مبنای دین پولس

Origin of Dini Pawlós

Xudaniya Îsa (بەشی ٥)

لە نووسینی John Gresham Machen

بێگومان، ڕاستیەکەی ئەوەی کە کریستیانەکان ناوێکیان بەکارهێنا کە هەمان ناو لە پەرستشگاھای پاگانییەکان بەکارهێنراوە، هیچ سەربەستگییەک بە پاگانیزم ناشکێنێت. چونکە ناوی "خاوەن" (Lord) هەروەها بەنزیکی وەک ناوێک بۆ پێناسەکردنی خوداییەت دامەزرابوو، وەک چۆن مێژووی "خدا" (God) بوو. هەرچەندە چیترا بنچەیەکی بەکارهێنانی مەسیحی لە وشەیەکدا هەبووە، ئەو بەکارهێنانە بوو بە بەشێک لە زمانی یۆنانی. پێشێوازییەک کە ویستی یەکێتی خودای ڕاستەقینە ڕابپێشاندا، ئەگەر بە یۆنانی قسە بکات، دەبوو وشەی "خدا" بەکاربهێنێت، کە بەڵکو لە پەرستشگاھای پاگانییەکاندا بەکارهێنرابوو. ھەر وەھا ئەگەر ویستی عیسی بە وەک خودا بناسێنێت، بە ھەمان وشەیەک کە لە ھەمان کاتدا بیکات جیاواز لە خودای باوک، دەبوو وشەی "خاوەن" بەکاربهێنێت، ئەگەرچی ئەو ووشەیەش لە پاگانیزم بەکارهێنرابوو. لە یەک مورد و لە موردی دیکەشدا، بەکارهێنانی وشەیەکی یۆنانی هیچ جۆرە کاریگەرییەکی لێ نەبوو لەو چەشنە تێگەیشتنانەی کە پێوەست بە وشەکان کرابوون لە ئایینێکی چەندخداییەت.

Lê belkî ya ku tê de peyva Greekî "Xudan" ji bo Îsa hatîye bikaranîn, hêzekî pir mezintir hebû, ji ya ku di nav gelên axaftvana Greekî de di karanî ya giştî de bû. Bikaranî ya dînî ya peyvê ne tenê bi perestişên pîgan re sînordar bû, lê di heman demê de, û eger tiştekî, hê bêtir saxlem bû, di Înta ya Kevin a Greekî de xuya dibe. Peyva "Xudan" ji aliyê Septuagint ve hatîye bikaranîn da ku "Yahwe" ya nivsa Îbranî wergerîne. Dibe ku bê wate be ku em li ser sedemên ku wergerîneran di hilbijartina vê peyva taybetî de bi kar anîn, nîqaş bikin. Bê guman, hin peyv ji bo "Xudan" ji ber têkiliyên ku berê li dora peyva Îbranî kom bûbûn, pêwîst bû. Û cûrbecûr sedem dikarin bên pêşniyar kirin ji bo hilbijartina "kyrios" li şûna peyva din a Greekî ya wateya "xudan". Dibe ku wateya kok a "kyrios" çêtir îdeaya ku dihat xwestin diyar kir; dibe ku, her weha, wateya dînî ya "kyrios" jî berê ve girêdaye, ku peyvên din nebûn. Di her rewşê de, çi dibe bila bibe sedem, "kyrios" peyva ku hatîye hilbijartin bû.

And rastiyek bi girîngiya mezin e. Çimkî di navbera xwendevanên Septuagint de bû ku Xiristiyanî yekem car pêşket. Septuagint pirtûka pîroz a sinagogên cihûtî bû, û di sinagogan de xwendina wê ne tenê ji hêla cihûtî ve lê ji hêla gelek neteweyan, "xwedê-perest" ên Kitêba Çalakiyan jî dihat bihîstin. Bi "xwedê-perest" bû ku mîsyona neteweyan dest pê kir. Û tewra li cihê ku gûherrên neteweyan hebûn ku bi tevahî neçûne dibistana sinagogê di dema herî pêşîn de - dibe ku ew gûherr kêm bûn - wê demê jî Septuagint di cih de di dersa wan de dihat bikar anîn. Bi vî awayî dema ku mîsyonerên Xiristiyan peyva "Xudan" ji Îsa re bi kar anîn, guhdaran yekser dizanibû ku ew çi wateyê didin. Ew yekser dizanibûn ku Îsa cihekî dagir dike ku tenê ji aliyê Xwedê ve hatiye dagirkirin. Çimkî peyva "Xudan" di nivisên grekî de bi sedan caran wekî navê pîroz ê Xwedê ya peymana Îsraîlê tê bikaranîn, û ev ayet ji Îsa re bi serbestî hatin sepandin.

Ev bikaranîna Septuagint a peyva "Xudan", bi sepandina ayetên Septuagint li Îsa, ku wekî meseleyek xwezayî di nameyên Pawlos de xuya dike, ji bikaranîna peyva di kultên pagan de girîngtir bû ji bo mîsyona Xiristiyaniya destpêkê. Û ew gelek ronahiyê dide ser wateya orîjînal a peyva ku li Îsa hatiye sepandin. Lê bikaranîna pagan balkêş e, û pêşandaneya wê ji hêla Bousset û yên din ve divê bi spasî ve were qebûl kirin. Rastiyek girîng bi lêkolîna nûjen ve her û her zêdetir hate saz kirin - rastiya ku peyva grekî "kyrios" di sedsala yekem a serdema me de, li her cihê ku zimanê grekî dirêj dibû, bi taybetî navekî ji bo îlahiyetê bû. Bikaranîna hevpar a peyva berdewam bû; peyva hîn jî têkiliya ku xwediyekî bi koleyên xwe re hebû diyar dikir. Lê peyva hatibû bikar anîn wekî termekî olî ya taybet, û ew di wateya olî de, bi taybetî wekî ku ji hêla Septuagint ve hatiye sabît kirin, di Nû Testamentê de xuya dike.

Ji ber vê çendê, ne li gorî bikaranî ya Încîla Nû ye, dema ku Îsa ji hêla hin kesan ve di Dêrka nû de, wekî "Mîr," li şûna "Xudan" tê gotin. Carinan, dibe ku, ev bikaranî di protestoyek hişyar de li dijî têgeha Încîla Nû ya li ser xwedîtî ya Mesîh tê pejirandin; Îsa wekî "Mîr," tê gotin, bi awayekî ku serokê dibistanek hunerî ji hêla şagirtên wî ve wekî "Mîr" tê gotin. An jî gotin tenê wateya wê yê ku fermana wî divê bê guhdarî kirin. Lê carinan mode ya nû ji hêla mêr û jinên dilxwaz ve tê pejirandin bi wê fikirê ku gotina îngilîzî "Xudan" hatiye kêm kirin û bikaranî ya gotina "Mîr" nêzîktir e ji wateya Încîla Yewnanî. Ev fikir derew e. Di wergerandina Încîla Nû ya ku Îsa tê de tê binavkirin, divê mirov nexwaze vegere wateya orîjînal a gotina "kyrios." Ji ber ku gotina yewnanî jixwe pêşkeftî bû, û dema ku di Încîla Nû de li ser Îsa tê bikaranîn, ew bi zelalî termekî dînî bû. Wateya wê ya dînî ya rastîn heye ku niha bi gotina îngilîzî "Xudan" ve girêdayî ye. Û ji heman sedemê. Wateya dînî ya gotina îngilîzî "Xudan" ji bikaranî ya Încîlê tê; û wateya dînî ya gotina Încîla Nû "kyrios" jî ji bikaranî ya Septuagintê tê. Divê xiristiyan bi bîr bîne ku "zanînek kêm tiştekî xeterdar e." Cîhgirtina yeksan a "Mîr" li şûna "Xudan" di axaftina Îsa de, tenê xuyangekî derewîn a nû û orîjînal heye. Di rastiyê de carinan wateya wê veqetînek ji ruhê bikaranî ya Încîla Nû ye.

Li gorî vê, Bousset karûbarîyekî kiriye di danî ya wateya dînî ya gotina "Xudan" de. Lê ew ne serketî bû di şirovekirina serîlêdana wê gotinê li Îsa.

Zoriyên din jî, bilêve, teoriya Bousset dorpêç dike. Peyva "Xudan" ku ji Îsa re tê bikaranîn, û helwesta olî ya li hember Îsa ku bi vê peyvê ve tê diyar kirin, li gorî Bousset, di civînên civakên wekî yên li Antîokê de derketiye holê, û di bin bandora têgînên pagan de. Lêbelê, raveya Bousset ya li ser eslê Paulînîzmê hêj bi temamî nehatiye pêşandan. Paulînîzm tiştekî pir zêdetir e ji perestişek ecstatic a kult-god; têkiliya kesane bi Mesîh ve her beşa jiyana apostolê serdest dike.

Bousset vê rastiyê dipejirîne. Olê Pawlos, wî qebûl dike, tiştekî pir zêdetir e ji olê ku di civînên Dêrê Antîokê de hate diyar kirin. Lê wî texmîn dike ku hêmanên din ên olê Pawlos, ku dûr û dirêj in, bi kêmanî xala destpêkê di kultê de hebûye. Li vir yek ji hêmanên kêm-qanî yên di tevahiya avahiyê de tê dîtin. Bousset karaktera kesane ya olê Pawlos kêm nirxandiye. Bi kêmanî wî nekarî nîşan bide ku jiyana Pawlos "di Mesîh" an "di Xudan" de ji pêşketina ji ezmûnên ecstatic di civînên Dêrê Antîokê ve hatiye hilberandin.

Lê eger ola kesane ya Pawlos ji "kult" hate pêşketin, çawa hate pêşketin? Çawa danasîna hêmanên nû tê rave kirin? Bousset bi cidiyeteke mezin vê pirsgirêkê êriş kiriye. Û wî hewl dide ku nîşan bide ku olê Pawlos ku di nameyan de xuya dike ji kult olê Antîokê ve hate pêşketin bi naskirina "Xudan" bi "Rûh" re, û bi giştî û exlaqîkirina têgîna çalakiya Rûh.

دۆخی پۆڵس لەبارەی ڕوحەوە، بۆسێت باوەڕی وایە کە لە ئایینی میستیکی پاگانی سەردەمی هێلینستییەوە هاتووە. جگە لە بابەتی دەستواژە - ئەگەرچی بۆسێت پێناسەکان لەلایەن ڕیتزەنشتاینەوە بە سەرەنجام ڕاست دەزانێت - دوئالیزمە بنچینەیی پەسیستی پۆڵس لەسەر ئەو جۆرە باوەڕ و ژیانێکەی کە لە ئایینە نهێنییەکان و لە نووسراوەکانی هێرمێتیکدا دەردەکەوێت، دروست کراوە بەپێی بۆسێت. بەپێی ئەم جۆرە پەسیستی فیكركردنەوە، رزگاربوون هیچ كاتێك نە دەكرێت بەدەست سروشتێكی مرۆیی، ئەگەرچی بە یارمەتی خودا بێت، بەڵكو بە تەنیا دەستپێكێكی نوێ، كە بە جێگرتنەوەی سروشتێكی خودایی بۆ پیاوی كۆن. بە پێی پۆڵس، بۆسێت درێژە دەدات، ئەم سەر-سروشتیەتە، ئەم تێگەیشتنەی سەرووەری هزری خودا لە ژیانی نوێدا، درێژەی بە زۆر لە سنوورەكانی كولتووسی یان تێگەیشتنە بیناییەكانەوە هێنراوە؛ ڕوح بوو بە پرنسیپی سەری سەرپێچی ژیانی كریستی؛ نەك تەنها پێغەمبەری، زمانەكان، چاكەیی، و لەو شێوەیە، بەڵكو هەروەها خۆشەویستی، شادی، ئاشتی، خۆڕایی، میهرەبانی، چاكەیی، وەفاداری، نەرمەسییەت، خۆكۆنتڕۆڵ. بەڵام ئەم درێژەیەی پۆڵس لە چالاكی ڕوح، بۆسێت پێشنیار دەكات، بێ كەمترین لاوازكردنی سەر-سروشتیەتێكی كە تایبەت بوو بە تێگەیشتنە سەرەتاییەكەی نەبوو؛ ڕوحی كە خۆشەویستی، شادی، ئاشتی دروست دەكات، هەر بەقدری ڕوحێك كە مرۆكان دەكرد بە زمانەكانی تر. و سەر-سروشتیەتی كە لێرەدا بە شكلی گەورەكراو دەردەكەوێت، لە ئایینی پاگانی میستیكی سەردەمی هێلینستییەوە هاتووە، بۆسێت ئەوە دەستنیشان دەكات.

ئەم مشتە لە پێشوو باس کراوە، و لاوازییەکەی ئاشکرا کراوە. دۆخی پۆڵس لەبارەی ڕوحەوە لە پاگانیزمە ھاوچەرخەکاندا وەرنەگیراوە. بەڵام باسکردنی تیۆری بۆسێت ھێشتا تەواو نەکراوە. ڕوحێک کە چالاکییەکانی لەلایەن پۆڵسەوە بۆ ناوەڕۆکی ژیانی مسیحی درێژ کراوەتەوە، بۆسێت دەڵێت، لەگەڵ "پەروەردگار" ناسێنراوە ([2 کۆرنتھیان 2:17](BVR021)). ئەم ناساندنە کاریگەرییەکی گرنگی ھەبوو لەسەر ھەردوو ئەوەی کە پێکەوە ھێنراون؛ کاریگەرییەکی گرنگی ھەبوو لەسەر تێگەیشتن لە ھەردوو "پەروەردگار" و "ڕوح". ئەگەر "پەروەردگار" ناسێنراو بوو، یان بە زۆری لەگەڵ ڕوح ھێنراوەتەوە، و ئەگەر چالاکی ڕوح بۆ ھەموو ژیان درێژ کراوەتەوە، ئەوا "پەروەردگار" نەیدەتوانی بۆ پۆڵس تەنیا ئایین-پەرستی بێت کە لە کۆبوونەکانی کڵێسادا ئامادە بوو. بە پێچەوانەوە، ئەو پێویست بوو لە ھەموو شوێنێکدا کە ڕوح ئامادە بوو، ئامادە بێت - ئەوەی کە مسیحی لەوێدا دەژی و دەجوڵێ و ھەیئەتی خۆی ھەیە. بە شێوەیەکی لەو شێوەیە پۆڵس دەیتوانی ئەو دەستەواژەی پێک بھێنێ "لە مسیح" یان "لە پەروەردگار" کە بۆسێت وەری دەگرێت کە ھیچ شێوازێکی لە پاگانیزم نەدۆزرێتەوە. لە لایەکەی دیکەوە، تێگەیشتن لە ڕوح، بۆسێت باوەڕی وایە، بە پێویستی لەلایەن پەیوەندییەکەی لەگەڵ "پەروەردگار"ەوە گۆڕانی بەسەر ھێنراوە. بە ناساندن لەگەڵ کەسێکی ڕاستەقینەی کە چەند ساڵێک پێشوو ژیاوەتەوە، "ڕوح" جەستەیەکی کەسی پێ بەخشێ کە لە پێشوودا نەیبوو. یان، بە شێوەیەکی دیکە بڵێن، دەستەواژەی پۆڵسی "لە پەروەردگار" بە مانای وردە ورد لەگەڵ دەستەواژەی "لە ڕوح" نەبێت؛ چونکە کارەکتەرێکی ناوازەی کەسی ھەیە. "ئەم تێکەڵەی بۆسێت دەڵێت، ئەم پەیوەندییەی پرەنسیپێکی ئایینی لەگەڵ کەسێک کە لەسەر زەوی ھەڵوەرِێ و مردووە، دیوەنەیەکی بەھێز و ناوازەیە."

Di vê derê de, Bousset di xeterê de ye ku bibe yê nebûyî ya bingehîn a prensîpên xwe yên avakirinê; ew di xeterê de ye ku olê Pawlos bi kesayeta konkreta Îsa ve girê bide. Lê ew xetereyê hîs dike û jê dûr dikeve. Divê neyê zanîn, ew dibêje, ku Pawlos ji taybetmendiyên Îsa yên dîrokî yên ku ew qet ne xwedî wêneyek zelal bû. Çimkî eger wî wêneyek wisa hebûya, wî qet Îsa bi abstrakteke wekî Ruhê ve negirêda. Tiştê ku wî eleqedar dikir, ew bû ku Îsa jiyaye û bi taybetî ku ew mirî.

Lêbelê, tê zanîn ku ev rastiyên tazî ji bo têgihîştina Pawlos ya Ruh-Lordê wî taybetmendiya kesayetî ya ku heyraniya Bousset çêdike bes bûn! Rastî ev e, Bousset li vê nuqtê bi dijwariya ku her ravekirina naturalîstî ya genesis ya olê Pawlos pê re rû bi rû dimîne. Mesele ew e ku girêdana nêzîk ya Pawlos bi Îsa yê dîrokî ve bi tundî ji aliyê dîrokzan ve tê xwestin ku têkiliya Pawlos bi Mesîh re wê kalîteya kesayetî ya germ ku ji her rûpelê yên Nameyan de dibiriqe bide; lê ji aliyê din ve, veqetandina Pawlos ji Îsa yê dîrokî bi heman awayê tundî tê xwestin ku Pawlos neyê astengkirin bi tradîsyona dîrokî di bilindkirina Îsa bo meqamê divine û anîna wî bi Ruhê Xwedê ve.

Çapemenî ya nûjen di navbera van du daxwazan de guherîye; ew hewl dide ku mafên her yekî biparêze. Bousset ji daxwaza duyemîn de bêtir bandor dibe; Wernle, dijberê wî, ji ya berê ve bêtir bandor dibe. Lê her du jî bi heman awayî xelet in. Bi rastî jî, tenê yek away ji zehmetiyê derketî heye. Ew awayek kevn û radîkal e. Lê cîhana zanistî dikare di dawiyê de vegere ser wê. Zehmetiya bingehîn a di ravebirina eslê Paulînîzmê de qet carî namîne, dema ku ew tê paşguh kirin; ew qet carî nagehîje lihevkirinên ji her cûre. Ew ê bibe, tenê dema ku Îsa wekî ya ku bi rastî Paul pêşwazî dike û hemû Încîl wî wekî wisa nîşan didin - Kurê Xwedê yê herheyî, hatî bo rizgarkirina mirovahiyê, niha dîsa rûniştî li ser textê rûmetê wî, û di dilê şagirtên wî de bi Rûhê wî kar dike, wekî ku tenê Xwedê dikare kar bike. Wisa çareserî qet carî ne ew qas nerazî nebû, çawa ku îro ye. Qebûlkirina wê dê bibe sedema şoreşek Copernican di gelek beşên raman û jiyana mirovan de. Lê redkirina wisa qebûlkirinê, pirsgirêkek dîrokî hişt ku heta niha çareser nebûye.

لە کاتێکدا، بۆسێت وەستووەتەوە و دەیقڕێ، ئایینی پۆل بۆ سەرەتایەک لەسەر فاکتێکی مێژوویی بووە. ئەو لەسەر مردنی عیسا بووە. بەڵام تەفسیرکردنی پۆل لە مردنی عیسا، بە بڕوای بۆسێت، لە چەند خاڵێکی گرنگەوە لە ئایینی پاگانی هاوچەرخ وەرگیراوە؛ نۆچەی پۆل لە مردن و هەڵچوونەوە لەگەڵ مسیح، بە نفووزی چەپاوەی پاگانی لەبارەی خودای مردن و هەڵچوونەوە پێک هاتە. ئەم بەیاننامەیە لە نێو زانایانەی دوایی بە شێوەیەکی زۆر باو بووە؛ ماددە لەپێناوی ئەوە لە شێوەیەکی گونجاودا لەلایەن م. بروکنەرەوە کۆ کراوەتەوە. بەڵام لەڕاستیدا، بەڵگە لەپێناوی بەیاننامەکە لە جۆری لاوازترینە. چاوپێکردنی ئایینی هێلینستی کە لە بەشی شەشەم هەوڵی دا بۆ ئەو، بەڕاستی ئەو فاکتەی ئاشکرا کرد، کە چەند خودایەک، بەتایبەت ئاتیس و ئادۆنیس و ئۆزیریس، یەکەم جار بە مردن و دواتر بە زیندوو بوونەوە نیشان دران. هاوشێوەیی ئەم فێگەڵانە لەگەڵ یەکتری شایەد بە پێشنیارەکەی ئەوە بێت کە هەمویان لە سەرەتادا خودایانی ڕووەوتن بوون، کە مردن و زیندوو بوونەوەی ئەوان نوێنەرایەتی وشکبوونی ڕووەوتن لە پاییز و نوێبوونەوەی لە بەهار دەکرد. لە سەرەتادا، هاوشێوەیی لەگەڵ عیسا شایەد بۆتە سەرنجڕاکێش. عیساش بە مردن و بە زیندوو بوونەوە نیشان درا. بەڵام ئەم هاوشێوەییە چییە؟ ئایا دەتوانێ وەشەی ئەوە بێت کە هەموو چیرۆکی نوێی عیسای مردن و هەڵچوونەوە لە ئەفسانەکانی ڕووەوتن وەرگیراوە؟ ئەمە بەو شێوەیە لەلایەن هەندێک زانای مۆدێرنەوە ئەنجام دراوە. بەڵام بەڕوونی ئەم ئەنجامە گەلێک نابەجێیە، و لەلایەن بۆسێتەوە پەسند نەکراوە. مێژووییەت و باوەڕ بە هەڵچوونەوەی لەگەڵ هاوڕێکانی، بە توندییەوە وایە کە هیچ تیۆرییەکی سەبارەت بە پێوەندی لەگەڵ ئەفسانەی پاگانی نەتوانێ بیلێشێت. بەم شێوەیە، ئەگەر لێکچوونەوەی چیرۆکی نوێی هەڵچوونەوەی عیسا و ئەفسانەی پاگانی خودای مردن و هەڵچوونەوە، زۆر سەختی بێت. ئەگەر ئەوە سەبات بە شێوەیەک کە چیرۆکی نوێی هەڵچوونەوەی عیسا لە ئەفسانەی پاگانی وەرگیراوە. بەڵام ئەمە لەلایەن ھیچ زانایەکی جدییەوە وەرگیرانە. لەبەر ئەوە، پێویستە وەستووەتەوە و پێ بخرێت کە لێکچوونەوەی باوەڕ بە مردن و هەڵچوونەوەی ئادۆنیس و ئۆزیریس و ئاتیس، و باوەڕ بە مردن و هەڵچوونەوەی عیسا، بە پێوەندیی یەکێک لەو چیرۆکانە لەگەڵ ئەوەی دیکە پێک نەهاتە. پێویستە وەستووەتەوە و پێ بخرێت کە لێکچوونەوەی هەمیشە مەعنای پێوەندیی نییە. و ئەگەر لە خاڵێکدا پێوەندی نەکات، شایەد لە خاڵەکانی دیکەشدا پێوەندی نەکات.

Lêkin Bousset dê israr bike ku her çend çîroka Încîl a mirin û vejîna Îsa ji hêla efsaneya pagan ve nehatî hilberandin, lê bandora têgehiştina pagan li ser şîrovekirina ku Pawlos li ser çîrokê ferz kir, xwe diyar kir. Pawlos bawer dikir ku xiristiyan bi heman çarenûsê ya Îsa re rûbirû bûn - bi Îsa mirin û bi Îsa vejîn. Lê têgehekî wiha di dînên pagan de jî xuya dibe. Bêjeya klasîk a vê ramanê di gotinên ku pir caran têne gotin û ji hêla Firmicus Maternus ve hatî ragihandin de xuya dike, "Hêvîdar bin, ey destpêker, ji ber ku xwedê rizgar bûye; ji bo me dê rizgari ji tengahiyan derkeve."

Lê divê were bibîranîn ku şahidiya Firmicus Maternus pir dereng e, û delîlên ji bo pêşveçûna têgehekî di dema destpêkê de hinekî kêm e.

Dariyekî bawerî yên نووسەری نوێ لەگەڵ ئەم بابەتانەدا هیچ کەمتر نییە لە سەیرانگێز. خوێندکارانی ئاسایی دەکرێن بەرەو ئەو فەرمانەی کە لێکۆڵەر دەتوانێت بیری مرۆڤێکی مردوو و هەستانەوەی پێ بگەڕێتەوە، وە بەشداریی پەرستکاران لە مردن و هەستانەوەیدا، لەسەر بنەمای هەندێ زانیاریی زۆر لە سەرچاوە بەردەستەکان. بەڵام لەڕاستیدا، هیچ شتێکی وەها نییە. زانیاریی بەردەست لەسەر بیری مرۆڤێکی مردوو و هەستانەوەی پێ بگەڕێتەوە زۆر کەمە، وە زۆربەی لە دوای سەردەمی پۆڵسەوە دەگەڕێتەوە. دەگاتە ئەوەی کە بڵێم بیری مرۆڤێکی مردوو و هەستانەوەی پێ بگەڕێتەوە، لەگەڵ گرنگیی مەعریفەیی مەزهەبییەوە، لە پێش سەردەمی پۆڵسدا بوونی نەبوو. بۆ نموونە، دەقی کۆنی میسرێکی هێناوە لەلایەن Er-manەوە، کە چاکەی پەرستکار بە چاکەی ئۆزیریسەوە پەیوەست دەکات: "هەروەک ئۆزیریس دەژی، ئەویش دەژی." ئەگەرچی هەندێ بیری وەها لەگەڵ گریان و دواتر شادیکردن بۆ ئەتیس و ئەدۆنیس پەیوەست بوون. ئەگەر بیری مرۆڤێکی مردوو و هەستانەوەی پێ بگەڕێتەوە لە سەردەمی پێش پۆڵسدا بوونی هەبوو، ئەوا بەهیچ واتایەکی نەبوو کە زۆر باو بوو. بەدڵنیاییەوە زۆریی باوبوونی لە ساڵانی نوێدا زۆر گەورە کراوە. لە دژی ئەم زۆرگەورکردنانە، جەی وایس—کە بەهیچ واتایەکی نەکرێت تۆمەتی هێندەپێی لەگەڵ ڕێگەکانیدا بۆ مەزهەب وەرگرتن لە نوێسی پێشەنگدا—بەوردی سەیری ١ کۆرن ١: ٢٣ی کردووە. مسیحی پێکراو، پۆڵس دەڵێت، "بۆ نێوەندەکان گێژاوی بوو." ئەوە نابێت وەک ئەوەی نێوەندەکان کە پۆڵس لەگەڵیاندا کاری دەکرد، زۆر ئاشنای ئەم بیرە بن لە مرۆڤێکی مردوو. ئەگەر قسەکانی بروکنر ڕاست بێت، ئەگەر بیری مرۆڤێکی مردوو لە سەردەمی پۆڵسدا هەبوو، ئەوا صلیب نەبوو "بۆ نێوەندەکان گێژاوی" بەڵکو بەپێچەوانەوە، ئەوەیان دەدیت کە بۆ نێوەندەکان ئەو شتە زۆر سروشتی بێت لە جیهاندا.

Lê belê, egerî pêşîniyeta vê têgeyê ji xwedayê mirî û vejîyaye bi girîngiya wê ya dînî ve çêtir were sazkirin ji ya ku niha heye, lê dîsa jî, girêdayîbûna Pawlos bi vê têgeyê ve qet nebe wisa îsbatkirî. Ji bo têgeya Pawlosî bi tevahî cûda ye. Cûdahiyek, bêguman, bi temamî aşkera ye û bi rastî jî gelemperî wê nas dikin - Pawlosî Mesîh wekî mirî ye bi dilxwazî, û ji bo mêran mirî. Wî "ji min hez dikir," dibêje Pawlos, "û xwe ji bo min feda kir." Bi vî awayî tiştek wisa li ser olên pagan tune ye. Osiris, Adonis, û Attis ji aliyê çarenûsê ve hatin desteserkirin; Îsa jî jiyana xwe bi serbestî da. Cûdahî mezin e; ew dilê olê Pawlosî vedihewîne. Cûdahî çawa çêbû? Pawlosî têgeya kerema Mesîh ji ku derê hat? Ma ew ji Îsa xwe hat? Ma ew ji zanîna Pawlosî ya li ser karakterê Îsa hat? Dê supozîsyon wisa xuya bike. Lê mixabin, ji nêrîya Bousset ve, divê were redkirin. Ji bo eger Pawlosî haya wî ji karakterê rastîn ê Îsa hebûya, çawa dikaribû Îsa, mêrekî asayî, bû xwedayê ezmanî?

کوردییەکی دیکە هێشتا بنەڕەتیترە. مردن و هەستانەوەی خودایانی بتپەرست بنچەیەک بوو لە کڵێسادا؛ مردن و هەستانەوەی مسیحی پۆڵسی فاکتێکی مێژوویی بوو. لە توێژینەوەی ئایینەکانی یۆنانی، ئاشکرا بووە کە کڵێساکان لە ئایینە بتپەرستییەکان زۆر جێگیرتر بوون لە چیرۆکەکان؛ بە بڕوای زانایانەی نوێ، چیرۆکەکان لە کڵێساکانەوە سەرچاوەیان گرتووە، نەک بە پێچەوانە. بەم جۆرە لە حاڵەتی "خودایانی مردوو و هەستانەوە"، مرۆڤ لە سەرەتا لەگەڵ جێگیرنەبوونی چیرۆکەکان تووشی سەرهێڵ دەبێت. چیرۆکی ئەتیس، بۆ نموونە، بە چەندین شێوەی جیاواز ڕاڤە دەکرێت، و هیچ جۆرە مەبەستی لە نێو پەرستکارانی ئەتیس نەبووە بۆ دامەزراندنی هیسابی راستەقینەیەک لە مردن و هەستانەوەی خودا. بە تایبەت "هەستانەوە"ی خودا لە چیرۆکەکانی ئەتیس، ئادۆنیس، و ئۆزیریس بەدەر دەکەوێت. مردن و هەستانەوەی ڕاستەقینە تەنیا لە کڵێسادا ڕوویدەدا. هەر ساڵ لە مانگی مارچ، پەرستکارانی ئەتیس لە ڕۆما بۆ یەکەم جار خودای مردوو دەبینییان وەک ئەوەی کە بە درەختەکەی فیر سەرنمونەی بوو، و پاشان لە هەستانەوەی خۆشدا گوزەرانیان. مردن و هەستانەوە بە زەحمەت وەک ڕووداوێک کە یەک جار لەمپێش چەندین ساڵ پێش ڕوویدابێت، دەقەڵەمبوو. ئەوان زیاتر وەک ڕووداوێک کە لە هەر پێکۆڵەیەکی فێستیڤاڵدا ڕوویدەدا، دەقەڵەمبوو.

چارەسەری پۆڵسی لە مردن و هەستانەوەی مسیح بە تەواوی جیاوازە. بەڕاستی، بۆسێت بەشێکی لەو جیاوازییە دەشێت لێتەرازێت؛ بۆسێت هەوڵ دەدات نیشان بدات کە تێڕوانینی پۆڵسی لە مردن و هەستانەوەی ئەوەی کە لەگەڵ مسیح هەستاوەتەوە، لە پێکۆڵەی پیرۆزییەکانەوە سەرچاوە گرتووە. بەڵام هیچ هەڵەیەکی بنەڕەتیتر لەمە نابێت. ئاشکراترین شت لە نامەکان ئەوەیە کە کارەکتەری مێژوویی پەیامی پۆڵسییە. ئایینی پۆڵس ڕەگی لە ڕووداوێکدا هەبوو، و پیرۆزییەکان یەکێک لەو شێوازانە بوون کە گرنگی ئەو ڕووداوە دەنیشاند. ڕووداوەکە کارە ڕەددی مسیح بوو لە مردن و هەستانەوەیدا.

Li vir cihê digel herî kûr ê cudahiyê di navbera Pawlos û dînê hevdem de ye. Pawlosîti ne felsefeyek bû; ne komek rêwerdan bû ji bo revahî ji tengahiya dinyayê; ne vegotinek bû ya tiştê ku her dem rast bû. Berevajî wê, ew vegotinek bû ya tiştê ku qewimî bû. Tiştê ku qewimî, zêdetir, ne di paşê dûr û tarî de veşartî bû. Vegotina wê ne ji bo rewakirina formên dînî yên heyî pêşkeftî bû. Berevajî wê, mirin û vejîna Îsa, ku pêwîstiya mîsyona Pawlos li ser bû, tenê çend sal berê qewimî bû. Û rastiyan dikarî bi şahidiyên têr û rast ve were damezrandin; şahidên çavê dikarî bên pirsî, û Pawlos bi hûrgilî bang li şahidên çavê dike. Yekayî beyan, 1 Kor. xv. 1-8, bes e ku cûdahiyek mezin di navbera Mesîhê Pawlos û xwedayên rizgarker ên pagan de çêbike. Lê karakterê Pawlosîtiyê ne bi yek beyan ve girêdaye. Her derê di nameyan de Pawlos hemû jiyana xwe li ser rastiya tiştê ku ew dibêje li ser mirin û vejîna Îsa datîne. Mizgêriya ku Pawlos pêşkeftî bû vegotinek bû ya tiştê ku qewimî bû. Ger vegotin rast bû, eslê Pawlosîtiyê tê rave kirin; ger ne rast bû, dê dêr li ser xeletiyek ne diyar hate avakirin.

Vebijarka dawî ya li jor hatîye lêkolîn kirin. Ger Îsa ne yê rizgarkerê divine bû ku Pawlos dibêje ku ew bû, wê çawa dînê Pawlosî ya rizgariyê derket holê? Sê hîpotezên mezin hatine lêkolîn kirin û hatine dîtin ku kêm in.

Pawlosîti, hatîye nîşandan, ne li ser Îsa ya naturalîzma nûjen hate avakirin; ger Îsa tenê ya ku ew ji aliyê dîrokzanên naturalîstî yên nûjen ve tê nümayîş kirin bû, wê tiştê ku bi rastî ji Pawlos re taybet e ne ji Îsa ve hatîye girtin. Damezrandina wê rastiyê bûye destkeftiyek navdar a Wrede û Bousset. Lê ger tiştê ku di Pawlosîtiyê de bingehîn e ne ji Îsa ve hatîye girtin, ji ku ve hatîye girtin?

ئەوە نه‌درێژێتەوە، وەک وڕێدێ باوەڕی پێ دەکرد، لە چاوەڕوانییەکانی پێش مسیحی مەسیحییەتەوە؛ چونکە مەسیحی چاوەڕوانییەکانی پێش مسیحیەت ئۆبژه‌تی پەرستش نەبوو، و نه‌ کەسێکی زیندوو بوو کە خۆشەویستی بۆی هەبێت. ئەوە نه‌درێژێتەوە لە ئایینی بێگانەوە، لەگەڵ گریمانامەی زۆر جوانی بووسێت؛ چونکە کاریگەریی بێگانە بە شایەتی خۆی پۆڵ و پارالێلە بێگانەکان بە تەواوی داڕوخان. بەڵام ئەگەر پارالێلەکان دەفەرتەر لەوەی کە هەیە، ئەوا تەنانەت دڵی کێشەش نەکراوەتەوه‌. دڵی کێشە لە پەیوەندی پۆڵ بۆ مسیح دەدرێژێتەوە.

ئەو پەیوەندییە ناتوانێت بە ژماردنی سادەی وردەکارییەکان وێنا بکرێت؛ ناتوانێت بۆ ماددەی خوارتر کەم بکرێتەوە؛ ئەوە شتێکی بەتەواوی سادە و نەگۆڕاوە. پەیوەندی پۆڵ بە مسیح پەیوەندییەکی خۆشەویستییە؛ و خۆشەویستی تەنها لە نێوان کەسایەتی‌دا هەیە. ئەوە کۆمەڵێک بیرۆکە نییە کە پێناسەی پۆڵی بکرێت، بەڵکو خۆشەویستی پۆڵ بۆ پارێزگاری خۆیەتی. و ئەو خۆشەویستییە ڕەگی لەوەدا هەڵنەگرتووە کە مسیح فەرموویەتی، بەڵکو لەوەدا هەڵنەگرتووە کە مسیح کردوویەتی. ئەو "خۆشبوو و خۆی بۆ من بەخت کرد". لەوێ بنەمای ئایینی پۆڵ هەیە؛ لەوێ بنەمای هەموو مسیحییەت هەیە. ئەو بنەمایە بە گێڕانەوەی عیسا کە لە گێڕانەوەکانی پێشەواگۆیی پێ داده‌کرێت، پشتڕاست کراوەتەوە، و بەڕاستی لە هەموو سەرچاوەکان. ئەوە تەنها لەلایەن دروستکراوەکانی نوێوە قبوڵ نییە. و ئەو دروستکراوانە هەموویان داڕوخان. ئایینی پۆڵ لەسەر کۆمەڵێک بیرۆکە دروست نەکراوە کە لە جوودا ئایینەوە یان لە بێگانەوە هێڵێت.

ئەوە لەسەر عیسای مێژوویی دامەزراوە. بەڵام عیسای مێژوویی کە ئەو لەسەر دامەزراوە، عیسای نوێی دروستکراوە نه‌بوو، بەڵکو عیسای هەموو ئینجیل و باوەڕی مسیحییەتی؛ نه‌ مامۆستایەک کە تەنها لە بیرەوەری شاگردانی خۆیدا مابووەوە، بەڵکو پارێزگارێک کە دوای کارەکانی پارێزگاری کرا، هێشتا دەژیا و هێشتا دەکرێت خۆشەویستی بۆی هەبێت.

John Gresham Machen (1881-1937) lêkolînerê Amerîkî yê Presbyterian ê Încîla Nû bû, wî li Princetonê li dijî teolojiya modernîst serhildan kir, û Semînera Theolojîk a Westminster û dêra Presbyterian ya Ortodoks damezirand.