Η Προέλευση της Θρησκείας του Παύλου

Η Κύριος του Ιησού (Μέρος 5)

Του John Gresham Machen

Βεβαίως το απλό γεγονός ότι οι Χριστιανοί χρησιμοποιούσαν έναν τίτλο που χρησιμοποιούταν επίσης στις παγανιστικές λατρείες δεν καθιερώνει καμία εξάρτηση από τον παγανισμό. Γιατί ο τίτλος "Κύριος" ήταν σχεδόν τόσο καλά καθιερωμένος ως προσδιορισμός της θεότητας όσο και ο όρος "Θεός". Ότιδήποτε είχε γίνει η προέλευση της θρησκευτικής χρήσης της λέξης, αυτή η χρήση είχε γίνει μέρος της ελληνικής γλώσσας. Ένας ιεραπόστολος που επιθυμούσε να ανακηρύξει τον ένα αληθινό Θεό ήταν υποχρεωμένος, αν μιλούσε στα ελληνικά, να χρησιμοποιήσει τον όρο "Θεός", που φυσικά είχε χρησιμοποιηθεί στην παγανιστική θρησκεία. Έτσι, αν επιθυμούσε να ορίσει τον Ιησού ως Θεό, με κάποια λέξη που ταυτόχρονα θα τον διαχώριζε από τον Θεό Πατέρα, ήταν υποχρεωμένος να χρησιμοποιήσει τη λέξη "Κύριος", αν και αυτή η λέξη επίσης είχε χρησιμοποιηθεί στον παγανισμό. Ούτε στη μία περίπτωση ούτε στην άλλη η χρήση μιας ελληνικής λέξης συνεπαγόταν την παραμικρή επιρροή των εννοιών που είχαν συσχετιστεί με τη λέξη σε μια πολυθεϊστική θρησκεία.

Αλλά υπήρχε μια πολύ ισχυρότερη αιτία για την εφαρμογή του ελληνικού όρου "Κύριος" στον Ιησού παρά εκείνη που βρισκόταν στη γενική του κυκλοφορία ανάμεσα στους ελληνόφωνους λαούς. Η θρησκευτική χρήση του όρου δεν περιοριζόταν στις παγανιστικές λατρείες, αλλά εμφανίζεται επίσης, και αν κάτι ακόμα πιο σταθερά καθιερωμένο, στην ελληνική Παλαιά Διαθήκη. Ο शब्द "Κύριος" χρησιμοποιείται από την Septuaginta για να μεταφράσει το "Jahwe" του εβραϊκού κειμένου. Θα ήταν αρκετά ακατάλληλο να συζητηθούν οι λόγοι που καθοδήγησαν τους μεταφραστές στην επιλογή τους για αυτό το συγκεκριμένο λόγο. Χωρίς αμφιβολία, κάποιος λόγος για "Κύριος" απαιτείτο από τις συσχετίσεις που είχαν ήδη συσσωρευτεί γύρω από την εβραϊκή λέξη. Και διάφοροι λόγοι μπορούν να προταθούν για την επιλογή του "kyrios" αντί κάποιου άλλου ελληνικού λόγου που σημαίνει "κύριος". Πιθανόν η ρίζα του "kyrios" να εξέφραζε καλύτερα την ιδέα που προοριζόταν· ίσως, επίσης, ένας θρησκευτικός λόγος είχε ήδη συσχετιστεί με το "kyrios", τον οποίο οι άλλοι λόγοι δεν κατείχαν. Σε κάθε περίπτωση, όποιος κι αν ήταν ο λόγος, το "kyrios" ήταν η λέξη που είχε επιλεχθεί.

Και το γεγονός είναι μεγάλης σημασίας. Γιατί ήταν ανάμεσα στους αναγνώστες της Septuagint που ο Χριστιανισμός έκανε πρώτους βήματα. Η Septuagint ήταν η Αγία Γραφή των εβραϊκών συναγωγών, και στις συναγωγές η ανάγνωσή της ακουγόταν όχι μόνο από Εβραίους αλλά και από πλήθη ειδωλολατρών, τους "φοβούμενους τον Θεό" του Βιβλίου των Πράξεων. Με τους "φοβούμενους τον Θεό" ξεκίνησε η ειδωλική αποστολή. Και ακόμη και εκεί όπου υπήρχαν ειδωλικοί μεταστρεφόμενοι που δεν είχαν περάσει καθόλου από το σχολείο της συναγωγής στην πρώιμη περίοδο, ίσως τέτοιοι μεταστρεφόμενοι ήταν λίγοι - ακόμη και τότε η Septuagint χρησιμοποιήθηκε αμέσως στην οδηγία τους. Έτσι, όταν οι Χριστιανοί ιεραπόστολοι χρησιμοποίησαν τη λέξη "Κύριος" για τον Ιησού, οι ακροατές τους γνώριζαν αμέσως τι εννοούσαν. Γνώριζαν αμέσως ότι ο Ιησούς κατείχε μια θέση που καταλαμβάνεται μόνο από τον Θεό. Γιατί η λέξη "Κύριος" χρησιμοποιείται αμέτρητες φορές στις ελληνικές γραφές ως το ιερότερο όνομα του συμφώνου Θεού του Ισραήλ, και αυτοί οι στίχοι εφαρμόστηκαν ελεύθερα στον Ιησού.

Αυτή η χρήση της Septuagint της λέξης "Κύριος", με την εφαρμογή των στίχων της Septuagint στον Ιησού, που εμφανίζεται ως κάτι φυσικό στις Επιστολές του Παύλου, ήταν πολύ πιο σημαντική για την πρώιμη Χριστιανική αποστολή από τη χρήση της λέξης στους παγανιστικούς culto. Και ρίχνει πολύ περισσότερο φως στην αρχική σημασία της λέξης όπως εφαρμόστηκε στον Ιησού. Αλλά η παγανιστική χρήση είναι ενδιαφέρουσα, και η έκθεσή της από τον Bousset και άλλους πρέπει να γίνει δεκτή με ευγνωμοσύνη. Ένα σημαντικό γεγονός έχει καθιερωθεί όλο και πιο σταθερά από τη σύγχρονη έρευνα - το γεγονός ότι η ελληνική λέξη "kyrios" στον πρώτο αιώνα της εποχής μας ήταν, όπου κι αν επεκτεινόταν η ελληνική γλώσσα, μια ξεκάθαρη ονομασία θεότητας. Η κοινή χρήση της λέξης πράγματι παρέμεινε· η λέξη εξακολουθούσε να εκφράζει τη σχέση που διατηρούσε ένας κύριος προς τους σκλάβους του. Αλλά η λέξη είχε γίνει χαρακτηριστικά θρησκευτική λέξη, και είναι με θρησκευτική έννοια, ειδικά όπως καθορίστηκε από την Septuagint, που εμφανίζεται στο Νέο Testament.

Έτσι, δεν είναι σύμφωνα με τη χρήση της Καινής Διαθήκης όταν ο Ιησούς ονομάζεται από ορισμένα πρόσωπα στη σύγχρονη Εκκλησία "ο Δάσκαλος", παρά "ο Κύριος". Μερικές φορές, ίσως, αυτή η χρήση υιοθετείται σε συνειδητή διαμαρτυρία ενάντια στη σύλληψη της Καινής Διαθήκης για τη θεότητα του Χριστού· ο Ιησούς αναφέρεται ως "ο Δάσκαλος", με τον ίδιο τρόπο όπως ο αρχηγός μιας σχολής καλλιτεχνών αναφέρεται ως "ο Δάσκαλος" από τους οπαδούς του. Ή αλλιώς η λέξη σημαίνει απλώς αυτόν του οποίου οι εντολές πρέπει να υπακούονται. Αλλά μερικές φορές η σύγχρονη μόδα υιοθετείται από ευσεβείς άνδρες και γυναίκες με την ιδέα ότι η αγγλική λέξη "Κύριος" έχει φθαρεί και ότι η χρήση της λέξης "Δάσκαλος" είναι μια προσέγγιση πιο κοντά στο νόημα της Ελληνικής Διαθήκης. Αυτή η ιδέα είναι ψευδής. Κατά τη μετάφραση του χαρακτηρισμού της Καινής Διαθήκης για τον Ιησού, δεν πρέπει να επιθυμεί κανείς να επιστρέψει στην αρχική σημασία της λέξης "κύριος". Γιατί η ελληνική λέξη είχε ήδη υποστεί μια εξέλιξη και όπως εφαρμόζεται στον Ιησού στην Καινή Διαθήκη ήταν σαφώς ένας θρησκευτικός όρος. Είχε ακριβώς τις θρησκευτικές συσχετίσεις που έχουν τώρα η αγγλική λέξη "Κύριος". Και για σχεδόν τον ίδιο λόγο. Οι θρησκευτικές συσχετίσεις της αγγλικής λέξης "Κύριος" οφείλονται στη χρήση της Βίβλου· και οι θρησκευτικές συσχετίσεις της Καινής Διαθήκης "κύριος" οφείλονταν επίσης στη χρήση της Βίβλου -τη χρήση της Septuagint. Ο Χριστιανός, λοιπόν, πρέπει να θυμάται ότι "λίγη μάθηση είναι ένα επικίνδυνο πράγμα". Η ομοιόμορφη αντικατάσταση του "Δάσκαλος" για τον "Κύριο" όταν μιλάμε για τον Ιησού έχει μόνο μια ψευδή εμφάνιση φρεσκάδας και πρωτοτυπίας. Στην πραγματικότητα μερικές φορές σημαίνει μια απόκλιση από το πνεύμα της χρήσης της Καινής Διαθήκης.

Κατά συνέπεια, ο Bousset έχει προσφέρει μια υπηρεσία, τοποθετώντας σε καθαρή ανακούφιση τη θρησκευτική σημασία της λέξης "Κύριος". Αλλά δεν έχει καταφέρει να εξηγήσει την εφαρμογή αυτής της λέξης στον Ιησού.

Περαιτέρω δυσκολίες, επιπλέον, περιτριπώνουν τη θεωρία του Bousset. Ο όρος "Κύριος" όπως εφαρμόζεται στον Ιησού, και η θρησκευτική στάση προς τον Ιησού που εκφράζεται με τον όρο, προέκυψαν, σύμφωνα με τον Bousset, στις συναντήσεις τέτοιων κοινοτήτων όπως αυτή στην Αντιοχεία, και υπό την επίδραση παγανιστικών εννοιών. Αλλά φυσικά η εξήγηση του Bousset για την προέλευση του Παουλινισμού δεν έχει ακόμη εκτεθεί πλήρως. Ο Παουλινισμός είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια έκστατική λατρεία ενός θεού-καλλιτέχνη· η προσωπική σχέση με τον Χριστό κυριαρχεί σε κάθε τμήμα της ζωής του αποστόλου.

Ο Bousset αναγνωρίζει αυτό το γεγονός. Η θρησκεία του Παύλου, ομολογεί, είναι κάτι πολύ περισσότερο από τη θρησκεία που εκφράστηκε στις συναντήσεις της Εκκλησίας της Αντιοχείας. Αλλά υποθέτει ότι τα άλλα στοιχεία της θρησκείας του Παύλου, όσο εκτεταμένα κι αν είναι, είχαν τουλάχιστον την αφετηρία τους στη λατρεία. Εδώ βρίσκεται ένα από τα λιγότερο πειστικά στοιχεία σε όλη την κατασκευή. Ο Bousset έχει υποτιμήσει τον ατομικιστικό χαρακτήρα της θρησκείας του Παύλου. Τουλάχιστον δεν έχει καταφέρει να δείξει ότι η Παυλική ζωή "στο Χριστό" ή "στον Κύριο" παράχθηκε από την ανάπτυξη από έκστατικές εμπειρίες στις συναντήσεις της Εκκλησίας της Αντιοχείας.

Αλλά εάν η ατομικιστική θρησκεία του Παύλου αναπτύχθηκε από την "λατρεία", πώς αναπτύχθηκε; Πώς θα εξηγηθεί η εισαγωγή των νέων στοιχείων; Ο Bousset έχει επιτεθεί σε αυτό το πρόβλημα με μεγάλη σοβαρότητα. Και επιχειρεί να δείξει ότι η θρησκεία του Παύλου όπως εμφανίζεται στις Επιστολές αναπτύχθηκε από τη λατρευτική θρησκεία της Αντιοχείας με την ταύτιση του "Κυρίου" με το "Πνεύμα", και με τη γενίκευση και την ηθικοποίηση της έννοιας της δραστηριότητας του Πνεύματος.

Το δόγμα του Παύλου για το Πνεύμα, πιστεύει ο Bousset, προέρχεται από τη παγανιστική μυστικιστική θρησκεία της ελληνιστικής εποχής. Ανεξάρτητα από το ζήτημα της ορολογίας - αν και οι ισχυρισμοί του Reitzenstein θεωρούνται από τον Bousset ως ουσιαστικά σωστοί - ο θεμελιώδης απαισιμιστικός δυαλισμός του Παύλου βασίστηκε, σύμφωνα με τον Bousset, σε εκείνο το ευρέως διαδεδομένο τύπο σκέψης και ζωής που εμφανίζεται στις μυστικές θρησκείες και στα Ερμητικά κείμενα. Σύμφωνα με αυτόν τον απαισιμιστικό τρόπο σκέψης, η σωτηρία δεν μπορούσε ποτέ να επιτευχθεί από την ανθρώπινη φύση, ακόμη και με τη θεία βοήθεια, αλλά μόνο με μια εντελώς νέα αρχή, που παράγεται από την αντικατάσταση της θείας φύσης από τον παλιό άνθρωπο. Από τον απόστολο Παύλο, συνεχίζει ο Bousset, αυτός ο υπερφυσικός, αυτή η αντίληψη της κυριαρχίας της θείας δύναμης στη νέα ζωή, επεκτάθηκε πολύ πέρα από τα όρια της λατρείας ή των οραματικών εμπειριών· το Πνεύμα έγινε η κυρίαρχη αρχή της ζωής του Χριστιανού· όχι μόνο η προφητεία, οι γλώσσες, η θεραπεία και τα παρόμοια, θεωρήθηκαν πλέον ως καρπός του Πνεύματος, αλλά και η αγάπη, η χαρά, η ειρήνη, η μακροθυμία, η καλοσύνη, η καλοσύνη, η πίστη, η πραότητα, η αυτοέλεγχος. Αλλά αυτή η παύλεια επέκταση της δραστηριότητας του Πνεύματος, επιμένει ο Bousset, δεν συνεπαγόταν την παραμικρή αποδυνάμωση του υπερφυσικισμού που ήταν χαρακτηριστικός της αρχικής σύλληψης· το Πνεύμα που παρήγαγε αγάπη, χαρά, ειρήνη, είχε ακριβώς τόσο λίγη σχέση με το ανθρώπινο πνεύμα όσο το Πνεύμα που έκανε τους ανθρώπους να μιλούν με γλώσσες. Και ο υπερφυσικισμός που εμφανίζεται εδώ σε δοξασμένη μορφή προήλθε, καταλήγει ο Bousset, από τη μυστικιστική παγανιστική θρησκεία της ελληνιστικής εποχής.

Αυτή η διαμάχη έχει ήδη συζητηθεί και η αδυναμία της έχει επισημανθεί. Το παυλείο δόγμα του Πνεύματος δεν προήλθε από το σύγχρονο παγανισμό. Αλλά η εξήγηση της θεωρίας του Bousset δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Το Πνεύμα του οποίου οι δραστηριότητες επεκτάθηκαν από τον Παύλο στις πιο εσωτερικές γωνίες της ζωής του Χριστιανού ταυτίστηκε, λέει ο Bousset, με "τον Κύριο" (2 Κορ. ii. 17). Αυτή η ταύτιση άσκησε σημαντική επιρροή και στα δύο στοιχεία που ενώθηκαν· άσκησε σημαντική επιρροή στην αντίληψη και του "Κυρίου" και του "Πνεύματος". Αν "ο Κύριος" ταυτιζόταν ή ερχόταν σε πολύ στενή σχέση με το Πνεύμα, και αν η δραστηριότητα του Πνεύματος επεκτεινόταν σε όλη τη ζωή, τότε "ο Κύριος" δεν θα μπορούσε πλέον να είναι για τον Παύλο απλώς ο θεός της λατρείας που ήταν παρών στις συγκεντρώσεις της Εκκλησίας. Αντίθετα, θα έπρεπε να είναι παρών παντού όπου ήταν παρόν το Πνεύμα, δηλαδή θα έπρεπε να είναι εκείνη η οντότητα στην οποία ο Χριστιανός ζούσε και κινούνταν και είχε την ύπαρξή του. Έτσι, ο Παύλος μπορούσε να σχηματίσει τη φράση "στο Χριστό" ή "στον Κύριο", για την οποία ο Bousset παραδέχεται ότι δεν υπάρχει αναλογία στην παγανιστική θρησκεία. Από την άλλη πλευρά, η αντίληψη του Πνεύματος, πιστεύει ο Bousset, τροποποιήθηκε αναγκαία από τη σύνδεσή του με "τον Κύριο". Με την ταύτιση με ένα πραγματικό πρόσωπο που είχε ζήσει λίγα χρόνια πριν, "το Πνεύμα" έλαβε μια προσωπική ποιότητα που διαφορετικά δεν είχε. Ή, για να πούμε το ίδιο πράγμα με άλλα λόγια, η παυλείος φράση "στον Κύριο" δεν είναι ακριβώς η ίδια με την έννοια της φράσης "στο Πνεύμα"· έχει έναν ιδιαίτερο προσωπικό χαρακτήρα. "Αυτή η αξιοσημείωτη ανάμιξη αφαίρεσης και προσωπικότητας", λέει ο Bousset, "αυτή η σύνδεση ενός θρησκευτικού αρχείου με ένα πρόσωπο που είχε περπατήσει εδώ στη γη και είχε υποφέρει θάνατο εδώ, είναι ένα φαινόμενο ιδιαίτερης δύναμης και πρωτοτυπίας."

Σε αυτό το σημείο, ο Bousset βρίσκεται σε κίνδυνο να μην παραμείνει πιστός στις θεμελιώδεις αρχές της ανακατασκευής του· βρίσκεται σε κίνδυνο να συνδέσει τη θρησκεία του Παύλου με το συγκεκριμένο πρόσωπο του Ιησού. Αλλά ανιχνεύει τον κίνδυνο και τον αποφεύγει. Δεν πρέπει να υποτεθεί, λέει, ότι ο Παύλος είχε κάποια πολύ καθαρή εντύπωση των χαρακτηριστικών του ιστορικού Ιησού. Γιατί αν είχε μια τέτοια εντύπωση, δεν θα μπορούσε ποτέ να συνδέσει τον Ιησού με μια αφαίρεση όπως το Πνεύμα. Όλα αυτά που τον ενδιαφέρουν, λοιπόν, ήταν το γεγονός ότι ο Ιησούς είχε ζήσει και ιδιαίτερα ότι είχε πεθάνει.

Ωστόσο, αυτά τα γυμνά γεγονότα θεωρούνται ότι ήταν αρκετά για να δώσουν στη νοητική του Παύλου για το Πνεύμα-Κύριο εκείνη την ιδιαίτερη προσωπική ποιότητα που προκαλεί το θαυμασμό του Bousset! Η αλήθεια είναι ότι ο Bousset βρίσκεται σε αυτό το σημείο αντιμέτωπος με τη δυσκολία που αντιμετωπίζει κάθε φυσικιστική εξήγηση της γένεσης της θρησκείας του Παύλου. Το πρόβλημα είναι ότι μια στενή σύνδεση του Παύλου με τον ιστορικό Ιησού απαιτείται επιτακτικά από τον ιστορικό, προκειμένου να δοθεί στη σχέση του Παύλου με τον Χριστό εκείνη την ζεστή, προσωπική ποιότητα που λάμπει από κάθε σελίδα των Επιστολών· ενώ, από την άλλη πλευρά, μια ευρεία διάσταση του Παύλου από τον ιστορικό Ιησού απαιτείται εξίσου επιτακτικά, προκειμένου ο Παύλος να μην παρεμποδιστεί από την ιστορική παράδοση, όταν ανεβάζει τον Ιησού σε θεϊκή αξιοπρέπεια και τον συνδέει με το Πνεύμα του Θεού.

Η σύγχρονη κριτική έχει ταλαντεύεται μεταξύ των δύο απαιτήσεων· επιχειρεί να διατηρήσει τα δικαιώματα καθενός. Ο Bousset εντυπωσιάζεται περισσότερο από τη δεύτερη απαίτηση· ο Wernle, ο αντίπαλός του, εντυπωσιάζεται περισσότερο από την πρώτη. Αλλά και οι δύο έχουν εξίσου άδικο. Υπάρχει πραγματικά μόνο ένας τρόπος για να ξεπεραστεί η δυσκολία. Είναι ένας παλιός τρόπος και ένας ριζοσπαστικός τρόπος. Αλλά ο κόσμος της επιστημονικής έρευνας μπορεί να επιστρέψει σε αυτόν στο τέλος. Η θεμελιώδης δυσκολία στην εξήγηση της προέλευσης του Παουλινισμού δεν θα εξαφανιστεί ποτέ αγνοώντας την· δεν θα υποχωρήσει ποτέ σε συμβιβασμούς οποιουδήποτε είδους. Θα εξαφανιστεί μόνο όταν ο Ιησούς αναγνωριστεί ως πραγματικά αυτό που ο Παύλος τον προϋποθέτει να είναι και αυτό που όλα τα Ευαγγέλια τον παρουσιάζουν ως - τον αιώνιο Υιό του Θεού, που ήρθε στη γη για τη σωτηρία του ανθρώπου, τώρα καθισμένος ξανά στον θρόνο της δόξας Του και εργαζόμενος στις καρδιές των μαθητών Του μέσω του Πνεύματός Του, όπως μόνο ο Θεός μπορεί να εργαστεί. Μια τέτοια λύση δεν ήταν ποτέ τόσο μη δημοφιλής όσο είναι σήμερα. Η αποδοχή της θα συνεπάγεται μια Κοπερνίκεια επανάσταση σε πολλούς τομείς της ανθρώπινης σκέψης και ζωής. Αλλά η άρνηση μιας τέτοιας αποδοχής έχει αφήσει ένα ιστορικό πρόβλημα που μέχρι στιγμής δεν έχει λυθεί.

Σε ένα σημείο, ο Bousset ομολογεί, η θρησκεία του Παύλου βασιζόταν σε ένα ιστορικό γεγονός. Βασιζόταν στο θάνατο του Ιησού. Αλλά η παυλική ερμηνεία του θανάτου του Ιησού προήλθε, σύμφωνα με τον Bousset, από σημαντικές λεπτομέρειες από τη σύγχρονη παγανιστική θρησκεία· η παυλική έννοια του θανάτου και της ανάστασης με τον Χριστό διαμορφώθηκε υπό την επίδραση της εκτεταμένης παγανιστικής αντίληψης του πεθαμένου και αναστημένου θεού. Αυτή η δήλωση έχει γίνει αρκετά κοινή μεταξύ των πρόσφατων μελετητών· το υλικό υπέρ της έχει συλλεχθεί σε βολική μορφή από τον M. Brückner. Αλλά στην πραγματικότητα, τα στοιχεία υπέρ της δήλωσης είναι του πιο αδύναμου είδους. Η ανασκόπηση της ελληνιστικής θρησκείας που επιχειρήθηκε στο Κεφάλαιο VI αποκάλυψε, πράγματι, το γεγονός ότι ορισμένοι θεοί, ιδιαίτερα οι Άττις, ο Άδωνις και ο Όσιρις, αντιπροσωπεύονταν πρώτα ως πεθαμένοι και στη συνέχεια ως αναστημένοι. Η ομοιότητα αυτών των μορφών μεταξύ τους μπορεί ίσως να εξηγηθεί από την υπόθεση ότι όλοι αυτοί ήταν αρχικά θεοί της βλάστησης, των οποίων ο θάνατος και η ανάσταση αντιπροσώπευαν το μαρασμό της βλάστησης το φθινόπωρο και την ανανέωσή της την άνοιξη. Με την πρώτη ματιά, η παράλληλος μεταξύ αυτών των θεών και του Ιησού μπορεί να φαίνεται εντυπωσιακή. Ο Ιησούς επίσης αντιπροσωπεύτηκε ως πεθαμένος και ως επιστρέφοντας στη ζωή ξανά. Αλλά ποια είναι η σημασία της παραλλήλου; Μπορεί να σημαίνει ότι ολόκληρη η ιστορία της Καινής Διαθήκης για το θάνατο και την ανάσταση του Ιησού προήλθε από αυτούς τους μύθους της βλάστησης; Τέτοιο συμπέρασμα έχουν εξαγάγει ορισμένοι σύγχρονοι μελετητές. Αλλά φυσικά αυτό το συμπέρασμα είναι παράλογο και δεν ευνοείται από τον Bousset. Η ουσιαστική ιστορικότητα της πίστης στην Ανάστασή του μεταξύ των στενών φίλων του στέκει πολύ δυνατή για να κλονιστεί από οποιαδήποτε θεωρία εξάρτησης από παγανιστικό μύθο. Έτσι το επιχείρημα που αντλείται από την παράλληλο μεταξύ της ιστορίας της Καινής Διαθήκης και του παγανιστικού μύθου του πεθαμένου και αναστημένου θεού αποδεικνύει πολύ. Αν αποδεικνύει κάτι, αποδεικνύει ότι η ιστορία της Καινής Διαθήκης για την ανάσταση προήλθε από τον παγανιστικό μύθο. Αλλά μια τέτοια άποψη δεν έχει υποστηριχθεί από κανένα σοβαρό ιστορικό. Επομένως, θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι η παράλληλος μεταξύ της πίστης ότι ο Άδωνις και ο Όσιρις και ο Άττις πέθαναν και αναστήθηκαν, και της πίστης ότι ο Ιησούς πέθανε και αναστήθηκε δεν παράγεται από την εξάρτηση μιας ιστορίας από την άλλη. Θα πρέπει επομένως να αναγνωριστεί ότι μια παράλληλος δεν σημαίνει πάντα μια σχέση εξάρτησης. Και αν δεν το κάνει σε ένα σημείο, ίσως δεν το κάνει και σε άλλα.

Αλλά ο Bousset θα επιμείνει ότι, παρόλο που η ιστορία της Καινής Διαθήκης για το θάνατο και την ανάσταση του Ιησού δεν παράχθηκε αρχικά από τον παγανιστικό μύθο, η επιρροή της παγανιστικής σύλληψης έκανε τον εαυτό της αισθητή στην ερμηνεία που έθεσε ο Παύλος στην ιστορία. Ο Παύλος πίστευε ότι ο Χριστιανός μοιράζεται τη μοίρα του Χριστού - πέθανε με τον Χριστό και ανέστη με τον Χριστό. Αλλά μια παρόμοια σύλληψη εμφανίζεται στις παγανιστικές θρησκείες. Η κλασική έκφραση αυτής της ιδέας εμφανίζεται στα συχνά αναφερόμενα λόγια που αναφέρθηκαν από τον Firmicus Maternus, "Να είστε καλής καρδιάς, πρωτοστατούντες, επειδή ο θεός εσώθη· για μας θα υπάρξει σωτηρία από τα προβλήματα."

Αλλά πρέπει να θυμόμαστε ότι η μαρτυρία του Firmicus Maternus είναι πολύ αργή, και ότι τα στοιχεία για τη διάδοση της σύλληψης στην πρώιμη περίοδο είναι κάπως σπάνια.

Οι βέβαιες διαβεβαιώσεις των πρόσφατων συγγραφέων σχετικά με αυτά τα θέματα δεν είναι παρά εκπληκτικές. Οι απλοί αναγνώστες είναι πιθανό να πάρουν την εντύπωση ότι ο ερευνητής μπορεί να ανακατασκευάσει την αντίληψη ενός πεθαμένου και αναστημένου θεού, και του ρόλου που έχουν οι πιστοί στο θάνατο και την ανάσταση, με βάση κάποια μεγάλη ποσότητα πληροφοριών στις υπάρχουσες πηγές. Στην πραγματικότητα, δεν ισχύει τίποτα τέτοιο. Οι υπάρχουσες πληροφορίες σχετικά με την εν λόγω αντίληψη είναι εξαιρετικά σπάνιες και για το μεγαλύτερο μέρος χρονολογούνται από πολύ μετά την εποχή του Παύλου. Θα ήταν υπερβολή, πράγματι, να υποστηρίξουμε ότι η αντίληψη του πεθαμένου και αναστημένου θεού, με τη θρησκευτική της σημασία, δεν υπήρχε πριν από την παυλική περίοδο. Ένα αρχαίο αιγύπτιο κείμενο, για παράδειγμα, έχει αναφερθεί από τον Er-man, το οποίο κάνει την ευημερία του πιστού να εξαρτάται από εκείνη του Οσιρή: "Ακριβώς όπως ο Οσιρής ζει, έτσι και αυτός θα ζήσει." Πολύ πιθανόν κάποιες τέτοιες αντιλήψεις συνδέονταν επίσης με το πένθος και τη μεταγενέστερη χαρά για τον Άττις και τον Αδώνι. Αν η αντίληψη υπήρχε στην προπαυλική περίοδο, δεν σημαίνει ότι ήταν κοινή. Σίγουρα η επικράτησή της έχει υπερβληθεί énormως τα τελευταία χρόνια. Κατά των τέτοιων υπερβολών, ο J. Weiss—ο οποίος σίγουρα δεν μπορεί να κατηγορηθεί για έλλειψη συμπάθειας με τις μεθόδους της συγκριτικής θρησκείας όπως εφαρμόζονται στο Νέο Testament—έχει pertinently επιστήσει την προσοχή στο 1 Κορ. i. 23. Ο Χριστός σταυρωμένος, λέει ο Παύλος, ήταν "για τους εθνικούς βλακωδία." Αυτό δεν φαίνεται σαν να ήταν οι εθνικοί μεταξύ των οποίων εργαζόταν ο Παύλος πολύ εξοικειωμένοι με την έννοια ενός πεθαμένου θεού. Αν οι ισχυρισμοί του Brückner ήταν σωστοί, αν η αντίληψη του πεθαμένου θεού ήταν τόσο κοινή στην εποχή του Παύλου όσο υποθέτει ο Brückner, ο Σταυρός δεν θα ήταν "για τους εθνικούς βλακωδία"· αντιθέτως, θα φαινόταν στους εθνικούς να είναι το πιο φυσικό πράγμα στον κόσμο.

Αλλά ακόμη και αν η πρώιμη επικράτηση της σύλληψης ενός πεθαμένου και αναστημένου θεού, με τη θρησκευτική της σημασία, ήταν καλύτερα καθιερωμένη από ό,τι είναι, η εξάρτηση του Παύλου από αυτή τη σύλληψη δεν θα αποδεικνυόταν με κανένα τρόπο. Γιατί η Παυλική σύλληψη είναι εντελώς διαφορετική. Μια διαφορά, φυσικά, είναι απολύτως προφανής και πράγματι γενικά αναγνωρισμένη - ο Παυλικός Χριστός απεικονίζεται ως πεθαμένος εθελοντικά και πεθαμένος για χάρη των ανθρώπων. "Με αγάπησε", λέει ο Παύλος, "και έδωσε τον εαυτό του για μένα". Δεν υπάρχει απολύτως τίποτα παρόμοιο με αυτή τη σύλληψη στην περίπτωση των παγανιστικών θρησκειών. Ο Οσιρής, ο Αδώνις και ο Άττις συνελήφθησαν από τη μοίρα τους· ο Ιησούς έδωσε τη ζωή του ελεύθερα. Η διαφορά είναι τεράστια· αφορά την ίδια την καρδιά της θρησκείας του Παύλου. Πώς προκλήθηκε η διαφορά; Από πού προήλθε η Παυλική σύλληψη της χάριτος του Χριστού; Προήλθε από τον Ιησού نفسه; Προήλθε από τη γνώση που είχε ο Παύλος για τον χαρακτήρα του Ιησού; Η υπόθεση μπορεί να φαίνεται φυσική. Αλλά, δυστυχώς, από την άποψη του Μπουσέτ, πρέπει να απορριφθεί. Γιατί αν ο Παύλος είχε οποιαδήποτε γνώση του πραγματικού χαρακτήρα του Ιησού, πώς θα μπορούσε ποτέ να υποθέσει ότι ο Ιησούς, ένας απλός άνθρωπος, ήταν ο ουράνιος Κύριος;

Μια άλλη διαφορά είναι ακόμη πιο θεμελιώδης. Ο θάνατος και η ανάσταση των ειδωλολατρικών θεών ήταν ζήτημα της λατρείας· ο θάνατος και η ανάσταση του Παυλικού Χριστού ήταν ιστορικό γεγονός. Έχει παρατηρηθεί στην ανασκόπηση της ελληνικής θρησκείας ότι οι λατρείες στις ειδωλολατρικές θρησκείες ήταν πολύ πιο σταθερά καθορισμένες από τους μύθους· κατά τη γνώμη των σύγχρονων μελετητών, οι μύθοι προέρχονταν από τις λατρείες και όχι το αντίθετο. Έτσι, στην περίπτωση των "πεθαμένων και αναστημένων θεών", κάποιος χτυπιέται πάνω από όλα με τον εντελώς ρευστό χαρακτήρα των μύθων. Η ιστορία του Άττις, για παράδειγμα, αφηγείται σε πολλές αποκλίνουσες μορφές, και δεν φαίνεται να υπήρχε η παραμικρή ενδιαφέρον μεταξύ των οπαδών του Άττις για τη δημιουργία οποιασδήποτε αυθεντικής αναφοράς του θανάτου και της ανάστασης του θεού. Ιδιαίτερα η "ανάσταση" του θεού εμφανίζεται στους μύθους του Άττις, του Αδώνιδος και του Οσίριδος σχεδόν καθόλου. Ο πραγματικός θάνατος και η ανάσταση συνέβησαν μόνο στη λατρεία. Κάθε χρόνο, τον Μάρτιο, οι οπαδοί του Άττις στη Ρώμη πρώτα έβλεπαν τον θεό νεκρό όπως αντιπροσωπευόταν από το έλατο, και στη συνέχεια χάρηκαν στην ανάστασή του. Ο θάνατος και η ανάσταση δεν θεωρούνταν ως γεγονότα που είχαν συμβεί μια για πάντα πριν από πολύ καιρό. Θεωρούνταν περισσότερο ως συμβαίνουν σε κάθε εορτασμό της γιορτής.

Η παυλική αντιμετώπιση του θανάτου και της ανάστασης του Χριστού είναι εντελώς διαφορετική. Από τον Bousset, πράγματι, η διαφορά είναι εν μέρει αδιαφανής· ο Bousset επιχειρεί να δείξει ότι η παυλική σύλληψη του θανάτου και της ανάστασης του πιστού με τον Χριστό προερχόταν από τον εορτασμό των μυστηρίων. Αλλά δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο ριζική 오류. Αυτό που είναι πιο φανερό από όλα στις Επιστολές είναι ο ιστορικός χαρακτήρας του παυλικού μηνύματος. Η θρησκεία του Παύλου είχε ρίζες σε ένα γεγονός, και τα μυστήρια ήταν ένας τρόπος να παρουσιάσουν τη σημασία του γεγονότος. Το γεγονός ήταν το αναδεικνυόμενο έργο του Χριστού στον θάνατο και την ανάστασή του.

Εδώ βρίσκεται η βαθύτερη από όλες τις διαφορές μεταξύ του Παύλου και της σύγχρονης θρησκείας. Ο Παυλισμός δεν ήταν μια φιλοσοφία· δεν ήταν ένα σύνολο οδηγιών για διαφυγή από τη δυστυχία του κόσμου· δεν ήταν μια περιγραφή αυτού που πάντα ήταν αληθές. Αντίθετα, ήταν μια περιγραφή κάτι που είχε συμβεί. Το πράγμα που είχε συμβεί, επιπλέον, δεν ήταν κρυμμένο στο σκοτεινό και μακρινό παρελθόν. Η περιγραφή του δεν εξελίχθηκε ως δικαίωση για τις υπάρχουσες θρησκευτικές μορφές. Αντίθετα, ο θάνατος και η ανάσταση του Ιησού, πάνω στους οποίους βασιζόταν το ευαγγέλιο του Παύλου, είχαν συμβεί μόνο μερικά χρόνια πριν. Και τα γεγονότα μπορούσαν να διαπιστωθούν με επαρκή μαρτυρία· οι αυτόπτες μάρτυρες μπορούσαν να ερωτηθούν και ο Παύλος αναφέρεται στους αυτόπτες μάρτυρες λεπτομερώς. Το μοναδικό χωρίο, 1 Κορ. ιε' 1-8, αρκεί για να τοποθετήσει ένα τεράστιο χάσμα μεταξύ του Παυλικού Χριστού και των παγανιστικών σωτήρων-θεών. Αλλά ο χαρακτήρας του Παυλισμού δεν εξαρτάται από ένα χωρίο. Σε κάθε مكان στις Επιστολές ο Παύλος στοιχηματίζει όλη τη ζωή του στην αλήθεια αυτού που λέει για το θάνατο και την ανάσταση του Ιησού. Το ευαγγέλιο που κήρυξε ο Παύλος ήταν μια περιγραφή κάτι που είχε συμβεί. Αν η περιγραφή ήταν αληθής, εξηγείται η προέλευση του Παυλισμού· αν δεν ήταν αληθής, η Εκκλησία βασίζεται σε ένα ανεξήγητο λάθος.

Αυτή η τελευταία εναλλακτική έχει εξεταστεί στη προηγούμενη συζήτηση. Αν ο Ιησούς δεν ήταν ο θεϊκός Λυτρωτής που ο Παύλος λέει ότι ήταν, πώς προέκυψε η παυλική θρησκεία της λύτρωσης; Τρεις μεγάλες υποθέσεις έχουν εξεταστεί και έχουν βρεθεί ελλιπείς.

Ο Παυλισμός, έχει δείξει, δεν βασιζόταν στον Ιησού του σύγχρονου νατουραλισμού· αν ο Ιησούς ήταν μόνο αυτό που αντιπροσωπεύεται από τους σύγχρονους νατουραλιστικούς ιστορικούς ως being, τότε αυτό που πραγματικά διακρίνει τον Παύλο δεν προερχόταν από τον Ιησού. Η καθιέρωση αυτού του γεγονότος ήταν ένα αξιοσημείωτο επίτευγμα των Wrede και Bousset. Αλλά αν αυτό που είναι ουσιαστικό στον Παυλισμό δεν προερχόταν από τον Ιησού, από πού προερχόταν;

Δεν προερχόταν, όπως πίστευε ο Wrede, από τις προχριστιανικές αποκαλυπτικές έννοιες του Μεσσία· επειδή ο αποκαλυπτικός Μεσσίας δεν ήταν αντικείμενο λατρείας, ούτε ζωντανή προσωπικότητα που να αγαπιέται. Δεν προερχόταν από την παγανιστική θρησκεία, σύμφωνα με την λαμπρή υπόθεση του Bousset· επειδή η παγανιστική επιρροή αποκλείεται από την αυτομαρτυρία του Παύλου, και οι παγανιστικές παραλληλίες καταρρέουν εντελώς. Αλλά ακόμη και αν οι παραλληλίες ήταν δέκα φορές πιο κοντινές από ό,τι είναι, η καρδιά του προβλήματος δεν θα είχε καν αγγιχτεί. Η καρδιά του προβλήματος βρίσκεται στη σχέση του Παύλου με τον Χριστό.

Αυτή η σχέση δεν μπορεί να περιγραφεί με απλή απαρίθμηση λεπτομερειών· δεν μπορεί να αναχθεί σε χαμηλότερους όρους· είναι ένα απολύτως απλό και αδιαίρετο πράγμα. Η σχέση του Παύλου με τον Χριστό είναι μια σχέση αγάπης· και η αγάπη υπάρχει μόνο μεταξύ προσώπων. Δεν είναι μια ομάδα ιδεών που πρέπει να εξηγηθεί, αν το παυλισμό είναι να λογαριαστεί, αλλά η αγάπη του Παύλου για τον Σωτήρα του. Και αυτή η αγάπη έχει ρίζες, όχι σε αυτά που είπε ο Χριστός, αλλά σε αυτά που έκανε. Αυτός "με αγάπησε και έδωσε τον εαυτό του για μένα." Εκεί βρίσκεται η βάση της θρησκείας του Παύλου· εκεί βρίσκεται η βάση όλης της Χριστιανικής θρησκείας. Αυτή η βάση επιβεβαιώνεται από την περιγραφή του Ιησού που δίνεται στα Ευαγγέλια, και δίνεται, πράγματι, σε όλες τις πηγές. Είναι αντίθετη μόνο από τις σύγχρονες ανακατασκευές. Και αυτές οι ανακατασκευές καταρρέουν όλες. Η θρησκεία του Παύλου δεν ιδρύθηκε σε ένα σύμπλεγμα ιδεών που προέρχονται από τον Ιουδαϊσμό ή τον παγανισμό.

Ιδρύθηκε στον ιστορικό Ιησού. Αλλά ο ιστορικός Ιησούς στον οποίο ιδρύθηκε δεν ήταν ο Ιησούς της σύγχρονης ανακατασκευής, αλλά ο Ιησούς όλου του Νέου Διαθήκη και της Χριστιανικής πίστης· όχι ένας δάσκαλος που επιβίωσε μόνο στη μνήμη των μαθητών του, αλλά ο Σωτήρας που μετά την ολοκλήρωση του σωτηριώδους έργου του εξακολουθούσε να ζει και μπορούσε ακόμα να αγαπηθεί.

Ο John Gresham Machen (1881-1937) ήταν ένας Αμερικανός Πρεσβυτεριανός μελετητής της Καινής Διαθήκης, ο οποίος οδήγησε μια εξέγερση ενάντια στη μοντερνιστική θεολογία στο Πρίνστον και ίδρυσε το Θεολογικό Σεμινάριο του Ουέστμινστερ καθώς και την Ορθόδοξη Πρεσβυτεριανή Εκκλησία.