و هەستاندن لەم چیرۆکە میتۆلۆژیی پاگانییەکانەوە وەرگیراوە؟ ئەمە بەو شێوەیە لەلایەن هەندێک زانای مۆدێرنەوە ئەنجام دراوە. بەڵام بەڕوونی ئەم ئەنجامە گەلێک نابەجێیە، و لەلایەن بۆسێتەوە پەسند نەکراوە. مێژووییەت و باوەڕ بە هەستاندنی عیسا لەلایەن هاوڕێکانی نزیکەوە، بە سەختی دادەستێت، بە هیچ تێئۆرییەکی سەربەستنە لەسەر میتۆلۆژیای پاگانی. بەم شێوەیە، ئەگەر بۆتەوێ، ئەو بەرەنجامەی کە لە هاوشێوەیی لەگەڵ چیرۆکی نوێ و میتۆلۆژیای پاگانی خودای مردن و هەستاندن وەرگیراوە، زۆر زیادە. ئەگەر ئەوە بەڵێ بێت، ئەوە دەسەلمێنێ کە چیرۆکی نوێی هەستاندن لە میتۆلۆژیای پاگانییەوە وەرگیراوە. بەڵام ئەم جۆرە بۆچوونێک لەلایەن ھیچ مێژوونوسێکی جدییەوە نەدرا. بۆیە پێویستە وەستووەتەوە و پێ ببەخشرێ کە هاوشێوەیی لەگەڵ باوەڕ بە مردن و هەستاندنەوەی ئەدۆنیس و ئۆزیریس و ئەتیس، و باوەڕ بە مردن و هەستاندنەوەی عیسا، بە سەربەستی یەک چیرۆک لەسەر ئەوی دیکە پێک نەهاتە. پێویستە وەستووەتەوە و بدرێتە بەرچاو، بۆیە، کە هاوشێوەیی هەمیشە مەعنای سەربەستی ناگەیەنێ. و ئەگەر لە خاڵێکدا ئەوە ناکات، شایەد لە خاڵەکانی دیکەشدا ئەوە ناکات.

لەبەر ئەوەی بۆسێت دەڵێت هەرچەندە چیرۆکی مردن و هەستانەوەی عیسی لە تەوراتی نوێدا لە سەرەتادا لەلایەن ئەفسانەی پاگانیەوە بەرهەم نەهات، بەڵام کاریگەری ئەم ئەفسانەیە لە تەفسیرکردنی پۆڵس بۆ چیرۆکەکە خۆی دیشاند. پۆڵس باوەڕی وابوو کە مسیحی لەگەڵ مسیح مرد و لەگەڵ مسیح هەستا. بەڵام مفهومێکی هاوشێوە لە ئایینەکانی پاگانیشدا دەردەکەوێت. دەربڕینی کلاسیکی ئەم بیرۆکەیە لە وشە زۆر باسکراوەکانی فیرمیکوس ماتێرنوس، "دڵخۆش بن، ئەوەی دەست دەخەنە کار، چونکە خودا ڕزگار بوو؛ بۆ ئێمەش ڕزگاری لە تەنگەژەکان دەبێت."

بەڵام دەبێت لەیاد بکرێت کە شەهادەتی فیرمیکوس ماتێرنوس زۆر درەنگە، و بەڵگەکان بۆ بڵاوبوونەوەی مفهوم لە ماوەی سەرەتایی کەمێک کەمن.

بڕوای بەهێز و دڵنیای نووسەرانی دوایین لەبارەی ئەم بابەتانەوە هیچ کەمتر نییە لە سەیرانگێز. خوێندکارانی ئاسایی ئەگەری زۆرە بیبینن کە لێکۆڵەر بتوانێت بیفهمێتەوە و دووبارە بنیات بنێتەوە لەسەر چەند زانیارییەکی فراوانی بەدەستەوە لە سەرچاوە بەردەستەکان. بەڵام لەڕاستیدا، هیچی لەو جۆرە نییە. زانیاریی بەردەست لەبارەی ئەم بیفهمە کەمترین کەمە، و بۆ زۆربەی پێوانەیی لە دوای سەردەمی پۆڵسەوە دەگەڕێتەوە. دەگاتە ئەوەی کە بڵێم بیفهمی خودای مردوو و هەستاو، لەگەڵ گرنگی مەعریفەیی مەسیحی، پێش سەردەمی پۆڵس نەبووە. بۆ نموونە، دەقی کۆنی میسر لەلایەن Er-manەوە هێندراوە، کە چاکەی پرستار بە چاکەی ئۆزیریسەوە پەیوەست دەکات: "هەروەک ئۆزیریس دەژی، ئەویش دەژی." ئەگەرچی هەندێک لەم بیفهمانە لەگەڵ ماتم و دواتر شادی بۆ ئەتیس و ئادۆنیس پەیوەست بوون. ئەگەر ئەم بیفهمە پێش سەردەمی پۆڵس هەبووە، بەڵام نەبووە بە واتای ئەوەی کە باو بووە. بەدڵنیاییەوە بڵاوبوونەوەی ئەم بیفهمە لە ساڵانی دواییدا زۆر سەیرانگێز کراوە. لە دژی ئەم سەیرانگێزانە، جەی وایس—کە بەدڵنیاییەوە نابێت لە هاودەمیگەری لەگەڵ ڕێگەكانی ئایینناسی بەرتی لەسەر نوێنەییەتەوە تۆمەت ببرێت— بەوردی سەیری ١ کۆرن ١: ٢٣ی کردووە. مسیحی مردوو، پۆڵس دەڵێت، "بۆ نێری فێڵ بوو." ئەوە نابێت وەک ئەوەی نێرییەکان لە نێو ئەوانەی پۆڵس کاری لەگەڵدا دەکرد، زۆر ئاشنا بن لەگەڵ بیفهمی خودای مردوو. ئەگەر بڕوای بروکنەر ڕاست بێت، ئەگەر بیفهمی خودای مردوو هەر وەک بروکنەر وایە، ئەوا صلیب نەبوو "بۆ نێری فێڵ بوو" بەڵکو بەپێچەوانەوە، وای دیشت کە بۆ نێرییەکان ئەوە سروشتیترین شت بێت لە جیهان.

بەڵام ئەگەر بێت و بڕوای پێشەکی بۆ چەماوەی خودای مردوو و هەستاو بە گرنگی مەدحییەکەی زیاتر لەوە بەیەکەوە ببەسترابا، ئەوا سەربەستگی پاوڵ لەو چەماوە بەهیچ وەشێ نەسەبتێت. چونکە چەماوەی پاوڵ بە تەواوی جیاوازە. یەک جیاوازی، بە دڵنیایی، زۆر ئاشکرایە و بەڕاستی گەورەپێکراوە - پاوڵی مسیح وەکوو ئەوەیە کە بە خۆیەوە مردووە، و لە پێناوی مرۆڤانەوە مردووە. ئەو "منی خۆشدەوێت"، پاوڵ دەڵێت، "و خۆی بۆ من بەخش کرد". هیچ شتێکی وەها لە پەرستشگاھای بێباوەڕانە نییە. ئۆزیریس، ئادۆنیس، و ئەتیس بەلای خۆیانەوە هاتن؛ عیسا ژیانی خۆی بەخشی. جیاوازییەکە گەورەیە؛ دڵی ئایینی پاوڵ لەگەڵ خۆیدایە. چۆن جیاوازییەکە دروست بوو؟ لە کوێوە چەماوەی پاوڵی لەبارەی مەحەبەتی مسیحەوە هێنراوەتە ئەوە؟ ئایا لە عیسا خۆیەوە هێنراوەتە ئەوە؟ ئایا لە زانستی پاوڵەوە هێنراوەتە ئەوە کە لەبارەی کەسایەتی عیسا چۆنە؟ وێچوویەکە شایستەی سروشتی بێت. بەڵام بەداخەوە، لەبەرچاوە نیگای بۆسێت، دەبێت ڕەتبکرێتەوە. چونکە ئەگەر پاوڵ هەر زانیارییەکی لەبارەی کەسایەتی راستەقینەی عیسا هەبووایە، چۆن دەیتوانی بۆ هەر وێچوویەک بیەوێت کە عیسا، مرۆڤێکی سادە، پەروەردگاری ئاسمانی بێت؟

جوانەیەکی دیکە هێشتا بنەڕەتیترە. مردن و هەستانەوەی خودایانی بتپەرستەکان بابەتێکی کەلتوسی بوو؛ مردن و هەستانەوەی مسیحی پاولی فاکتێکی مێژوویی بوو. لە توێژینەوەی ئایینی یۆنانی-ڕۆمانی دا تێبینی کراوە کە کەلتوسی ئایینە بتپەرستییەکان زۆر زیاتر لە میتۆلۆجیاکان جێگیر بوون؛ بە بڕوای زانایانەی نوێ، میتۆلۆجیاکان لە کەلتوسیەوە سەرچاوەیان گرتووە وەک ئەوەی پێچەوانە بێت. بەم جۆرە لە حاڵەتی "خودایانی مردوو و هەستانەوە"، مرۆڤ لە سەرەتا لە هەموو شتێک زیاتر سەیر دەکات کە میتۆلۆجیاکان بە تەواوی شل و گۆڕانپێکرن. چیرۆکی ئەتیس، بۆ نموونە، بە چەندین شێوەی جیاواز ڕوایت دەکرێت، و هیچ جۆرە حەساسیەتێکی لەوەی نەبووە کە ئەتباعەکانی ئەتیس چێتایەکی راستگۆیان لە مردن و هەستانەوەی خودادا پێکەوە بنێژن. بە تایبەت "هەستانەوە"ی خودا لە میتۆلۆجیاکانی ئەتیس، ئادۆنیس، و ئۆزیریس بە زەحمەت دەبینرێت. مردن و هەستانەوەی ڕاستینە تەنیا لە کەلتوسی دا ڕوویدەدا. هەر ساڵێک لە مانگی مارچ، ئەتباعەکانی ئەتیس لە ڕۆم پێشەکیان دەبینی مردوو وەک ئەوەی کە بە درەختەکەی فیر سەرنمونەی بوو، و پاشان لە هەستانەوەی خۆشدا شادی دەکرد. مردن و هەستانەوە بە زەحمەت وەک ڕووداوێک کە یەک جار لەمەوپێش بۆ هەمیشە ڕوویدابێت، دەقەڵەندرێت. ئەوان زیاتر وەک ئەوەی لە هەر ساڵێکدا لە پێکەوەتنێکی فێستیڤاڵی دا ڕووبدات، دەقەڵەندرێت.

چارەسەری پاولی لە مردن و هەستانەوەی مسیح بە تەواوی جیاوازە. بەڕاستی، بۆسێت بەشێکی لەو جیاوازییە دەشێت لێتەرازێت؛ بۆسێت هەوڵ دەدات نیشان بدات کە پاولی چەماسی مردن و هەستانەوەی ئەوەی کە لەگەڵ مسیحدا دەمرێت و هەڵدەستێت، لە پێکەوەتنێکی ساکرامێنتەکانەوە هاتووە. بەڵام هیچ هەڵەیەکی بنەڕەتیتر لەمە نابێت. ئەوەی لە نامەکان دا زۆرترین ڕوونە، بریتییە لە کاراکتەری مێژوویی پەیامی پاولی. ئایینی پاولی ڕەگی لە ڕووداوێکدا هەبوو، و ساکرامێنتەکان یەکێک لەو شێوازانە بوون کە گرنگی ئەو ڕووداوە نیشان بدەن. ئەو ڕووداوە بریتی بوو لە کاری نجاتبخش مسیح لە مردن و هەستانەوەیدا.

لێرەدا جیاوازی قووڵترین لە نێوان پۆڵ و ئایینەکانی ئەمڕۆدا دەبین. پۆڵینیم نه فەلسەفەیەک بوو؛ نه کۆمەڵێک ڕێنمای بوو بۆ رزگاربوون لە ناخۆشییەکانی جیهان؛ نه بەسەریەک بوو لەوەی کە هەمیشه راست بووە. بە پێچەوانەوە، ئەو بەسەریەک بوو لە شتێک کە روویدابوو. ئەو شتەی کە روویدابوو، لەمەڕدان و دوورە پێشوو نه شاردووبوو. بەسەریەک لەسەر ئەو شتە نه دروست کرابوو بۆ پاساوی بۆ فۆرمەکانی ئایینەکانی پێشوو. بە پێچەوانەوە، مردن و هەستانەوەی عیسی، کە پۆڵ مژدەی لەسەر بنیات نابوو، تەنها چەند ساڵێک پێشتر روویدابوو. وە ئەو ڕاستییانە دەکرێت بە شاھیدی پێ ببەستێت؛ شاھیدەکان دەکرێت پرسیاری لێ بکرێت، و پۆڵ بە وریاییەوە لەسەر شاھیدەکان دەپرسێت. یەک ئایەت، ١ کۆرن ١٥: ١-٨، بەسە بۆ دانانەی گۆڕانێکی زۆر گەورە لە نێوان مسیحی پۆڵ و خودایانی رزگارکەری پگان. بەڵام شێوازی پۆڵینیم بە یەک ئایەتەوە سنوردار نابێت. لە هەموو جێگەیەک لە نامەکاندا پۆڵ هەموو ژیانی بە سەر حەقیقەتەکانی ئەوەی کە دەڵێت لەسەر مردن و هەستانەوەی عیسی. مژدەیەک کە پۆڵ بانگەواز دەکرد، بەسەریەک بوو لە شتێک کە روویدابوو. ئەگەر بەسەریەک راست بوو، سەرچاوەی پۆڵینیم روون دەبێت؛ ئەگەر راست نەبوو، کڵێسا بنیات نابوو لەسەر هەڵەیەکی ناتەبەین.

ئەم دووھەمین گۆڕانەیەی لە گفتوگۆی پێشوودا لێکۆڵراوەتەوە. ئەگەر عیسی ئەو رزگارکەرە خوداییە نەبوو کە پۆڵ دەڵێت، چۆن ئایینی پۆڵی رزگاربوون دروست بوو؟ سێ گومانەی گەورە لێکۆڵراونەتەوە و بەسەر نەهاتونەتەوە.

پۆڵینیم، ئەوە نیشانە دروست کراوە، نه بەسەر عیسی مۆدێرنەی ناتورەییەوە بنیات نابوو؛ ئەگەر عیسی تەنها ئەوەیە کە مۆدێرنە مێژوونووسانی ناتورەیی وەکیلی دەکەن، ئەوە چییە لە پۆڵ جیاوازە دروست نەکرابوو لە عیسی. دامەزراندنی ئەو ڕاستییە دەستکەوێکی بەرزەی وردە و بۆسێت بوو. بەڵام ئەگەر ئەوەی کە پۆڵینیم پێی سەرەتا نییە، لە عیسی نەکرابوو، لە کوێوە هێنرابوو؟

ئەوە نه‌درێت, وەک وڕێدێ باوەڕی پێ دەکرد, لە چاوەڕوانییەکانی پێش مسیحی مرۆڤی مسیح; چونکە مسیحی چاوەڕوانی کراوە لە مرۆڤایەتی پێش مسیحی کراوە بوو, نە مسیحێکی پرستن کراوە, نە کەسێکی ژیانی خۆشەویست. ئەوە نه‌درێت لە ئایینێکی بێگانە, لەگەڵ گریمانامەیەکی بریالی بۆسێت; چونکە کاریگەریی بێگانە لەلایەن شایەتی پۆڵس خۆیەوە دەردەکرێت, و شابەستە بێگانەکان بە تەواوی هەڵدەشکێن. بەڵام ئەگەر شابەستەکان دەفەری زیاتر لەوەی کە هەیە نزیک ببنەوە, دڵی کێشە هێشتا دەست نەداوەتە کار. دڵی کێشە لە پەیوەندی پۆڵس بە مسیحەوە دەدرێت.

ئەو پەیوەندییە ناتوانێت بە ژماردنی سادەی وردەکارییەکان وەسف بکرێت; ناتوانێت بۆ ماددەی خوارتر کەم بکرێتەوە; ئەوە شتێکی بەتەواوی سادە و نەبڕی و نەدابڕاوە. پەیوەندی پۆڵس بە مسیحەوە پەیوەندییەکی خۆشەویستییە; و خۆشەویستی تەنها لە نێوان کەسایەتییەکان دەبێت. ئەوە گرووپێکی چەمک نییە کە پێناسەی بکرێت, ئەگەر پۆڵینیزم لێک بدرێت, بەڵکو خۆشەویستی پۆڵس بۆ پارێزگاری خۆیەتی. و ئەو خۆشەویستییە ڕەگی لەوەدا هەیە, نە لەوەی مسیح فەرموویەتی, بەڵکو لەوەی مسیح کردوویەتی. ئەو "خۆشەویستیم کرد و خۆی بۆ من بەخت کرد". لەوێ بنەمای ئایینی پۆڵس هەیە; لەوێ بنەمای هەموو مسیحییەت هەیە. ئەو بنەمایە بە گێڕانەوەی مسیح کە لە گێڵانەکان پێ داده‌کرێت, تەئید دەکرێت, و بەڕاستی لە هەموو سەرچاوەکان. ئەوە تەنها لەلایەن دروستکراوەکانی نوێوە قەرەچ بوو. و ئەو دروستکراوانە هەموویان هەڵدەشکێن. ئایینی پۆڵس لەسەر پچەڵێک لە چەمکەکان دروست نەکراوە کە لە جوودایەت یا بێگانەییەوە هاتن.

ئەوە لەسەر مسیحی مێژوویی دروست کراوە. بەڵام مسیحی مێژوویی کە ئەو لەسەر دروست کراوە, مسیحی نوێی دروستکراوەکان نییە, بەڵکو مسیحی هەموو تەوراتی نوێ و باوەڕی مسیحییە; نە مامۆستایەک کە تەنها لە بیرەوەری شاگردانی خۆیدا مابووەوە, بەڵکو پارێزگارێک کە دوای کارەکانی پارێزگاری کرا هێشتا دەژی و هێشتا دەکرێت خۆشەویست بکرێت.

جان گریشام ماكن (1881-1937) زانایەکی پرێسبیتریانی ئەمریکیی نوێی ئاهەنگەری بوو، کە ڕاپەڕینی دژی ئایینە نوێخوازییەکانی لە پرینستن سەرکرد، و زانستگەی ئایینی وێستمینستەر و کڵێسای پرێسبیتریانی ئۆرتۆدۆکسی دامەزراند.