Պողոսի կրոնի ծագումը

Պաուլոսի կրոնի ծագումը

Հիսուսի Տիրություն (Մաս 5)

Ջոն Գրեշեմ Մախեն

Իհարյալ, այն փաստը, որ քրիստոնեաները օգտագործել են տիտղոս, որը նաև օգտագործվում էր հեթանոսական պաշտամունքներում, չի հաստաթորում հեթանոսականության որևէ կախվածություն: Որովհետև «Տեր» տիտղոսը գրեկերենում գրեկական լեզվի մի մաս դարձել էր, որպես Ամենակալ մի անուն: Այն, թե որ կերպ էր առաջացել այդ բառի կրոնական օգտագործումը, այդ օգտագործումը արդեն դարձել էր հեթանոսական կրոնի մի մաս: Մի քարոզիչ, որը ցանկանում էր քարոզել միակ իրական Ամենակալ Աղաչ, պարտավոր էր, եթե խոսում էր գրեկերեն, օգտագործել «Ամենակալ» բառը, որը, ինչպես հայտնի է, օգտագործվում էր հեթանոսական կրոնի մեջ: Այնպես, ինչպես նա ցանկանում էր Հիսուսին անուն տալ Ամենակալ, որը միևնույն ժամանակ պիտի տարբերակեր Հիսուսին Աղաչ Հայրից, նա պարտավոր էր օգտագործել «Տեր» բառը, թեև այդ բառը նաև հեթանոսականության մեջ էր օգտագործվում: Ոչ առաջին, ոչ երկրորդ դեպքում գրեկական բառի օգտագործումը չի ենթադրում այն հասկացությունների ազդեցություն, որոնք այդ բառին կապված էին բազմաճյուղ կրոնի մեջ:

Բայց Հեղուստոսին «Տեր» ընդունված անունը տալու համար շատ ավելի ուժեղ պատճառ կար, քան այն, որ այն ընդունված էր հասարակության մեջ հույն խոսող ժողովուրդների մեջ: Այս տերմինի կրոնական օգտագործումը չէր սահմանափակվում միայն բանասիրության մեջ, այլ ավելի շատ ամրագրված էր հույն Աստվածաշնության մեջ: «Տեր» բառը օգտագործվում է Սեպտուագինտի կողմից եբրայական տեքստի «Յահվե»-ի թարգմանության համար: Այն քննարկելը, թե ինչ պատճառներով են թարգմանիչները ընտրել այս կամ այն բառը, անտեղի է: Ամենայն հավանականությամբ, «Տեր» բառի հետ ասոցված այն ամենը, որ արդեն կար, պահանջում էր «Տեր» բառը: Եւ այլ պատճառներ կարող են առաջարկվել «կյուրիոս»-ի ընտրության համար, այլ ոչ թե այլ հույն բառեր, որոնք նշանակում են «տեր»: Հավանաբար «կյուրիոս»-ի արմատային իմաստը ավելի լավ է արտահայտում այն գաղափարը, որը նախատեսված էր. կարելի է, որ «կյուրիոս»-ին արդեն կրոնական իմաստ է կապված, որը այլ բառեր չունեն: Ամեն դեպքում, թե ինչ պատճառով է ընտրվել, «կյուրիոս»-ը այն բառն էր, որը ընտրվել է:

Եւ այդ փաստը մեծ կարեւորություն ունի: Որովհետեւ Սեպտուագինտի ընթերցողների մեջ է, որ քրիստոնեությունը առաջին անգամ իր ճանապարհը անցավ: Սեպտուագինտը Հրեական սինագոգների Աստվածաշուն էր, եւ սինագոգներում այդ ընթերցումը լսվում էր ոչ միայն հրեաների, այլ նաեւ բանտագերի բազմության, Գիրք Պատոնի «Աստվածավախեր»-ի: Աստվածավախերի հետ է սկսվել բանտագերի առաքելությունը: Եւ այնուամենայնիվ, որտեղ կային բանտագեր, ովքեր ամբողջովին չէին անցել սինագոգի դասարան ամենավաղ շրջանում, հնարավոր է, որ այդպիսի մխրճվածքներ շատ չեն եղել, նույնիսկ այն անգամ, Սեպտուագինտն անմիջապես օգտագործվեց նրանց ուսուցման մեջ: Այդ եւ այն, երբ քրիստոնեական առաքելականներն օգտագործեցին «Տեր» բառը Հեսու մասին, նրանց լսարանը անմիջապես իմացավ, թե ինչ էին նրանք նկատի ունեցել: Նրանք անմիջապես իմացավ, որ Հեսու այն տեղը զբաղեցրեց, որը միայն Աստված է զբաղեցնում: Որովհետեւ «Տեր» բառը անհամար անգամներ օգտագործվում է հրեական Աստվածաշնում որպես Իսրայելի դաշնակի Աստվածի ամենասուրբ անուն, եւ այդ բաժինները ազատ կիրառվեցին Հեսուի վրա:

Այդ «Տեր» տերմինի Սեպտուագինտ օգտագործումը, Սեպտուագինտ բաժինների կիրառմամբ Հեսուի, որը, կարծես, բնական է Պողոս առաքելոցի նամակներում, առաջին քրիստոնեական առաքելության համար ամռանի շատ ավելի կարեւոր էր, քան այդ տերմինի օգտագործումը հեթանոսական պաշտամունքերում: Եւ այն շատ ավելի լույս է թափ լուր բանտագերի վրա, որպես այդ տերմինը: Բայց հեթանոսական օգտագործումը հետաքրքիր է, եւ այն ցուցաբերումը, որ անում են Բուսսետը եւ այլոք, պետք է ընդունել գնահատական: Կարեւոր փաստ է հաստաթորեն հաստաթված արդյունքում ժամանակակից հետազոտության աշխատանքներով. այն փաստը, որ հունական «kyrios» բառը մեր թվականի առաջին դարում, այնտեղ, որտեղ տարածված էր հունական լեզուն, ակնահաստաթորեն Աստվածության նշանակություն էր: Ընդհանուր օգտագործումը բառի, իրոք, պահպանվել է. այդ բառը դեռ արտահայտում է այն հարաբերությունը, որը տերը ունի իր ծառաների հետ: Բայց այդ բառը դարձել է կարեւորապես կրոնական տերմին, եւ այն, հատկապես, ինչպես այն ամրագրված է Սեպտուագինտով, այդ բառը հայտնվում է Նոր Կտակարանում:

Այսպիսով, դա չի համապատասխանում Նոր Կտակարանի օգտագործմանը, երբ Հիսուսին որոշ մարդիկ անվանում են «Վարպետ», այլ ոչ «Տեր»։ Երբեմն, գուցե, այս օգտագործումը ընդունվում է որպես գիտական բանավեճ Նոր Կտակարանում Քրիստոսի աստվածության հասկացության դեմ. Հիսուսը խոսում է որպես «Վարպետ», այն ձևով, ինչպես արվեստի դասի առաջնորդը խոսում է որպես «Վարպետ» իր հետևորդների կողմից: Կամ գուցե բառը նշանակում է ընդամենը այն մեկին, ում հրամանները պետք է լինեն լսված: Բայց երբեմն արդիական ձևը ընդունվում է նվիրյալ տղամարդկերի եւ կանանց կողմից այն գաղափարով, որ անգլերեն «Lord» բառը մաշվել է, եւ «Վարպետ» բառի օգտագործումը ավելի մոտ է Հերեմիական Հեղթագրի իմաստին: Այս գաղափարը կեղծ է: Նոր Կտակարանում Հիսուսի նշանակմանը թարգմանելիս մեկը չպետք է ցանկանա վերադառնալ «kyrios» բառի բնօրինակ իմաստին: Որովհետեւ հերեմիական բառը արդեն ենթարկացել է զարգացման, եւ Հիսուսին Հոր Կտակարանում կիրառելը ակնահայտ էր կրոնական տերմին: Այն ուներ հիմնականում կրոնական միություններ, որոնք այժմ ունեն անգլերեն «Lord» բառը: Հանգամանքն այն է, որ անգլերեն «Lord» բառի կրոնական միությունները պայմանավորված են Աստվածաշնության օգտագործմամբ. եւ Նոր Կտակարանի «kyrios» բառի կրոնական միությունները նույնպես պայմանավորված էին Աստվածաշնության օգտագործմամբ. Սեպտուագինտի օգտագործումը: Քրիստոնեան այնուհետեւ պետք է հիշի, որ «փոքր գիտելիքը վտանգավոր բան է»: «Տեր» -ի փոխարեն «Վարպետ» -ի միատարր փոխարինումը Հիսուսի մասին խոսելիս ունի միայն կեղծ թարմության եւ բնօրինակության տեսք: Իրականում այն երբեմն նշանակում է հեռանում Նոր Կտակարանի օգտագործման ոգուց:

Համապատասխանաբար, Բուսետը ծառայություն է կատարել «Տեր» բառի կրոնական իմաստը պարզ արտահայտելով: Բայց նա չի հասցրել բացատրել այդ բառի Իսուսին կիրառելը:

Ավելի շատ դժվարություններ, ավելին, որ շրջապատում են Բուսսետի տեսությունը: «Տեր» տերմինը, որպես կիրառվում է Հիսուսի նկատմամբ, եւ այն կրոնական վերաբերմունքը Հիսուսի նկատմամբ, որ արտահայտվում է այս տերմինով, առաջացավ, Բուսսետի համաձայն, այնպիսի համայնքների ժողովներում, ինչպիսին է Անտիոքում, եւ բանաստեղծ ընկալուներ ազդեցության տակ: Բայց, ինձ թվում է, Բուսսետի բացատրությունը Պողոսի ծագման մասին դեռ ամբողջովին ներկայացված չէ: Պողոսականությունը շատ ավելի է, քան կուլտ-աստվածության էկստատիկ պաշտամունք; անձնական հետափոխհարցումը Քրիստոսի հետ գերակշռում է առաքելոնի կյանքի բոլոր բաժիններում:

Բուսսետը ճանաչում է այս փաստը: Պողոսի կրոնը, նա ընդունում է, այն ամենը, քան այն կրոնը, որ արտահայտվում էր Անտիոքի Եկեղեցու ժողովներում: Բայց նա ենթադրում է, որ Պողոսի կրոնի այլ տարրեր, հեռահաս քան դրանք են, ունեին, առնվազն, իրենց մեկնարկային կետը կուլտում: Այստեղ է գտնվում ամբողջ շինարարության մեջ ամենաքիչը համոզիչ տարրերից մեկը: Բուսսետը թերագնահատել է Պողոսի կրոնի անհատական բնույթը: Առնվազն, նա չի հաջողվել ցույց տալ, որ Պողոսի կյանքը «Քրիստոսում» կամ «Տերուն» արտադրվել է Անտիոքի Եկեղեցու ժողովներում էկստատիկ փորձառություններից զարգացման արդյունքում:

Բայց եթե Պողոսի անհատական կրոնը զարգացել է «կուլտից», ինչպե՞ս է այն զարգացել: Ինչպե՞ս բացատրել նոր տարրերի ներմուծումը: Բուսսետը լուրջ ջանասերությամբ այս խնդրի վրա է հարձակվել: Եւ նա փորձում է ցույց տալ, որ Պողոսի կրոնը, ինչպես այն հայտնվում է Պիստավածներում, զարգացել է Անտիոքի կուլտ կրոնից «Տեր»-ի «Հոգի»-ի հետ նույնականացման եւ Հոգու գործունեության հասկացության ընդհանուր եւ էթիկական ընդունման միջոցով:

Պողոսի Հոգու վարդապատստությունը, ըստ Բուսսետի, ծագել է հեթանոսական միստիկական կրոնից հեղինակավոր դարաշրջանում: Առանձին վերցրած տերմինալոգիայի հարցից բացի, թեև Ռայցենշտայնի բացատրությունները, ըստ Բուսսետի, էականորեն ճիշտ են, Պողոսի հասարակական դուալիզմը, ըստ Բուսսետի, հիմնված է այն տարածված մտածողության և կյանքի ձևի վրա, որը հայտնվում է գաղտնի կրոններում և հերմետիկական գրություններում: Ըստ այս պեսիմիստական մտածողության, փրկությունը երբեք չի կարող ձեռք բերվել մարդու բնության կողմից, նույնիսկ աստվածային օգնությամբ, այլ միայն ամբողջովին նոր սկիզբով, որը արտադրվում է աստվածային բնության փոխարեն հին մարդու: Բուսսետը շարունակում է, Պողոս առաքելորը այս գերբնական գաղափարը, այս գաղափարը աստվածային ուժի գերակայության մասին նոր կյանքում, ընդարձակեց շատ ավելի հեռու, քան այն կարելի էր ակնահաստաթոն կամ տեսիլական փորձառություններ. Հոգուն այժմ դարձավ քրիստոնեայի կյանքի իշխող սկիզբը. ոչ միայն մարգարեություն, լեզուներ, բժշկություն և այլն, այժմ համարվում էին Հոգու պտուղ, այլև սեր, ուրախություն, խաղաղություն, հ忍ություն, բարություն, բարություն, հավատարմություն, փափավածություն, ինքնատիրապետություն: Բայց Բուսսետը պնդում է, որ Հոգու ակտիվության այս Պողոսական ընդարձակումը չի ներառել այն գերբնականիզմի ամենաթույլ թուլացում, որը բնորոշ էր բնօրինակ հասկացությանը. Հոգուն, որ առաջնորդում էր սեր, ուրախություն, խաղաղություն, ուներ հազիվ ինչ առնչություն մարդկային ոգու հետ, քան Հոգուն, որ ստիպեց մարդկանց խոսել լեզուներով: Եւ այս գերբնականիզմը, որը այստեղ հայտնվում է փառքով, Բուսսետը եզրակացնում է, ծագել է հեթանոսական միստիկական կրոնից հեղինակավոր դարաշրջանում:

Այս վեճը արդեն քննարկվել է, և դրա թուլությունը ցույց է տրվել: Պողոսի Հոգու ուսմունքը չի ստացվել ժամանակակից հեթանոսականությունից: Բայց Բուսսետի տեսության բացատրությունը դեռ ավարտված չէ: Պողոսը Հոգու գործունեությունը տարածել է մինչև քրիստոնյա մարդու ամենախոր խորշեր, այդ Հոգին, որի գործունեությունը Բուսսետը ասում է, նույնական է «Պարոնին» (2 Կոր. 11. 17): Այդ նույնականացումը կարևոր ազդեցություն ունեցավ ինչպես միավորված տարրերի, այնպես էլ այն ազդեցության, որ ունեցավ «Պարոն» և «Հոգի» հասկացությունների վրա: Եթե «Պարոնը» նույնական է Հոգու հետ, կամ շատ մոտ է կապված Հոգու հետ, իսկ Հոգու գործունեությունը տարածվում է ամբողջ կյանքի ընթացքում, ապա «Պարոնը» այլևս չի կարող Պողոսի համար լինել միայն այն կուլտ-աստված, որ առկա է եկեղեցու հավաքույթներում: Փաստոն աստված Պարոնը պետք է առկա լինի ամենուր, որտեղ էլ Հոգին առկա է, այսինքն, Պարոնը պետք է լինի այն, որում քրիստոնյան ապրում է, շարժվում է եւ գոյություն ունի: Այդ ձևով Պողոսը կարող է ձևավորել այն ապշալին բառակապը «Քրիստոսում» կամ «Պարոնի մեջ», որի համար Բուսսետը ընդունում է, որ դրա անալոգիա չի գտնվում հեթանոսական կրոնի մեջ: Մյուս կողմից, Բուսսետը հաստաթոնում է, որ Հոգու հասկացությունը անհրաժեշտության կապակցված է «Պարոնի» հետ: Հոգու նույնականացումը այն անձի հետ, որը ապրել է ընդամենը մի քանի տարի առաջ, Հոգուն տվեց անձնական որակ, որը այլ կերպ այն չուներ: Կամ այլ խոսքերով ասած, Պողոսի «Պարոնի մեջ» արտահայտությունը բառացիորեն նույնը չէ, ինչ «Հոգու մեջ» արտահայտությունը. այն ունի անձնական յուրահատուկ բնություն: «Աբստրակցիայի եւ անձնականության այս զարմանալի խառնուրդ», - ասում է Բուսսետը, - «կրոնական սկզբունքի այս կապը այն անձի հետ, որը այստեղ քայլել է եւ մահ է տարել, յուրահատուկ ուժ եւ ինքնատիպություն ունի»:

Այս պահին Բուսսետը վտանգի մեջ է լինելու դավաճանության հասարակ սկզբունքներին իր վերակառուցման. նա վտանգի մեջ է լինելու Պողոսի կրոնը կապելու կոնկրետ անձի հետ Հիսուսի: Բայց նա զգում է վտանգը եւ խուսափում է այն. Չպետք է ենթադրվի, որ Պողոսը ուներ պատմական Հիսուսի բնութագրերի շատ պարզ տպավորություն: Որովհետեւ եթե նա ուներ այդ տպավորություն, նա երբեք չէր կարող Հիսուսին կապել այնպիսի վերացական հասկացության հետ, ինչպիսին է Հոգին: Այն ամենը, ինչը նրա համար հետաքրքիր էր, այն էր, որ Հիսուսը ապրել է եւ հատկապես, որ նա մահացել է:

Եվ այնուամենայնիվ այդ մերկ փաստերը մտածվում են բավարար էին, որպեսզի հաղորդեն Պողոսի Հոգի-Տեր ըմբռնմանը այն առանձին անձնական որակ, որը առաջարկում է Բուսսետի հարգանքը: Ճշմարտությունն այն է, որ Բուսսետն այս պահին ինքը բախվում է այն դժվարության հետ, որը պատմական բացատրության Պողոսի կրոնի ծագման: Խնդիրն այն է, որ Պողոսի սերտ կապը պատմական Հիսուսի հետ պատմաբանը պահանջում է Պողոսի նկատմամբ Քրիստոսին այն տաք, անձնական որակ տալու համար, որը փայլում է Գրությունների յուրաքանչյուր էջից. մյուս կողմից, Պողոսի լայն անջատումը պատմական Հիսուսից հավասարապես պահանջվում է, որպեսզի Պողոսը չխանգարվի պատմական ավանդույթով Հիսուսին բարձրացնել աստվածային պատիհաստաթով եւ կապել Հոգու հետ Աստված:

Ընդմիշտ քննադատությունը տատանվել է երկու պահանջների միջև. այն փորձում է պահպանել յուրաքանչյուրի իրավունքները: Բուսսետն ավելի շատ տպավորված է երկրորդ պահանջով. Վերնլեն, նրա հակառակորդը, ավելի շատ տպավորված է առաջինով: Բայց երկուսն էլ հավասարապես սխալվում են: Իրականում դժվարությունից դուրս գալու միայն մեկ ճանապարհ կա: Դա հին ճանապարհ է եւ արմատական: Բայց գիտության աշխարհը կարող է վերադառնալ դրան վերջում: Պողոսականության ծագման բացատրության համար հիմնարար դժվարությունը երբեք չի անհասկանալ անտեսվածով. այն երբեք չի զիջում որեւէ տեսակի փոխզիջումների: Այն անհասկանալ կանչ է արվում միայն այն դեպքում, երբ Հմայրը ճանաչվում է այն անձը, որը Պողոսը ենթադրում է, որ Հմայրը այն անձն է, որը բոլոր Ավետարանները ներկայացնում են որպես այն — Աստվածածնի երեկոն, երկիր եկած մարդու փրկության համար, այժմ նստած է Հասարակության գահին, եւ աշխատում է իր աշակերտների սրտերում իր Հոգով, այնպես, ինչպես միայն Աստված կարող է աշխատել: Այդպիսի լուծում այժմ ավելի անհասկանալ է, քան այժմ: Ընդունելը կպահանջի մարդկային մտքի եւ կյանքի շատ բաժիններում Կոպեռնիկյան հեղափոխություն: Բայց այդպիսի ընդունելության հրաժարվելը թողել է պատմական խնդիր, որը մինչ այժմ լուծված չէ:

Մի միասնական կետում, Բուսսետը ընդունում է, Պողոսի կրոնը հիմնված էր պատմական փաստի վրա: Այն հիմնված էր Հիսուսի մահվան վրա: Բայց Պողոսի մեկնաբանությունը Հիսուսի մահվան մասին, Բուսսետը հաստաթորեն հասկանում է, որ կարևոր մասնավոր դեպքերում առաջացել է ժամանակակից հեթանոսական կրոնից. Պողոսի մահվան և Հիսուսի հետ մահանալու և Հիսուսի հետ մահանալու գաղափարը ձևավորվել է տարածված հեթանոսական հասկացության ազդեցության տակ: այդ մասին աստծու մահվան և վերակենդանացման: Այս պնդումը վերջին շրջանի գիտնականների շրջանում բավականին տարածված է դարձել. աջակցող նյութեր են հավաքվել M. Brückner-ի կողմից: Բայց իրականում, պնդման ապացույցները ամենաթուլահաստաթորեն տեսակի են: VI գլխում փորձել է ակնահաստաթորեն ակնահաստաթորեն քննարկել հելլենիստական կրոնը, իրո՛ւց այն փաստը, որ որոշ աստվածներ, հատկապես Ատտիս, Ադոնիս, Օսիրիս, առաջացել են առաջացել մահվան, ապա վերակենդանացել: Այդ թվերի նմանությունը միմյանց կարելի է բացատրել այն վարկածով, որ բոլոր նրանք ի սկզբանե բեղունության աստվածներ էին, որոնց մահը և վերակենդանացումը ներկայացնում էին աշնանային բեղունության մահը և գարնանային վերակենդանացումը: Առաջացել այդ աստվածների և Հիսուսի միջև զուգահեռ գիտել Հիսուսի: Հիսուսը նույնպես ներկայացված է մահացած և կրկին կյանք վերադառնալով: Բայց ի՞նչ է այդ զուգահեռի նշանակությունը: Կարո՞ւմ է այն ամբողջ Նոր Կտակարանի պատմությունը Հիսուսի մահվան և վերակենդանացման մասին այդ բեղունության միֆերից առաջացել: Այդ տեսակետը ընդունվել է ժամանակակից գիտնականների կողմից: Բայց, ինձ թվում է, այդ եզրակացությունն անհասկանալի է, եւ այն չի ընդունվում Բուսսետի կողմից: Հիսուսի մտերիմ ընկերների մեջ Հիսուսի վերակենդանացման հավատի էական պատմական բնույթը այնքան ուժեղ է, որ այն չի կարող քննարկվել պագանական միֆից ազդեցության տեսությամբ: Այսպիսով, այդ զուգահեռից արտածված փաստարկը ապացուցում է շատ: Եթե այն ապացուցում է ամեն բան, ապա ապացուցում է, որ Նոր Կտակարանի պատմությունը Հիսուսի վերակենդանացման մասին առաջացել է հեթանոսական միֆից: Բայց այդ տեսակետը չի ընդունվել լուրջ պատմաբանների կողմից: Հետևաբար, անհրաժեշտ է ընդունել, որ Ադոնիս, Օսիրիս, Ատտիսի մահվան և վերակենդանացման հավատի և այն հավատի միջև զուգահեռը, որ Հիսուսը մահացած էր և վերակենդանացած, չի արտադրվել մի պատմության ազդեցությամբ մյուսի վրա: Կամ չէ, որ զուգահեռը միշտ չէ, որ կապված է մի պատմության ազդեցությամբ մյուսի վրա: Եւ եթե այն չի անում այդ մի կետում, գուցե այն չի անում այդ այլ կետերում էլ:

Բոուսսետը պնդում է, որ չնայած Հիսուսի մահվան եւ Հարության մասին Նոր Կտակարանի պատմությունը սկզբում չի արտադրվել հեթանոսական դիցապաշտության կողմից, այնուամենայնիվ հեթանոսական հասկացոլու ազդեցությունը զգացվում է այն մեկնաբանության մեջ, որը Պողոս առաքյալը տվել է այս պատմությանը: Պողոսը հ信ում էր, որ քրիստոնեականը մասնակցում է Քրիստոսի ճակատագրին. մահացավ Քրիստոսի հետ եւ Հարություն առավ Քրիստոսի հետ: Բայց նմանատիպ հասկացոլու մը երեւում է հեթանոսական կրոններում: Այդ գաղափարի դասական արտահայտությունը երեւում է Ֆիրմիկուս Մատերնուսի մեջ՝ հաճախ մեջբերված խոսքերում: «Համբերալ, օ նախապաշտամունքայիններ, քանի որ փրկված է Աղվեստը. մեզ համար փրկություն կլինի դժվարություններից»:

Բայց պետք է հիշել, որ Ֆիրմիկուս Մատերնուսի վկայությունը շատ ուշ է, եւ ապացույցները վաղ շրջանում այդ հասկացոլու տարածվածության մասին բավականին սակավ են:

Վերջին գրողների վստահով պնդումները այս հարցերով առնչվող բաների մասին ոչ բնականաբար զարմանած են: Սովոր ընթերցողները կարող են ստանալ այն տպավորություն, որ հետաքննիչը կարող է վերակառուցել մահացող և հարություն առնող Ամբավորի հասկացությունը, ինչպես նաև այն մասնաբաժինը, որը մասնակիցները ունեն մահվան և Հարության մեջ, առկա լինել որոշ տեղեկությունների հասարակ պահեստի հաշվին: Իրականում, այդպիսի ոչինչ տեղ չունի: Առկա տեղեկությունները այս հասկացության մասին չափազանց քիչ են, իսկ մեծ մասամբ վերաբերում են Պողոսի ժամանակներից շատ ավելի ուշ: Այն ասելը, որ մահացող և հարություն առնող Ամբավորի հասկացությունը, իր կրոնական նշանակությամբ, չի եղել Պողոսի ժամանակաշրջանից առաջ, շատ հեռու կլիներ: Օրինակ, հետևյալը բերվում է հին եգիպտական տեքստից Էր-մանի կողմից, որը մասնակիցների բարօրությունը կապում է Օսիրիսի բարօրության հետ. «Ինչպես Օսիրիսը ապրում է, այնպես էլ նա կապրի»: Հավանաբար, նման հասկացություններ կապված են ամռան ընթացքում Ատտիսի և Ադոնիսի համար ողբեց ապա հաջորդաբար հնչում: Եթե հասկացությունը գոյություն ուներ Պողոսի ժամանակաշրջանից առաջ, ապա այն բանից շատ հեռու է հետևում, որ այն տարածված էր: Իրոք, դրա տարածվածությունը վերջին տարիներին հսկայապես գերագնահատվել է: Համեմատական կրոնի մեթոդների նկատմամբ Նոր Կտակարանի նկատմամբ ան որոշակի համակրանք ունեցող Յ. Վայսը ընդդեմ այդ գերագնահատումների` 1 Կորն. 1. 23-ում ուշադրություն է դարձնում: Պողոսն ասում է, որ խաչված Քրիստոս «հեթանոսների համար խենթություն էր»: Դա չի թվում, թե այն հեթանոսները, որոնց մեջ աշխատում էր Պողոս, ծանոթ էին մահացող Ամբավորի հասկացության հետ: Եթե Բրյուքների բանավիճները ճիշտ լինեն, եթե մահացող Ամբավորի հասկացությունը Պողոսի օրոք այնքան տարածված էր, որքան Բրյուքները ենթադրում է, Խաչը «հեթանոսների համար խենթություն» չէր լինի. ընդհակառակը, այն, թվում է, որ հեթանոսներին աշխարհի ամենաօրինական բանը թվում էր:

Բայց նույնիսկ եթե մահացող և հարություն առնող աստծու հասկացության վաղեմի գերակայությունը, իր կրոնական նշանակությամբ, ավելի լավ հաստաթու արձակվեր, քան ինչ է այն, Պողոսի կախվածությունը այդ հասկացությունից ամեն դեպքում չէր լինի ապացուցված: Պողոսական հասկացությունը ընդհանուր այլ է: Մեկ տարբերություն, իհասկանալի է, բավականին ակնահայտ է և իրոք ընդհանուր առմամբ ընդունված - Պողոսական Քրիստոսը ներկայացված է որպես կամավոր մահացող, իսկ մահը մարդկանց բարօրության համար է: Նա «սիրեց ինձ», ասում է Պողոս, «և տվեց Իր անունը ինձ համար»: Ամբողջովին ոչ մի բան նման այդ հասկացության չկա հեթանոսական կրոններում: Օսիրիս, Ադոնիսը և Ատտիսը գերակալված էին իրենց ճակատագրով. Հիսուսը տվեց Իր կյանքը ազատ կամավորապես: Տարբերությունը հսկայական է. այն ներառում է Պողոսի կրոնի շատ կարևոր մասը: Ինչպե՞ս առաջացավ տարբերությունը: Որտե՞ղից առաջացավ Պողոսի Քրիստոսի շնորհի հասկացությունը: Արդո՞ւ է այն առաջացավ Հիսուսից: Արդո՞ւ է այն առաջացավ Պողոսի ունեցած Հիսուսի բնույթի գիտելիքներից: Կարելի է թված լինել այդ ենթադրությունը: Բայց, ցավոք, Բուսետի տեսանկյունից, այն պետք է մերժվի: Եթե Պողոսը ուներ Հիսուսի իրական բնույթի որևէ գիտելիք, ինչպե՞ս կարող էր երբեմն ենթադրել, որ Հիսուսը, որպես մի՞ մահկան մարդ, երկնային Տեր է:

Ընդամենի մեկ այլ տարբերություն ավելի էական է: Անհեթեխական աստվածների մահը եւ հարությունը կապված էր պաշտամունքի հետ. Պողոսի Քրիստոսի մահը եւ հարությունը պատմական փաստ էր: Հելլենական կրոնի ակնահասարանում նշվել է, որ անհեթեխական կրոնների մեջ պաշտամունքները շատ ավելի ամուր էին քան դիցապատումները. ժամանակակից գիտնականների կարծիքով դիցապատումները ծագել են պաշտամունքներից, այլ ոչ թե հակառակը: Այսպիսով, «մահացող եւ հարություն առնող աստվածների» դեպքում, ամենից շատ զգալի է դիցապատումների լիհարած բնույթը: Օրինակ, Ատտիսի պատմությունը շատ տարբեր ձեւերով է պատմվում, եւ Ատտիսի մահի եւ վերելքի իրական պատմության հաստաթության հետափորձ չի եղել: Մասնավորապես, աստծու «վերելք» -ը Ատտիսի, Ադոնիսի եւ Օսիրիսի դիցապատումներում գրեթե չի հայտնվում: Իրական մահը եւ հարությունը տեղի են ունեցել միայն պաշտամունքի մեջ: Հաստաթաթյալների մահը եւ հարությունը գրեթե ընկալվում էին որպես մի միջոցառում, որ տեղի է ունեցել մի անգամ եւ այնուհետեւ երկար ժամանակ առաջ: Դրանք ավելի շատ ընկալվում էին որպես տոնական միջոցառման ընթացքում տեղի առնող միջոցառում:

Պողոսական Քրիստոսի մահի եւ հարության մասին վարդապատման ընդամենի տարբեր է: Իրո՛ւմ, Բուսսետի կողմից, տարբերությունը մասամբ անհետացել է. Բուսսետը փորձել է ցույց տալ, որ Պողոսի ըմբռնումը հաստաթաթյալների մահի եւ հարության մասին, որը Պողոսի հետ է կապված, ծագել է սակրամենտների միջոցառումից: Բայց սա ամենածայրահեղ սխալ է: Ամենաակնահայտ բանը, որ ակնահայտ է Պողոսի նամակներում, Պողոսական ուղերձի պատմական բնույթն է: Պողոսի կրոնը արմատավորված էր մի միջոցառման մեջ, եւ սակրամենտները մի ձեւ էին այդ միջոցառման նշանակությունը ցուցաբերելու: Միջոցառումը Քրիստոսի աշխատանքն էր իր մահի եւ հարության մեջ:

Այստեղ է ընկած ամենախորը բոլոր տարբերությունների միջև Պողոսի և ժամանակակից կրոնի: Պողոսականությունը փիլիսոփայություն չէր. այն ուղղությունների հավաքածու չէր աշխարհի դառնությունից փախուստի համար. այն չէր այն, թե այն, թե ինչ է միշտ ճշմարիտ եղել: Ընդհակառակը, այն պատմություն էր այն, թե ինչ է պատահել: Այն, որ պատահել է, ավելին, չէր թաքնված հեռավոր անցյալում: Հաշվետվությունը դրա մասին չէր զարգացել որպես հաստաթաթ կրոնական ձևերի համար: Ընդհակառակը, Հեսուի մահը և հարությունը, որոնց վրա հիմնված էր Պողոսի Ավետարանը, տեղի էր ունեցել ընդամենը մի քանի տարի առաջ: Եւ փաստերը կարող էին հաստաթաթ ցուցչությամբ հաստաթաթ արվել; ականատեսներին կարել է հարցրել, եւ Պողոսը մանրամասնորեն ականատեսներին է դիմում: 1 Կոր. ամբողջ 1-8-ը բավարար է անհասկանալի գահավիթ Պողոսի Քրիստոսի եւ հեթանոս մասնավոր Աստվածների միջև: Բայց Պողոսականության բնույթը կախված չէ մեկ անցածությունից: Ամենուրեք Պողոսի նամակներում Պողոսը խաղադրում է ամբողջ իր կյանքը այն ամենի ճշմարտության վրա, թե ինչ է ասում Հեսուի մահի եւ հարության մասին: Ավետարանը, որ Պողոսը քարով է քարով, այն էր այն, թե ինչ է պատահել: Եթե հաշվետվությունը ճշմարիտ էր, Պողոսականության ծագումը բացատրվում է. եթե այն ճշմարիտ չէր, Եկեղեցին հաստաթաթ սխալի վրա է հաստաթաթ:

Այս վերջին այլազանականը քննարկվել է նախորդ քննարկման մեջ: Եթե Հեսուն այն Ամենաբարձր Փրկիչը չէր, որ Պողոսն ասում է, որ Հեսուն է, ապա այն, թե Պողոսի փրկածության կրոնը առած է: Հետազոտվել են երեք մեծ վարկածներ, եւ դրանք քննարկվել են:

Պողոսականություն, ցուցաբրվել է, չէր հիմնված արդիական բնական պատմության Հեսուի վրա. եթե Հեսուն այն էր, թե ինչ է ներկայացված արդիական բնական պատմաբանների կողմից, ապա այն, թե ինչ է Պողոսի առանձնահատուկ է, Հեսուից չէր ստացվել: Այդ փաստի հաստաթաթ ապացույցը Wrede-ի եւ Bousset-ի նշանակալից ձեռքբերում է: Բայց եթե այն, թե ինչ է ամենակարեւոր Պողոսականության մեջ, Հեսուից չէր ստացվել, ապա այն, թե որտեղից է այն ստացվել:

Այն չստացվեց, ինչպես Վրեդեն կարծում էր, մինչև-քրիստոնեական մեսիական գաղափարներից. քանի որ առասպելական Մեսիան չէր մեսիական պաշտաման առարկա, ոչ էլ կենդանի անձ, որը սիրել է. այն չստացվեց հեթանոսական կրոնից, ըստ Բուսետի փայլուն վարկածի. քանի որ հեթանոսական ազդեցությունը բացառվում է Պողոսի ինքնակառավարման միջոցով, իսկ հեթանոսական զուգահեռները ամբողջովին խաթաղվում են: Բայց եթե զուգահեռները տասը անգամ մոտ լինեին, քան դրանք կան, խնդրի սիրտը դեռևս չէր դիպչել: Խնդրի սիրտը Պողոսի Քրիստոսի հետ կապվածության մեջ է:

Այդ կապը չի կարող նկարագրվել միայն մանրամասների թվարկմամբ. այն չի կարող կրճատվել ավելի ցածր պայմաններով. այն բացարձակապես պարզ և անբաժանելի բան է: Պողոսի Քրիստոսի հետ կապը սերուն կապ է. իսկ սերն առկա է միայն անձերի միջև: Դա գաղափարների խումբ չէ, որը բացատրվում է, եթե Պողոսականությունը հաշվի է առնված, այլ Պողոսի սերն է իր Փրկչի հետ: Եվ այդ սերն արմատավորված է ոչ այն բանում, թե ինչ է ասել Քրիստոսը, այլ այն բանում, թե ինչ է արել Քրիստոսը: Նա «սիրեց ինձ եւ տվեց Իր անունը ինձ համար»: Այդ ընկած է Պողոսի կրոնի համասկս. այդ ընկած է ամբողջ քրիստոնեության համասկս: Այդ համասկս հաստաթոր մասնատված է Հիսուսի պատմության մեջ, որը տրված է Ավետարաններում, եւ իրո՛ւ աղբյուրներում: Այն ընդդիմադրում է միայն ժամանակակից վերակառուցումներով: Եւ այդ վերակառուցումները բախվում են: Պողոսի կրոնը չի հաստաթոր մասնատված այն գաղափարների համալիրի վրա, որոնք ստացված են հրեականությունից կամ հեթանոսականությունից:

Այն հաստաթոր մասնատված է Պատմական Հիսուսի վրա: Բայց Պատմական Հիսուսը, որի վրա այն հաստաթոր մասնատված էր, չէր այն Հիսուսը, որը ժամանակակից վերակառուցման մեջ է, այլ Ամբողջ Նոր Կտակարանի եւ քրիստոնեական հավատի Հիսուսը. ոչ մի ուսուցիչ, որը միայն աշակերտների հիշողության մեջ գոյատվեց, այլ Փրկիչ, որը իր փրկչագործության ավարտից հետո էլ ապրեց եւ դեռևս կարող էր սիրվել:

Ջոն Գրեշեմ Մաքեն (1881-1937) ամերիկացի պրեսբիտերական Նոր Կտակարանի գիտնական էր, ով գլխավորել է մոդեռնիստական աստվածաբանության դեմ ապստամբություն Փրինսթոնում, ինչպես նաև հաստաթաթ Արևմտյան Տեալոգիական Սեմինարիան եւ Ուղղափառ Պրեսբիտերական Եկեղեցին: