Gwreiddiau Crefydd Paul

Origin Dechreuol Crefydd Paul

Arglwyddiaeth Iesu (Rhan 5)

Yn ôl John Gresham Machen

Nid yw'r ffaith syml bod Cristnogion yn defnyddio teitl a ddefnyddiwyd hefyd mewn crefyddiau paganaidd yn sefydlu unrhyw ddibyniaeth ar paganism. Oherwydd bod y teitl "Arglwydd" bron yn cael ei sefydlu cystal â dynodiad duiniaeth â'r term "Duw." Pa bynnag oedd tarddiad defnydd crefyddol y gair, defnyddiwyd hwnnw wedi dod yn rhan o iaith Groeg. Ni allai cenhadwr a oedd am gyhoeddi'r un Duw gwir ddefnyddio'r term "Duw," a oedd wrth gwrs wedi cael ei ddefnyddio mewn crefydd pagan. Felly os oedd am ddynodi Iesu fel Duw, trwy air sy'n gwahaniaethu rhwng Ef a Duw y Tad, roedd yn rhaid iddo ddefnyddio'r gair "Arglwydd," er bod y gair hwnnw hefyd wedi cael ei ddefnyddio mewn paganism. Nid yw defnyddio gair Groeg yn y naill achos nac yn y llall yn cynnwys yr ychydig o ddylanwad ar y cysyniadau a oedd wedi'u hatodi i'r gair mewn crefydd polytheistig.

Ond bu reswm llawer cryfach i gymhwyso'r term Groeg "Arglwydd" i Iesu nag yr oedd i'w ganfod yn ei ddefnydd cyffredinol ymhlith pobl sy'n siarad Groeg. Nid oedd y defnydd crefyddol o'r term yn gyfyngedig i'r diwylliannau paganaidd, ond ymddangosodd hefyd, ac os yw hynny'n wir, hyd yn oed yn fwy sefydledig, yn yr Hen Destament Groeg. Defnyddir y gair "Arglwydd" gan y Septuagint i gyfieithu'r "Jahwe" o destun Hebraeg. Byddai'n gwbl anrelevant i ddiscussio'r rhesymau a reolodd y cyfieithwyr yn eu dewis o'r gair hwn. Dim amheuaeth, roedd rhyw air am "Arglwydd" yn ofynnol gan y cysylltiadau a oedd eisoes wedi ymclustro o amgylch y gair Hebraeg. A gellir awgrymu amrywiol resymau dros ddewis "kyrios" yn hytrach na rhyw air Groeg arall sy'n golygu "arglwydd". Efallai bod ystyr gwraidd "kyrios" yn mynegi'r syniad a fwriadwyd yn well; efallai, hefyd, bod ystyr crefyddol eisoes wedi'i hatodi i "kyrios", nad oedd gan y geiriau eraill. Ar unrhyw gyfradd, pa bynnag a gafodd fod y rheswm, "kyrios" oedd y gair a ddewiswyd.

Ac a'r ffaith yw o bwysigrwydd mawr. Oherwydd ei fod ymhlith darllenwyr y Septuagint y gwnaeth Cristnogaeth ei ffordd gyntaf. Y Septuagint oedd Beibl synagogau'r Iddewon, ac yn y synagogau clywyd ei ddarllen nid yn unig gan Iddewon ond hefyd gan lu o Gentiliaid, y "ofynwyr Duw" o Lyfr y Gweithiau. Gyda'r "ofynwyr Duw" y dechreuodd y genhadaeth Gentilaidd. Ac hyd yn oed lle roedd trosi Gentilaidd nad oedd wedi mynd heibio'r ysgol synagog yn y cyfnod cynnar iawn efallai mai ystod o'r fath oedd yn brin - hyd yn oed wedyn defnyddiwyd y Septuagint ar un gofod yn eu haddysg. Felly pan ddefnyddiodd y cenhadon Cristnogol y gair "Arglwydd" am Iesu, roedd eu gwrandawyr yn gwybod ar un gofod beth oeddent yn ei olygu. Roeddent yn gwybod ar un gofod bod Iesu'n meddiannu lle sy'n cael ei feddiannu gan Duw yn unig. Oherwydd y defnyddir y gair "Arglwydd" sawl gwaith yn y sgriptiau Groeg fel enw sanctaidd iawn Duw cyfamod Israel, a defnyddiwyd y darnau hyn yn rhydd am Iesu.

Defnydd y Septuagint hwn o'r term "Arglwydd," gyda chymhwysiad darnau'r Septuagint i Iesu, sy'n ymddangos fel mater o gwrs yn Epistolau Paul, oedd o bwysigrwydd llawer mwy i'r genhadaeth Cristnogol gynnar na defnydd y term yn y diwylliant paganaidd. Ac mae'n taflu llawer mwy o olau ar arwyddocad gwreiddiol y term wrth ei gymhwys i Iesu. Ond mae'r defnydd paganaidd yn ddiddorol, a dylid derbyn yr arddangosfa ohono gan Bousset ac eraill yn ddiolchgar. Mae ffaith bwysig wedi'i sefydlu fwy a mwy yn gadarn gan ymchwil modern - y ffaith bod y gair Groeg "kyrios" yn y ganrif gyntaf o'n hoes, ble bynnag yr estynnodd yr iaith Groeg, yn dynodi duiniaeth yn benodol. Y defnydd cyffredin o'r gair yn wir a barhaodd; roedd y gair yn dal i fynegi'r berthynas a gynheliai meistr tuag at ei gaethwasoedd. Ond roedd y gair wedi dod yn derm crefyddol nodweddiadol, ac mae'n ymddangos yn y synnwyr crefyddol, yn enwedig fel y gosodwyd gan y Septuagint, yn yr Ystori Newydd.

Felly, nid yw ei alw'n "Yr Arglwydd" yn unol â defnydd yr Efengyl Newydd pan elwir Iesu, gan rai personau yn yr Eglwys fodern, "Yr Arglwydd," yn hytrach na "Yr Arglwydd." Weithiau, efallai, mabwysiadir y defnydd hwn mewn protest ymwybodol yn erbyn y syniad Efengyl Newydd o ddeueb Iesu; siaradir Iesu fel "Yr Arglwydd," yn yr un ffordd ag y siaradir am arweinydd ysgol o artistiaid fel "Yr Arglwydd" gan ei ddilynwyr. Neu fel arall, mae'r gair yn golygu dim ond yr un y dylid ufuddhau i'w orchymynion. Ond weithiau mabwysiadir y ffasiwn fodern gan ddynion a merched duwiol gyda'r syniad bod y gair Saesneg "Arglwydd" wedi gwisgo i lawr ac nad yw defnyddio'r gair "Arglwydd" yn agosach at ystyr yr Efengyl Groeg. Mae'r syniad hwn yn ffug. Wrth gyfieithu dynodiad Efengyl Newydd Iesu, ni ddylai un dymuno cael ei ôl i ystyr gwreiddiol y gair "kyrios." Oherwydd bod y gair Groeg eisoes wedi mynd trwy ddatblygiad, ac fel y cymhwysir i Iesu yn yr Efengyl Newydd roedd yn glir yn derm crefyddol. Roedd ganddo'r cysylltiadau crefyddol yr un fath â'r rhai sy'n cael eu meddiannu gan ein gair Saesneg "Arglwydd" heddiw. Ac am yr un rheswm. Mae cysylltiadau crefyddol y gair Saesneg "Arglwydd" oherwydd defnydd y Beibl; a chysylltiadau crefyddol y gair Efengyl Newydd "kyrios" hefyd oherwydd defnydd y Beibl - defnydd y Septuagint. Dylai'r Cristion, felly, gofio nad yw ychydig o wybodaeth yn beth peryglus. Nid oes ond ymddangosiad ffug o ffresniad ac originality yn lle'r unffurf o "Yr Arglwydd" am "Yr Arglwydd" wrth siarad am Iesu. Mewn gwirionedd weithiau mae'n golygu ymadawiad o ysbryd defnydd yr Efengyl Newydd.

Yn unol â hynny, mae Bousset wedi gwneud gwasanaeth yn rhoi ystyr crefyddol y gair "Arglwydd" yn olwg glir. Ond nid yw wedi llwyddo i esbonio cymhwysiad y gair hwnnw i Iesu.

Mae anawsterau pellach, ymhellach, yn ymgorffordd â theori Bousset. Y term "Arglwydd" fel y cymhwysir i Iesu, a'r agwedd grefyddol tuag at Iesu a fynegir gan y term, a gododd, yn ôl Bousset, yn y cyfarfodydd o gymunedau fel yr un yn Antioch, a dan ddylanwad cysyniadau paganaidd. Ond wrth gwrs nid yw esboniad Bousset am darddiad Pauliniaeth wedi'i osod yn llwyr eto. Pauliniaeth yw rhywbeth ymhellach nag addoliad ecstatig o dduw cult; mae'r berthynas bersonol â Christ yn dominyddu pob adran o fywyd yr apostol.

Mae Bousset yn cydnabod y ffaith hon. Crefydd Paul, mae'n cyfaddef, yw rhywbeth ymhellach nag y crefydd a fynegwyd yn y cyfarfodydd o Eglwys Antioch. Ond mae'n tybio bod elfennau eraill o grefydd Paul, ymhell â chyrraedd, wedi cael o leiaf eu cychwyn yn y cult. Dyma un o'r elfennau lleiaf plwsibla yn y cyfansoddiad cyfan. Mae Bousset wedi isfawrogi cymeriad unigolyddol crefydd Paul. O leiaf nid yw wedi llwyddo i ddangos bod bywyd Pauline "yn Christ" neu "yn yr Arglwydd" yn cael ei gynhyrchu gan ddatblygiad o brofiadau ecstatig yn y cyfarfodydd o Eglwys Antioch.

Ond os datblygwyd crefydd unigolyddol Paul o'r "cult," sut y datblygwyd hi? Sut y dylid esbonio cyflwyno'r elfennau newydd? Mae Bousset wedi ymosod ar y broblem hon â difrifoldeb mawr. Ac mae'n ceisio dangos bod crefydd Paul fel y mae'n ymddangos yn yr Epistolau yn datblygu o crefydd cult Antioch trwy adnabod "yr Arglwydd" â "Yr Ysbryd," a thrwy gyffredinoli ac ethigio cysyniad gweithgaredd yr Ysbryd.

Cred doctrines Paulina'r Ysbryd, Bousset yn credu, ei dderbyniodd o'r crefydd mystical pagan o'r oes Hellenistic. Yn hollol i'r ochr oddi wrth y mater o derminoleg - er bod dadleuon Reitzenstein yn cael eu hystyried gan Bousset i fod yn hanfodol gywir - y dwyll pessimistaidd sylfaenol o Paul sefydlwyd, yn ôl Bousset, ar y math eang o feddwl a bywyd sy'n ymddangos yn y crefyddau dirgel a'r ysgrifau Hermetic. Yn ôl y ffordd pessimistaidd hon o feddwl, ni allai iachawdwriaeth byth gael ei chyflawni gan natur ddynol, hyd yn oed gydag help divine, ond dim ond trwy ddechrau newydd llwyr, a gynhyrchir gan ddisodli'r natur divine am yr hen ddyn. Parhaodd Bousset, trwy'r apostol Paul, y supersturialiaeth hon, y cysyniad hwn o oruchafiaeth pŵer divine yn y bywyd newydd, ei estyn ymhell y tu hwnt i'r terfynau o'r cult neu'r profiadau gweledigaethol; yr Ysbryd a wnaed i fod yr egwyddor reoli o fywyd Cristnogol; nid yn unig proffwydoliaeth, tafodau, iachau, a'r fath, oedd bellach yn cael eu hystyried fel ffrwyth yr Ysbryd, ond hefyd cariad, llawenydd, heddwch, hirhoedledd, caredigrwydd, daioni, ffyddloniaeth, addfwynder, hunanreolaeth. Ond yr estyniad Paulina hwn o weithgaredd yr Ysbryd, Bousset yn mynnu, ni wnaeth gynnwys y gwanhad lleiaf o'r supersturialiaeth a oedd yn nodweddiadol o'r cysyniad gwreiddiol; yr Ysbryd a gynhyrchodd cariad, llawenydd, heddwch, yr oedd yr un mor llai i'w wneud â'r ysbryd dynol â'r Ysbryd a achosodd i ddynion siarad â thafodau. A'r supersturialiaeth sy'n ymddangos yma mewn ffurf gogonedig, Bousset yn dod i'r casgliad, ei dderbyniodd o'r crefydd mystical pagan o'r oes Hellenistic.

Cywirdebwyd y dadleoliad hwn eisoes, a phwyntio allan ei wendid. Nid oedd doctrinaeth Paul o'r Ysbryd yn deillio o paganism cyfoes. Ond nid yw'r esboniad o theori Bousset wedi'i gwblhau eto. Yr Ysbryd y mae ei weithgareddau wedi'u hymestyn gan Paul i'r lleoedd mwyaf mewnol o fywyd y Cristion, a nododd Bousset, gyda "yr Arglwydd" (2 Cor. ii. 17). Mae'r adnabod hwn wedi cael dylanwad pwysig ar y ddau elfen a dynnwyd at ei gilydd; mae wedi cael dylanwad pwysig ar y cysyniad o "yr Arglwydd" a'r Ysbryd. Os yw “yr Arglwydd” yn cael ei adnabod, neu ei ddwyn i berthynas agos iawn, â’r Ysbryd, ac os yw gweithgaredd yr Ysbryd yn ymestyn i’r holl fywyd, yna “yr Arglwydd” ni allai fod i Paul yn unig y duw addoli a oedd yn bresennol yn y cyfarfodydd o'r Eglwys. I'r gwrthwyneb, byddai'n rhaid iddo fod yn bresennol ym mhob man lle yr oedd yr Ysbryd yn bresennol - hynny yw, byddai'n rhaid iddo fod yn yr hyn y mae'r Cristion yn byw ac yn symud ac yn ei gael. Felly, gallai Paul ffurfio'r ymadrodd rhyfygol "yn Crist" neu "yn yr Arglwydd", y mae Bousset yn ei gyfaddef nad oes analog i'w gael mewn crefydd paganaidd. Ar y llaw arall, cred Bousset fod y cysyniad o'r Ysbryd, yn angenrheidiol ei addasu gan ei gysylltiad â "yr Arglwydd". Trwy'r adnabod â pherson gwirioneddol a oedd wedi byw ond ychydig o flynyddoedd yn ôl, cafodd "Yr Ysbryd" ei roi yn ansawdd personol nad oedd ganddo fel arall. Neu, i roi'r un peth mewn geiriau eraill, nid yw ymadrodd Paul "yn yr Arglwydd" yn union yr un peth â'r ymadrodd "yn yr Ysbryd"; oherwydd mae ganddo gymeriad personol rhyfygol. "Mae'r cymysgedd rhyfygol hwn o haniaeth a phersonoliaeth," meddai Bousset, "y cysylltiad hwn o egwyddor grefyddol â pherson a oedd wedi cerdded yma ar y ddaear ac a oedd wedi dioddef marwolaeth yma, yn ffenomen o bŵer a gwreiddioldeb rhyfygol."

Ar y pwynt hwn, mae Bousset mewn perygl o fod yn anhun i egwyddorion sylfaenol ei ailadeiladwaith; mae mewn perygl o ddwyn crefydd Paul i gysylltiad â'r person penodol o Iesu. Ond mae'n canfod y perygl ac yn ei osgoi. Ni ddylid tybio, meddai, bod Paul wedi cael unrhyw argraff glir iawn o nodweddion Iesu hanesyddol. Oherwydd pe bai wedi cael argraff o'r fath, ni fyddai erioed wedi cysylltu Iesu ag absractiad fel yr Ysbryd. Y cyfan a oedd o ddiddordeb iddo, felly, oedd y ffaith bod Iesu wedi byw ac yn enwedig ei fod wedi marw.

Fodd bynnag, credir bod y ffeithiau noeth hyn yn ddigonol i roi i'r syniad o Paul o'r Ysbryd-Lord yr ansawdd personol arbennig hwnnw sy'n ennyn edmygedd Bousset! Y gwir yw, mae Bousset yn ei hun ar y pwynt hwn yn wynebu'r anhawster sy'n plagio pob esboniad naturiolaidd o genhedlaeth crefydd Paul. Y trafferth yw bod cysylltiad agos o Paul â Iesu hanesyddol yn ofynnol yn fawr gan yr hanesydd er mwyn rhoi i berthynas Paul â Christ yr ansawdd personol cynnes hwnnw sy'n disglirio o bob tudalen o'r Epistolau; tra, ar y llaw arall, mae gwahaniad eang o Paul oddi wrth Iesu hanesyddol yn ofynnol yn fawr er nad yw Paul yn cael ei atal gan draddodiad hanesyddol rhag codi Iesu i urdd dwyfol ac yn ei gysylltu â Ysbryd Duw.

Critique modern wedi siglo rhwng y ddau ofyniad; mae'n ceisio cadw hawliau pob un. Bousset yw mwyaf argraffedig gan yr ail ofyniad; Wernle, ei wrthwynebydd, yw mwyaf argraffedig gan y cyntaf. Ond y ddau yw anghywir iawn. Mewn gwirionedd, dim ond un ffordd allan o'r anhawster. Mae'n hen ffordd ac yn radical. Ond gallai'r byd o ysgolheictod ddod yn ôl iddo yn y diwedd. Ni fydd yr anhawster sylfaenol wrth esbonio tarddiad Pauliniaeth byth yn diflannu drwy gael ei anwybyddu; ni fydd byth yn ildio i gyfaddawdau o unrhyw fath. Dim ond pan fydd Iesu yn cael ei gydnabod fel yr hyn y mae Paul yn ei ragdybio iddo fod a'r hyn y mae'r holl Destamentau yn ei gynrychioli fel yr hyn y mae - Mab Duw tragwyddol, a ddaeth i'r ddaear er mwyn adbrynu dyn, yn awr yn eistedd unwaith eto ar yr orsedd o'i fabwysiant, ac yn gweithio yn nyddiau ei ddisgyblion drwy ei Ysbryd, fel y gall Duw weithio. Datrysiad o'r fath na fu erioed mor anffafriol ag y mae heddiw. Bydd derbyniad ohono'n cynnwys chwyldro Copernican ym mhob maes o feddwl a bywyd dyn. Ond gwrthod derbyniad o'r fath wedi gadael problem hanesyddol nad yw hyd yn hyn wedi'i datrys.

Ar un pwynt, Bousset yn cyfaddef, roedd crefydd Paul yn seiliedig ar ffaith hanesyddol. Roedd yn seiliedig ar farwolaeth Iesu. Ond deilliodd dehongliad Paul o farwolaeth Iesu, yn ôl Bousset, mewn manylion pwysig o'r crefydd paganaidd gyfoes; ffurfiwyd y syniad Paul o farw a dod yn ôl i fywyd gyda Christ o dan ddylanwad y cysyniad paganaidd lledaeniadol o'r duw marw a dod yn ôl i fywyd. Mae'r assertiad hwn wedi dod yn eithaf cyffredin ymhlith ysgolheigion diweddar; casglwyd deunydd i'w gefnogi yn ffurf gyfleus gan M. Brückner. Ond mewn gwirionedd, y dystiolaeth o gefnogaeth i'r assertiad yw'r math gwannaf. Adolygodd yr adolygiad o'r crefydd Hellenistaidd a geisiwyd yn Neddf VI, yn wir, y ffaith bod duwiau penodol, yn enwedig Attis, Adonis, a Osiris, yn cael eu cynrychioli gyntaf fel marw ac yna fel cael eu hadfywio. Efallai y gellir esbonio tebygrwydd y ffigurau hyn i'w gilydd trwy'r ddamcaniaeth bod pob un ohonynt yn wreiddiol yn dduwiau llystyfiant, y mae eu marwolaeth ac adfywio yn cynrychioli sychni llystyfiant yn yr hydref a'i adnewyddo yn y gwanwyn. Ar yr olwg gyntaf, efallai y bydd y paralel rhwng y duwiau hyn a Iesu yn ymddangos yn drawiadol. Iesu hefyd yn cael ei gynrychioli fel marw ac fel dod yn ôl i fywyd eto. Ond beth yw arwyddocâd y paralel? A all olygu bod stori'r Testament Newydd o farwolaeth a atgyfodiad Iesu yn deillio o'r mythau llystyfiant hyn? Mae hynny wedi bod yn gasgliad rhai ysgolheigion modern. Ond wrth gwrs, mae'r casgliad hwn yn absurd, ac nid yw'n cael ei ffafrio gan Bousset. Mae hanesyddiaeth hanfodol y cred yn ei atgyfodiad ymhlith ei ffrindiau agos yn sefyll yn rhy gadarn i'w ysgwyd gan unrhyw theori o ddibyniaeth ar fyth paganaidd. Felly, mae'r dadleuad a dynwyd o'r paralel rhwng stori'r Testament Newydd a'r myth paganaidd o'r duw marw a dod yn ôl i fywyd yn profi gormod. Os yw'n profi unrhyw beth, mae'n profi bod stori'r Testament Newydd o atgyfodiad yn deillio o'r myth paganaidd. Ond nid yw'r golwg hwn wedi cael ei ddal gan unrhyw haneswyr difrifol. Felly, bydd yn rhaid derbyn bod y paralel rhwng y cred bod Adonis ac Osiris ac Attis yn marw ac yn dod yn ôl i fywyd, a'r cred bod Iesu yn marw ac yn dod yn ôl i fywyd, heb ei gynhyrchu gan ddibyniaeth un stori ar y llall. Bydd yn rhaid cydnabod, felly, nad yw paralel bob amser yn golygu perthynas o ddibyniaeth. Ac os nad yw'n gwneud hynny ar un pwynt, efallai nad yw'n gwneud hynny mewn mannau eraill.

Ond byddai Bousset yn mynnu, er bod stori Testament Newydd am farwolaeth ac atgyfodiad Iesu heb ei chynhyrchu'n wreiddiol gan y myth paganaidd, eto dylanwadodd y syniad paganaidd ei hun ar y dehongliad a roddodd Paul ar y stori. Credai Paul fod y Cristion yn rhannu tynged Crist - bu farw gyda Christ ac aeth i fyny gyda Christ. Ond mae syniad tebyg yn ymddangos yn y crefyddau paganaidd. Mae'r mynegiant clasurol o'r syniad hwn yn ymddangos yn y geiriau a ddyfynnir yn aml gan Firmicus Maternus, "Byddwch yn ddewr, wyr ifainc, gan fod y duw wedi'i achub; oherwydd i ni y bydd iachawdwriaeth allan o drafferthion."

Ond mae'n rhaid cofio bod tystiolaeth Firmicus Maternus yn hwyr iawn, a bod y dystiolaeth am ledaeniad y syniad yn y cyfnod cynnar yn eithaf prin.

Datganiadau hyderus awduron diweddar mewn perthynas â'r materion hyn nid ydynt yn llai nag anhyfrug. Darllenwyr cyffredin yn debygol o gael yr argraff y gall yr ymchwiliwr ail-greu'r cysyniad o dduw sy'n marw ac yn codi, a'r cyfran sydd gan y gworshipwyr yn y farwolaeth a'r atgyfodiad, ar sail rhyw storfa fawr o wybodaeth yn y ffynonellau sydd ar gael. Mewn gwirionedd, nid oes dim o'r fath yn wir. Mae'r wybodaeth sydd ar gael am y cysyniad dan sylw yn hynod o brin, ac yn y rhan fwyaf o achosion yn dyddio o lawer iawn ar ôl amser Paul. Byddai mynd yn rhy bell, yn wir, i honni nad oedd y cysyniad o dduw sy'n marw ac yn codi, gyda'i arwyddocad crefyddol, yn bodoli cyn y cyfnod Paulinaidd. Testun hynafol o'r Aifft, er enghraifft, wedi'i ddyfynnu gan Er-man, sy'n gwneud lles y gworshipwr yn dibynnu ar les Osiris: "Yn union fel y mae Osiris yn byw, felly y bydd ef hefyd yn byw." Yn debygol iawn, roedd rhai o'r cysyniadau hyn yn gysylltiedig hefyd â'r galar a'r llawenydd dilynol i Attis ac Adonis. Os oedd y cysyniad yn bodoli yn y cyfnod cyn-Paulin, nid yw'n dilyn o gwbl ei fod yn gyffredin. Yn sicr, mae ei ledaeniad wedi'i chwyddo'n fawr iawn yn y blynyddoedd diweddar. Yn erbyn y chwyddiadau hyn, J. Weiss—sy'n sicr na ellir ei gyhuddo o unrhyw ddiffyg o deimladwyedd â'r dulliau o gymharu crefydd a gymhwysir i'r Testament Newydd—wedi tynnu sylw'n briodol at 1 Cor. i. 23. Crist a groesawyd, meddai Paul, oedd "i'r Gentiliaid ffôldeb." Nid yw hynny'n edrych fel pe bai'r Gentiliaid ymysg yr hwn y bu Paul yn llafurio yn gyfarwydd iawn â'r syniad o dduw sy'n marw. Os yw dadleuon Brückner yn gywir, os yw'r cysyniad o dduw sy'n marw mor gyffredin yn nydd Paul ag y tybi Brückner, ni fyddai'r Groes wedi bod "i'r Gentiliaid ffôldeb"; i'r gwrthwyneb, byddai wedi ymddangos i'r Gentiliaid yn y peth mwyaf naturiol yn y byd.

Ond hyd yn oed os sefydlwyd y gysyniad cynnar o dduw yn marw ac yn codi, gyda'i arwyddocad crefyddol, yn well nag y mae, ni fyddai'r dibyniaeth o Paul ar y gysyniad hwnnw yn cael ei brofi yn llwyr. Oherwydd bod y gysyniad Paulina yn hollol wahanol. Un gwahaniaeth, wrth gwrs, yn amlwg iawn ac yn cael ei gydnabod yn gyffredinol - mae'r Crist Paulina yn cael ei bortreadu fel un sy'n marw'n wirfoddol, ac yn marw er mwyn dyn. "Ef a'm carodd," meddai Paul, "ac a roddodd ei hun i mi." Nid oes dim byd tebyg i'r gysyniad hwnnw yn achos crefyddau'r heathen. Cafodd Osiris, Adonis, ac Attis eu hunlle; rhoddodd Iesu ei fywyd i ffwrdd yn rhydd. Mae'r gwahaniaeth yn fawr; mae'n cynnwys calon iawn crefydd Paul. Sut y cafodd y gwahaniaeth ei achosi? O ble y deilliodd y gysyniad Paulina o ras Crist? A oedd yn deillio o Iesu ei Hun? A oedd yn deillio o'r wybodaeth oedd gan Paul am gymeriad Iesu? Efallai y byddai'r dybiaeth yn ymddangos yn naturiol. Ond yn anffodus, o safbwynt Bousset, rhaid ei gwrthod. Oherwydd pe bai Paul wedi cael unrhyw wybodaeth am gymeriad go iawn Iesu, sut y gallai erioed fod wedi tybio bod Iesu, dyn llwyr, yn yr Arglwydd nefol?

Gwahaniaeth arall yw hyd yn oed yn fwy sylfaenol. Bu farwolaeth a thwf'r duwiau paganaidd yn fater o'r gulto; bu farwolaeth a thwf Crist Pauline yn ffaith hanesyddol. Mae wedi'i arsylwi yn yr adolygiad o'r crefydd Hellenistaidd bod y gulto yn y crefyddau paganaidd yn llawer mwy sefydlog na'r chwedlau; yn ôl barn ysgolheigion modern, mae'r chwedlau wedi'u deillio o'r gulto yn hytrach na'r gwrthwyneb. Felly, yn achos y "duwiau sy'n marw ac yn codi", mae rhywun yn cael ei daro uwchlaw pob peth â chymeriad hollol hylif y chwedlau. Mae stori Attis, er enghraifft, yn cael ei hadrodd mewn llawer o ffurfiau gwahanol, ac nid yw'n ymddangos bod ychydig iawn o ddiddordeb ymhlith y gworshipwyr Attis i sefydlu unrhyw gyfrif dilys o farwolaeth a thwf y duw. Yn enwedig nid yw "atgyniad" y duw yn ymddangos yn y chwedlau o Attis, Adonis, ac Osiris bron dim. Y farwolaeth go iawn a'r atgyniad digwyddodd dim ond yn y gulto. Bob blwyddyn ym mis Mawrth, gweld y gworshipwyr Attis ym Mhrydain yn gyntaf y duw yn gorwedd yn farw fel y cynrychiolwyd ef gan y goeden ffyn, ac yna llawenhawodd yn ei atgyniad. Nid oedd y farwolaeth a'r atgyniad yn cael eu hystyried bron fel digwyddiadau a ddigwyddodd unwaith am byth yn ôl llawer. Roeddent yn hytrach yn meddwl am ddigwyddo ar bob dathliad o'r gwyliau.

Mae triniaeth Pauline o farwolaeth a thwf Crist yn hollol wahanol. Gan Bousset, yn wir, mae'r gwahaniaeth yn cael ei guddio'n rhannol; mae Bousset yn ceisio dangos bod y syniad Pauline o farwolaeth a thwf y credadun gyda Christ yn deillio o ddathliad y sacramentau. Ond ni allai fod gwall mwy radical. Yr hyn sy'n amlwg iawn yn yr Epistolau yw cymeriad hanesyddol y neges Pauline. Roedd crefydd Paul yn gwreiddio mewn digwyddiad, a'r sacramentau oedd un ffordd o osod ymlaen arwyddocâd y digwyddiad. Y digwyddiad oedd gwaith adbrynu Crist yn ei farwolaeth a'i atgyniad.

Dyma lle mae'r gwahaniaeth mwyaf dwfn oll rhwng Paul a chrefydd heddiw. Nid oedd Pauliniaeth yn athroniaeth; nid oedd yn set o gyfarwyddiadau ar gyfer dianc rhag trallod y byd; nid oedd yn adroddiad o'r hyn a oedd bob amser yn wir. I'r gwrthwyneb, roedd yn adroddiad o rywbeth a oedd wedi digwydd. Y peth a oedd wedi digwydd, ymhellach, nid oedd yn cuddio yn y gorffennol pell a niwlog. Nid oedd yr adroddiad ohono wedi esblygu fel cyfiawnhad ar gyfer ffurfiau crefyddol presennol. I'r gwrthwyneb, roedd marwolaeth a thystiolaeth Jesus, y sefydlwyd efengyl Paul arno, wedi digwydd dim ond ychydig flynyddoedd ynghynt. A gellid sefydlu'r ffeithiau trwy dystiolaeth ddigonol; gellid holi'r gwynwyr, a Paul yn apelio at y gwynwyr yn fanwl. Mae'r darn unig, 1 Cor. xv. 1-8, yn ddigon i osod bae enfawr rhwng Iesu Pauline a duwiau iawn paganaidd. Ond nid yw cymeriad Pauliniaeth yn dibynnu ar un darn. Ym mhob man yn yr Epistolau, Paul yn rhoi ei fywyd i gyd ar wirionedd yr hyn y mae'n ei ddweud am farwolaeth a thystiolaeth Jesus. Yr efengyl a bregethodd Paul oedd adroddiad o rywbeth a oedd wedi digwydd. Os oedd yr adroddiad yn wir, esbonnir tarddiad Pauliniaeth; os nad oedd yn wir, mae'r Eglwys yn seiliedig ar gamgymeriad anesboniadwy.

Yr amgen olaf hwn wedi cael ei archwilio yn y ddiscussiad blaenorol. Os nad oedd Jesus yn y Gwaredwr divin y mae Paul yn ei ddweud ei fod, sut y daeth crefydd Pauline o iawnsod?
Tair hypothesis fawr wedi cael eu harchwilio a chanfod eu bod yn brin.

Pauliniaeth, mae wedi dangos, nid oedd yn seiliedig ar Jesus o naturiaeth heddiw; os oedd Jesus yn unig yr hyn y mae'n cael ei gynrychioli gan haneswyr naturiaethol heddiw fel bod, yna yr hyn sy'n wirioneddol wahanol i Paul nid oedd yn deillio o Jesus. Mae sefydlu'r ffaith honno wedi bod yn gyflawniad nodedig Wrede a Bousset. Ond os nad oedd yr hyn sy'n hanfodol yn Pauliniaeth yn deillio o Jesus, o ble y daeth?< /p>

Nid oedd yn deillio, fel y credai Wrede, o'r syniadau apocalyptig pre-Christian am y Mesiia; oherwydd nid oedd y Mesiia apocalyptig yn wrthrych o addoli, ac nid person byw i'w garu. Nid oedd yn deillio o'r crefydd paganaidd, yn unol â'r ddamcaniaeth wych o Bousset; oherwydd dylanwad paganaidd yn cael ei eithrio gan hunan-dystiolaeth Paul, a'r cyfelybiaethau paganaidd yn torri i lawr yn llwyr. Ond hyd yn oed os oedd y cyfelybiaethau yn agosach na deg gwaith yn nes nag ydynt, ni fyddai hyd yn oed craidd y broblem wedi'i gyffwrdd. Craidd y broblem i'w gael yn y berthynas Pauline i Grist.

Nid yw'r berthynas honno yn cael ei disgrifio gan mer enumeriad o fanylion; ni ellir ei lleihau i dermau is; mae'n beth syml ac annibynnol. Y berthynas rhwng Paul a Grist yw perthynas o gariad; a chariad yn bodoli dim ond rhwng personau. Nid yw'n grŵp o syniadau sydd i'w esbonio, os yw Paulinism i'w cyfrif, ond cariad Paul am ei Iachawwr. A'r cariad hwnnw wedi'i wreiddio, nid yn yr hyn y dywedodd Grist, ond yn yr hyn a wnaeth Grist. Ef a 'gynigiodd ei hun i mi'. Dyna'r sail i'r crefydd o Paul; dyna'r sail i'r holl Gristnogaeth. Y sail honno yn cael ei chadarnhau gan yr adroddiad am Iesu a roddir yn yr Efengylau, a roddir, yn wir, ym mhob ffynhonnell. Mae'n gwrthwynebu dim ond gan ail-greu modern. Ac mae'r ail-greu hynny i gyd yn torri i lawr. Nid oedd crefydd Paul yn seiliedig ar gymhleth o syniadau a ddeilliodd o Iddewiaeth neu o paganism.

Mae'n seiliedig ar Iesu hanesyddol. Ond yr Iesu hanesyddol y seiliodd ei hun arno oedd nid yr Iesu o ail-greu modern, ond yr Iesu o'r Testament Newydd cyfan a chred Gristnogol; nid athro a oroes dim ond yn y cof o'i ddisgyblion, ond yr Iachawwr a oedd ar ôl ei waith iachawl wedi'i wneud yn dal yn fyw ac yn dal i'w garu.

John Gresham Machen (1881-1937) oedd ysgolhaig Americanaidd Presbyterian o'r Testament Newydd, a arweiniodd wrthryfel yn erbyn theoleg fodernaidd ym Mhrinceton, a sefydlodd Seminar Theological Westminster yn ogystal â'r Eglwys Presbyterian Orthodox.