Ko te Takenga o te Whakapono a Paora

Te Takenga Mai o te Whakapono a Paora

Te Ariki o Iesu (Wahanga 3)

Nā John Gresham Machen

I roto i te 1 Kor. xvi. 22. "Maranatha" he reo Aramaitiki, ā, ko te tikanga "E ha mai, e to Ariki!" He aha i uru mai ai te kupu Aramaitiki "to Ariki" hei ingoa mo Iesu, i roto i te reta Kariki? Ko te whakaaro māori ko te mea kua tapu te reo na tona whakamahi i roto i te hāhi reo Aramaitiki ki Ierusalema. I runga i tēnei, ka hoki te whakamahi i te taitara "Ariki" ki te hāhi Karaitiana tuatahi; no reira, kānore te taitara nei e kiia he mea hanga mai e ngā hāhi Helenistiki ki Anatioka, ki Tarsus rānei.

Kua tutaki tēnei tohenga i ngā ara rerekē. E ai ki a Böhlig, e whakaatu ana te wāhanga i te whakamahi i te taitara Aramaitiki "Ariki" mō Iesu, engari ko tērā whakamahi, e whakapono ana a Böhlig, i mahia e kore ki Palestine engari ki Hiria, e kore ki Ierusalema engari ki Anatioka. Ko Hiria, koia, me Silikia, ko te kāinga motuhake o te taitara "Ariki" i te wā e whakamahia ana mō ngā atua; ko te kupu "Baal", te taitara Semitiki noa o ngā atua Hiria, ko te tikanga "Ariki". Ka tohu hoki a Böhlig ki te putanga mai o te taitara Mar me Baal hei taitara atua.

Atuā, he aha i pupuri ai i te taitara Semitiki i roto i te reta Kariki? I roto i te whakautu ki tēnei pātai, ka tonoa mai te āhuatanga reo rua o Hiria. Otira, he aha te tapu motuhake e pā ana ki te whakamahi Semitiki o Hiria; he aha i whai ai a Paora i tērā whakamahi i te tuhituhi ki te hāhi, nā te mea kānore i te Rawhiti, engari i Kariki tonu? Ki te mea, i tetahi atu ringa, kua tapu te taitara "Mar" na te whakamahi a ngā akonga tuatahi o Iesu, katahi ka pupuri i te kupu taketake, kānore he whakamaoritanga, he tino māori.

Bousset e whakaatu ana i tetahi atu whakaaro. Ko te rerenga "Maranatha," e kii ana ia, kaore pea he mea ki a Iesu; he tohu noa iho ki te kaha ki te katua, he penei me te "anathema" i mua iho nei i te 1 Kor. xvi. 22; ko te Maran (me te Marana ranei) e kore e pa ki a Iesu, engari ki te Atua; ko te tikanga o te tohu, "Ko to tatou Ariki (ko te Atua) ka haere mai, ka whakawa." Otiia, kahore a Bousset i whakaatu i tetahi taunakitanga pono hei tautoko i tana whakamaramatanga. Kahore ano hoki tetahi tohu ki te kaha ki te katua, i kitea i roto i nga puna Semitika. Na, me aha a Paora i whakauru mai ai i tetahi katua Semitika i te tuhituhi ki Koriniti? Ko te whakaaro hou o Bousset, he tino rongoā o te mate.

"Marana" i te 1 Kor. xvi. 22, no reira, kaore he feaa, e pa ana ki a Iesu, a, ko te kaha o te whakapae ko te mea i ahu mai i Palestine. Ko te waahanga he whakaata pono ki te whakamahi i te taitokerau "Ariki" hei tohu i a Iesu i roto i te hahi o Palestine.

Ka taea pea, ano, ko tenei waahanga ka mahi ano ki te whakatika i te ahua o te reo Aramiki o te taitokerau. Bousset me etahi atu o nga kâhui kaipūtaiao kua kaha ki te kite i tetahi uauatanga reo i te ara o te tuku i te taitokerau "Ariki" ki te hahi e korero ana i te reo Aramiki. Ko te "Mara" tuturu, e kii ana, kahore i kitea i roto i te reo Aramiki; ko "Mari" ("aku Ariki") me "Maran" ("to tatou Ariki") anake i whakamahia nuitia. Otiia, ko te ahua tuturu, "te Ariki," ko te taitokerau e puta mai ana i te nuinga o nga wa i roto i te Paipera Hou o Kariki. No reira, ka whakatauhia, ko tenei whakamahi a te Paipera Hou o Kariki e kore e hoki ki te whakamahi a te hahi e korero ana i te reo Aramiki.

Kaore pea e tika kia uru atu ki te taha reo o tenei tohenga. Ka taea pea te whakaaro ki nga mea rereke mo te tirotiro ma nga akonga o Aramaitic - i roto i etahi atu mea, ka taea pea te whakamahi "Mari," "Maran," hei kupu motuhake, penei i "Rabbī," "Rabban," kua ngaro te tikanga o te kupu taketake. Engari i te nuinga o te waa, ka taea pea te kii, ki te mea ka hiahia nga tangata korero o Aramaitic ki te tohu i a Ihu, hei "Kare," "te Kare," ko te reo pea kaore i te rawakore, engari ka taea te whakapuaki i te whakaaro nui. Na, ko te mea nui ko te whakaaro nui, ehara i te kupu, he mea tino nui. Ko te mea nui ko te ahua ki a Ihu i whakapuakina e te kupu Kariki "Kyrios," i rite pea, ki te kore nga tohu katoa e kore e pono, ko te ahua o te Hahi o Ierusalema.

Engari kaore pea te taitara Kariki i ahu mai i Ierusalema? Kua warewarehia tenei tupono i roto i nga korero o mua nei. Engari he mea tika kia tino whakaarohia. Me mahara ko Palestine i te rau tau tuatahi i muri i a Karaiti he whenua reo rua. Kaore he ruarua ka whakamahia nuitia te reo Aramiki i waenganui i te iwi, a, kaore he ruarua ko te reo i akona e Ihu. Engari ko te reo Kariki ano hoki i whakamahia, a, kaore e kore ka taea pea i korero a Ihu i te reo Kariki i te wa e hiahiatia ana. I te iti rawa, i roto i te Ekalesia o Ierusalema o mua he nui nga tangata e korero ana i te reo Kariki; ko nga "Hellenists" e kiia ana i roto i nga Mahi vi. 1 i te ara e kiia ana he mea nui ki te hitori. He tino pea, no reira, ko te kupu whakatakotoranga i whakamahia i roto i te Ekalesia o Ierusalema mai i te timatanga, i tata ranei ki te timatanga, ko te reo Kariki ano hoki i te reo Aramiki. Mai i tenei wahi o te Ekalesia e korero ana i te reo Kariki, kaore pea nga apostoro o mua i wehe atu. Ko te kore mohio o te reo Kariki i waenganui i nga tangata o Galilea he mea kore pea i te mea e mohiotia ana i te nuinga o nga ahuatanga reo i Palestine; a, i roto i te pa whakapaipai, me ona hononga ki waho, me ona mano o nga Hellenists, ka nui haere te whakamahinga o te reo Kariki. He tino kore pea, no reira, ko te kupu whakatakotoranga Kariki o nga Hellenists e noho ana i Ierusalema i hanga ai kaore he whakaaetanga a nga akonga o Ihu. Ka whakapumautia e te apostoro Paora, no reira, i nga wa katoa ko te kupu "Lord" e pa ana ki a Ihu ehara i te mea motuhake ana ake, engari i te nuinga o ana kaipānui, ka taea te whakamārama pai rawa atu ki te mea ehara i te mea ko te tikanga o te taitara, engari ko tona ahua Kariki, na te Ekalesia whaea. I etahi atu kupu, ko te whakawhiti mai i te reo Aramiki ki te reo Kariki, hei reo o nga akonga o Ihu, kaore i tupu ki Anatioka, ki Tarso ranei, koa ki a Bousset. He tino pea ka tupu ki Ierusalema, ka tupu hoki i raro i te tirotiro a nga hoa o Ihu. Kaore pea ka taea, no reira, ka huri te whakapono o mua.

Engari ko nga whakaaro reo i whakaaturia ake nei he mea taapiri noa iho. Ahakoa ko te whakamahi i te reo Kariki ki Hiruharama he mea iti noa atu i te mea i whakaaturia ake nei, ko te ahua o te take kaore i tino rereke. Ko nga ngana katoa ki te wehewehe i te karakia a Paora mai i te karakia a te Hahi o Hiruharama kua hua mai i te kore. Ahakoa he aha nga mea reo, ko te Ariki atua o nga Epistoro ko te Ariki ano o te hunga i noho tata ki a Ihu o Nazareta.

Ko Bousset, ko te tikanga, ka whakakahore i tenei whakatau. Otira, ka pera ia i runga i nga take iti noa iho. Ka taea pea te kii kua pakaru tana ariā i te wahi tino nui. Kaore e tino taea te tuu i te Karaitiana o Antioch me Tarsus i waenganui i te Hahi o Hiruharama me Paora; kaore e tino taea te whakaaro ko te Karaitiana o Antioch he mea rereke ki te Karaitiana o Hiruharama i whanau mai ai; ina koa, kaore e taea te whakakahore i te whakamahi i te taitokerau "Ariki", me te ahua karakia ki a Ihu e whakaaturia ana e te taitokerau, ki nga hoa tuatahi o Ihu. Ko te tirotiro i nga mea ano o te ariā o Bousset, no reira, ka taea anake i raro i te whakahe. Otira, he mea nui taua tirotiro. Ka whakapumautia ai te whakaaro kino kua riro mai.

Ko John Gresham Machen (1881-1937) he tangata akoako i te Paipera Hou a Presbyterian o Amerika, nana i arahi te hunga whakahē ki te ariā whakapono hou ki Princeton, a whakapūta ai i te Seminare Theological o Westminster me te Hahi Presbyterian Orthodox.