Ko te Takenga o te Whakapono a Paora

Te Takenga Mai o te Whakapono a Paora

Te Ariki o Iesu (Wahanga 5)

Nā John Gresham Machen

E kore rawa te mea e whakamana ana i te whakawhirinaki ki te whakapono tūrehu no te mea i whakamahia e ngā Karaitiana he taitara i whakamahia ano hoki i ngā karakia a te tangata whenua. Ko te taitara "Ariki" kua tino whakapūmau hei tohu o te atua, pērā i te kupu "Atua". Ahakoa he aha te takenga mai o te whakamahi karakia o te kupu, kua noa taua whakamahi hei wahi o te reo Kariki. Ko te kaikauwhau e hiahia ana ki te karanga i te atua kotahi anō, me whakamahi te kupu "Atua", kua whakamahia hoki i te whakapono a te tangata whenua. Pērā ano, ki te hiahia ia ki te tohu i a Iesu hei Atua, mā te kupu e wehe ai ia i a Atua te Matua, me whakamahi ia i te kupu “Ariki”, ahakoa kua whakamahia ano hoki taua kupu i te whakapono a te tangata whenua. Kāore i te mea kotahi, kāore i te mea o nāianei, ko te whakamahi i te kupu Kariki e pā ana ki te awe o ngā ariā i whakapūmau ki te kupu i roto i te whakapono whakatairongo.

Heoi ano, he take kaha ake mo te tono o te kupu Kariki "Tino" ki a Ihu i to te mea i kitea i roto i tona whānuitanga whanui i roto i nga iwi korero Kariki. Ko te whakamahi karakia o te kupu kaore i te iti ki nga karakia a te tangata whenua, engari ka puta ano, a, ki te mea, ka tino pumau ake, i roto i te Kawenata Tawhito Kariki. Ko te kupu "Tino" e whakamahia ana e te Septuagint hei whakamaori i te "Jahwe" o te kuputuhi Hiperu. Kaore e tika ana te matapaki i nga take i whakahaere i nga kaiwhakamaori i roto i to ratou whiriwhiringa o tenei kupu motuhake. Kaore he ruarua, me tono etahi kupu mo "Tino" e nga hononga kua oti ke te kohia huri noa i te kupu Hiperu. A ka taea te whakaaro ki nga take rereke mo te whiriwhiringa o "kyrios" i te mea o tetahi atu kupu Kariki e tohu ana i te "tino". Ka taea pea ko te tikanga o te "kyrios" i whakaatu pai ake te whakaaro i te mea i whakaritea; pea hoki, kua piri mai tetahi tikanga karakia ki te "kyrios", i te mea o etahi atu kupu. I nga wa katoa, ahakoa he aha te take, ko "kyrios" te kupu i whiriwhiria.

A ko te mea he mea nui rawa. I te mea ko te hunga i mua i te Septuagint i te wa i horahia ai te Karaitiana. Ko te Septuagint te Bibilia o nga whare karakia o nga Ihu, a, i roto i nga whare karakia te panui o te reo i rangona ehara i te mea ko nga Ihu anake, engari ano hoki e nga mano o nga Kariki, ko nga "whakawehi i te Atua" o te Pukapuka o nga Mahi. I te mea ko nga "whakawehi i te Atua" i timata te mahi a te Kariki. A, ahakoa i reira ko nga Kariki i whakapono kihai i haere ki te kura o te whare karakia i te wa tuatahi rawa, pea he tokoiti noa i whakapono - i reira ano te Septuagint i whakamahia tonutia i roto i to ratou ako. Na, i te wa i whakamahi nga kaikauwhau a te Karaiti i te kupu "Tino" o Ihu, i mohio tonutia e nga kaiwhakarongo ki ta ratou i mea ai. I mohio tonutia ratou i a Ihu i noho i te wahi e nohoia ana e te Atua. Ko te kupu "Tino" hoki i whakamahia i roto i nga tuhinga Kariki i nga wa katoa, ko te ingoa tapu o te Atua o te kawenata o Iharaira, a, i whakamahia nuitia enei wahi ki a Ihu.

Ko tenei whakamahinga o te Septuagint o te kupu "Tino", me te whakamahinga o nga wahi o te Septuagint ki a Ihu, i puta noa i roto i nga Epistoli a Paora, he mea nui rawa atu mo te mahi a te Karaiti i mua i te whakamahinga o te kupu i roto i nga karakia a nga Kariki. A he mea marama rawa atu ki te hiranga o mua o te kupu i whakamahia ki a Ihu. Otiia he mea whakamere te whakamahinga a nga Kariki, a, ko te whakaaturanga o te reo na Bousset me etahi atu kia whakawhetai. Kua whakapumautia e te rangahau o mua - ko te kupu Kariki "kyrios" i te rau tau tuatahi o to tatou wa, i reira i horahia ai te reo Kariki, he tohu motuhake o te atua. Ko te whakamahinga noa o te kupu i mau tonu; i whakamahia ano te kupu ki te whakaatu i te hononga o te rangatira ki ana pononga. Otiia kua tae te kupu ki te waiho hei kupu whakahirahira, a, ko te kupu i whakamahia i roto i te New Testament, ina koa i whakahapetia e te Septuagint.

Na, ehara i te whakahē ki te whakamahi a te Paipera Hou i te wa e karangatia ana a Iesu e etahi tangata i roto i te Hāhi o nāianei, "te Ariki," kaua "te Karaiti." I ētahi wā, pea, ka whakamahia tenei whakahē i roto i te ātete ki te whakaaro o te Paipera Hou mo te atua o Kirihiristū; ka korerohia a Iesu ko "te Ariki," i roto i te ahua ano i te korero a te kaihautū o te kura toi ko "te Ariki" e ana akonga. Otira i ētahi wā ka whakamahia te ahua o nāianei e te hunga whakapono, te tangata, me te wahine, me te whakaaro ko te kupu reo Ingarihi "Ariki" kua pau te whakamahi, a, ko te whakamahi i te kupu "Ariki" he mea tata atu ki te tikanga o te Paipera Hou o Kariki. Heoi, he teka tenei whakaaro. I te whakamaoritanga i te tohu o te Paipera Hou o Iesu, kaua e hiahia ki te hoki ki te tikanga o te kupu "kyrios." I te mea kua whanaketia te kupu Kariki, a, i te whakamahi i a Iesu i te Paipera Hou, he kupu whakapono marama. He hononga whakapono ano i te reo Ingarihi "Ariki" nāianei. A, he take ano, he hononga whakapono o te kupu "Ariki" o te reo Ingarihi nā te whakamahi a te Paipera; a, he hononga whakapono ano o te kupu "kyrios" o te Paipera Hou nā te whakamahi a te Septuagint. Na, kia mahara te Karaiti, "he mea kino te iti o te mātauranga." Ko te whakakapi i te "Ariki" katoa ki "te Ariki" i roto i te korero o Iesu he ahua hou, he ahua rūpahu. I roto i te mea, i ētahi wā ko te mea atu i te wairua o te whakamahi a te Paipera Hou.

I te mea, ka mahia e Pousset he ratonga i roto i te whakamarama i te tikanga whakapono o te kupu "Ariki." Otira, kāore ia i angitu i te whakamarama i te tono o taua kupu ki a Iesu.

Ko te mea, he uaua ake nga raru e pa ana ki te ariā o Bousset. Ko te kupu "Kaituhi" i whakamahia mo Ihu, me te ahua whakapūmau ki a Ihu i whakaatuhia e te kupu, i puta, e ai ki a Bousset, i nga hui o nga hapori penei i tera o Antioch, i raro i te manaakitanga o nga whakaaro whakapūmau. Otira, ko te whakamarama a Bousset mo te takenga mai o te Paulinism kaore ano i tino whakaatuhia. Ko te Paulinism he mea nui atu i te karakia whakapūmau o te atua; ko te whanaungatanga whaiaro ki a Karaiti te rangatira i nga waahi katoa o te ora o te apostoro.

Ka mohio a Bousset ki tenei mea. Ko te karakia a Paora, e amene ana ia, he mea nui atu i te karakia i whakaatuhia i nga hui o te Ekalesia o Antioch. Otira, e whakapono ana ia ko nga mea katoa o te karakia a Paora, he whanui ana, i aata timata mai i te karakia. I konei ka kitea tetahi o nga mea iti rawa e whakaponoa ana i te katoa o te hanganga. Kaore a Bousset i whakahawea ki te ahua takitahi o te karakia a Paora. Otira, kaore ia i angitu ki te whakaatu ko te ora a Paora "i Karaiti" ranei "i te Kaituhi" i hanga mai i te whanaketanga o nga wheako whakapūmau i nga hui o te Ekalesia o Antioch.

Otira, ki te mea ko te karakia takitahi a Paora i whakawhanakea mai i te "karakia," me pehea ka whakawhanakea? Me pehea te whakaurunga o nga mea hou e whakamarama? Ka whakaeke a Bousset i tenei raru ki te kaha nui. Ka ngana hoki ia ki te whakaatu ko te karakia a Paora i whakaatuhia i nga Epistoro i whakawhanakea mai i te karakia o Antioch ma te whakaaetanga o "te Kaituhi" me "te Wairua," me te whanui me te whakahaere o te whakaaro o te mahi a te Wairua.

E whakapono ana a Bousset ko te whakaakoranga a Paora mo te Wairua i ahu mai i te karakia ngaro whakapaganu o te wa o Helenistia. Ka takohē mai i te take o te kupu whakarite- ahakoa ko nga tautohetohe a Reitzenstein e kiia ana e Bousset he tika tonu- ko te kootuitanga pessimitanga rua o Paora i whakapapa, kia rite ki a Bousset, ki taua momo whakarite whakaaro me te ora e kitea ana i roto i nga karakia ngaro me nga tuhituhi Hermetic. E ai ki tenei ara whakaaro pessimitanga, e kore rawa te whakaora e taea te whakatutuki i te natura tangata, ahakoa ki te awhina a te Atua, engari ka taea anake i te timatanga hou, i whakaputaina e te whakakapi o te natura a te Atua mo te tangata tawhito. E ai ki a Bousset, na te apotoro Paora tenei ao nui, tenei whakaaro o te rangatiratanga o te kaha a te Atua i roto i te ora hou, i whakawhānui atu i tua atu o nga rohe o te karakia, o nga kitenga ranei; i meinga te Wairua hei kaupapa whakahaere o te ora o te Karaitiana; ehara i te poropiti, i te reo, i te whakaora, i etahi atu mea, i kiia nei ko nga hua o te Wairua, engari ko te aroha, ko te hari, ko te rangimarie, ko te manawanui, ko te atawhai, ko te pai, ko te pono, ko te ngohengohe, ko te whakahaere i a ia ano. Otiia e ai ki a Bousset, ko tenei whakawhānuitanga a Paora o te mahi a te Wairua, kihai i uru ki te ngoikore o te ao nui e tohutohu ana i te kaupapa taketake; ko te Wairua i whakaputa mai i te aroha, i te hari, i te rangimarie, i ahu mai i te wairua tangata, i te Wairua i meinga i te tangata kia korero i te reo. Na, ko te ao nui e kitea ana i konei i roto i te kororia, i ahu mai, e whakatau ana a Bousset, i te karakia whakapaganu ngaro o te wa o Helenistia.

Kua kōrerohia kē tēnei tautohe, ā, kua tohua hoki te ngoikore o tēnei. Ko te ako a Paora o te Wairua kāore i ahu mai i te whakapaganuitanga o nāianei. Otira, kāore anō te whakamārama o te ariā a Pousset kia oti. Ko te Wairua i rohaia e Paora ki ngā wāhi ngaro o te ora o te Karaitiana i tautuhia, e kii ana a Pousset, ki "te Ariki" ( Kor. 11. 17). Ko tēnei tautuhinga i whakapanga he awe nui ki ngā mea e rua i huihui mai; i whakapanga he awe nui ki te ariā o "te Ariki" ā, o "te Wairua." Ki te mea "te Ariki" i tautuhia, i āwheratia rānei ki te Wairua, ā, ki te mea ko nga mahi a te Wairua i rohaia ki te ora katoa, ko "te Ariki" kāore e taea te mea nā Paora ko te atua o te karakia i reira i te hui o te Ekalesia. Ko te mea ka taea, me pūtēnei ia ki ngā wāhi katoa i reira te Wairua, ara, me pūtēnei ia ki roto i te mea i ora ai, i neke ai, i noho ai te Karaitiana. Koia i taea e Paora te hanga i te kīanga whakamiharo "i roto i a Karaiti" i "i roto i te Ariki," ko te mea e whakaae ana a Pousset kāore he tauira e kitea ana i roto i te whakapaganuitanga. Ko te mea ke, ko te ariā o te Wairua, e whakapono ana a Pousset, i whakarerekēhia e te hono ki "te Ariki." Na te tautuhinga ki te tangata ora i ora noa i ētahi tau ki mua, i hoatu te āhuatanga tangata ki "te Wairua" i kāore nei i ahu mai. Otira, ki te kī atu i tētahi atu kupu, ko te kīanga a Paora "i roto i te Ariki" kāore e rite tonu te tikanga ki te kīanga "i roto i te Wairua"; he āhuatanga tangata motuhake hoki. "Ko tēnei whakakotahitanga whakamiharo o te mea whakapabstrakt ā, o te āhuatanga tangata," e kii ana a Pousset, "ko tēnei hono o te tikanga whakapono ki te tangata i haere mai i konei i te whenua ā, i mamae ai i te mate, he āhuatanga o te kaha ā, o te taketake."

I tenei wa, ka tupono ka peke a Bousset i te whakapapa taketake o tana hanga hou; ka tupono ka whakatangata te karakia a Paora ki te tangata motuhake o Ihu. Otiia ka kitea e ia te tupono, a ka karo. Kaua e whakaarohia, e ai ki a ia, i a Paora tetahi whakaaro marama ki nga ahuatanga o te Ihu o mua. Ki te mea i a ia tetahi whakaaro pera, i kore rawa ia e honoa a Ihu ki tetahi mea whakapapa penei i te Wairua. Ko nga mea katoa i pai ai ia ko te meka i ora a Ihu, a ko te mea nui ko te mea i mate ia.

Otiia ko enei meka pakari e kiia ana kua ranea hei whakawhiwhi ki te whakaaro a Paora mo te Wairua- Ariki i taua kounga motuhake e whakamihi ana i a Bousset! Ko te mea pono, ka kitea a Bousset i tenei wa e tu ana i mua i te uauatanga e pa ana ki nga whakamaramatanga naturalistic katoa o te whakapapa o te karakia a Paora. Ko te raru ko te hononga kati o Paora ki a Ihu o mua e hiahiatia ana e te kaituhi hitori kia whakawhiwhi ki te hononga a Paora ki a Karaiti i taua kounga whaiaro mahana e kanapa ana i nga wharangi katoa o nga Epistles; i tetahi atu ringa, ko te wehenga whanui o Paora i a Ihu o mua e hiahiatia ana kia kaua a Paora e aukatia e te tikanga o mua i te whakapiki a Ihu ki te kororia atua, a ka honoa ia ki te Wairua o te Atua.

Kua rūwhē te whakahe hou i waenganui i ngā whakaritenga e rua; ka ngana ki te tiaki i ngā tika o ia. He nui atu a Bousset i te pāngia e te whakaritenga tuarua; ko Wernle, ko ia nei te hoa whāre, he nui atu i te pāngia e te mea o mua. Otiia, he rite tonu te he o ia. E kore rawa e kitea he ara atu ki te uaua. He ara tawhito, he ara tōmua. Otiia, tērā pea ka hoki mai te ao o te ako ki a ia i te mutunga. Ko te uaua taketake i roto i te whakamārama o te takenga mai o te Paulinism e kore rawa e ngaro, ā, e kore e taea e te whakakore; e kore rawa e pā ki ngā whakaaetanga o ētahi āhua. Ka ngaro noa atu, ka whakapono a Ihu ki te mea tūturu, ko ia nei te mea e whakapono nei a Paora, ko ia nei te mea e whakaatuhia ana e ngā Kariti katoa – te Tama a te Atua, te mea i haere mai ki te whenua mo te hokenga o te tangata, i noho ai ki runga ki te torona o tona kororia, i te mahi i roto i ngā ngakau o ana akonga, i te mea e taea noa e te Atua. He otinga āhua noa i te wā o nāianei. Ko te whakaaetanga ki a ia ka pā ki te hurihanga Copernican i roto i ngā wāhi maha o te whakaaro ā-tangata me te ora. Otiia, ko te whakakore i te whakaaetanga kua waiho he raruraru ā-tangata, ā, kaore ano i te oti.

I te wa, ka whakaae a Bousset, i ahu te karakia a Paora i runga i te mea taketake. I ahu mai i te mate o Iesu. Otira, ko te whakamaoritanga a Paora mo te mate o Iesu i ahu mai, e whakapono ana a Bousset, i roto i nga mea nui mai i te karakia a nga waihotanga; ko te whakaaro a Paora mo te mate me te aranga tahi me Kirihiristu i hanga i raro i te awe o te ariā whanui o nga waihotanga mo te atua e mate ana me e aranga ana. Kua tino noa tenei whakaputanga i roto i nga kaipakihi o mua; ko nga rauemi hei tautoko i a ia kua kohia i roto i te ahua watea na M. Brückner. Otira, ko te mea pono, ko nga taunakitanga hei tautoko i te whakaputanga he tino ngoikore. Ko te arotake o te karakia Hellenistic i ngana i roto i te Upoko VI i whakaatu, ko te mea pono, ko etahi atua, ko Attis, Adonis, me Osiris, i whakaatuhia tuatahi ko te mate me te mea i ora ano. Ko te ritenga o enei ahua ki tetahi ano ka taea pea te whakamarama e te whakapae ko enei katoa i ahu mai i nga atua o te kai, ko te mate me te ora e tohu ana i te maroketanga o te kai i te ngahuru me tona whakahou i te puna. I te tirohanga tuatahi, ko te whakarara i waenganui i enei atua me Iesu ka taea te whakaatu i te mea whakamiharo. Iesu ano i whakaatuhia ko te mate me te mea ka hoki mai ki te ora ano. Otira, he aha te hiranga o te whakarara? Ka taea e ia te tikanga ko te katoa o te korero a te Paipera Hou o te mate me te aranga o Iesu i ahu mai i enei korero a nga atua o te kai? Ko te whakataunga tenei o etahi kaipakihi o mua. Otira, ko te mea pono, he poauhe tenei whakataunga, a, kaore i te pai ki a Bousset. Ko te mea taketake o te whakapono ki tona aranga i roto i ona hoa tata e tu tonu ana kia kaha ki te ruia e tetahi ariā o te whakawhirinaki ki te korero a nga waihotanga. Na, ko te tohenga i ahu mai i te whakarara i waenganui i te korero a te Paipera Hou me te korero a nga waihotanga o te atua e mate ana me e aranga ana, he nui rawa atu. Ki te whakapumautu i tetahi mea, ka whakapumautu ko te korero a te Paipera Hou o te aranga i ahu mai i te korero a nga waihotanga. Otira, ko tenei tirohanga kaore i te whakahaeretia e nga kaituhi nui. Na, me whakaae ko te whakarara i waenganui i te whakapono ko Adonis me Osiris me Attis i mate me te mea i ora ano, me te whakapono ko Iesu i mate me te mea i ora ano, kaore i hanga e te whakawhirinaki o tetahi korero ki tetahi. Na, me whakaae ko te whakarara kaore e tikanga i nga wa katoa ko te whanaungatanga o te whakawhirinaki. A, ki te kore e pera i te wa kotahi, tera pea kaore e pera i etahi atu.

Engari ka tohe a Bousset, ahakoa ko te kōrero o te Testamenta Hou o te mate me te aranga o Iesu kāore i mua i hangaia e te pūtaiao whakapono, heoi ko te awe o te whakaaro whakapono i kitea i roto i te whakamārama i hoatu e Paora ki te kōrero. I whakapono a Paora, ka mate te Karaitiana me Iesu, ka ara ano me Iesu. Engari he whakaaro ōrite te kitea i roto i ngā whakapono whakapono. Ko te kīanga matarohia o tēnei whakaaro ka kitea i roto i ngā kupu i korerotia e Firmicus Maternus, "Kia maia, koutou hunga i whakahaeretia, i te mea kua ora te atua; ki a matou ka puta te whakaoranga i roto i ngā uauatanga."

Engari me mahara, he tino mutunga mai te whakaatu a Firmicus Maternus, ā, he iti noa te taunakitanga o te horapa o te whakaaro i te wā o mua.

Ko nga whakaputanga maia o nga kaituhi o mua nei mo enei mea he mea whakamiharo. Ka riro pea i nga kaipānui noa te whakaaro ka taea e te kaiwhakatewhatewha te hanga ano i te whakaaro o te atua e mate ana, e ara mai ana, me te wahi o nga kaimenene i te mate me te aranga, i runga i etahi korero nui i roto i nga puna i reira. Otiia, kahore noa i te penei te take. He iti rawa nga korero i reira mo te whakaaro i te patai, a, ko te nuinga o nga korero nei i tuhituhia i te wa roa i muri i te wa o Paora. Ka haere rawa atu ki te kii kaore te whakaaro o te atua e mate ana, e ara mai ana, me tona hiranga wairua, i reira i mua i te wa o Paora. Hei tauira, kua kii mai a Er-man i tetahi tuhituhinga a Ihipi onamata, e mea ana te oranga o te kaimenene i runga i tera o Osiris: "Ka ora a Osiris, ka ora ano ia." Ka taea pea ka honoa ano etahi whakaaro penei me te tangi me te koa o muri mo Attis me Adonis. Ki te mea ka ora te whakaaro i te wa i mua i a Paora, kaore i te whai i te mea ka tae noa atu ki te katoa. Ko te mea pono, kua nui rawa te whakaputanga o tenei mea i nga tau nei. Ki te whakahe i nga whakaputanga penei, ko J. Weiss—ko wai e kore e taea te whakapae i te kore o te aroha ki nga tikanga o te whakatairite i te Karaitiana ki te Paipera Hou—i karanga whakatika ki 1 Kor. i. 23. Ko te Karaiti i ripeka, i kii a Paora, he "mea poauhe ki nga Kariki." A, kahore i te ahua nei ka taea e nga Kariki i waenga o wai a Paora i mahi, kia waia ki te whakaaro o te atua e mate ana. Ki te mea ka tika nga whakapae a Brückner, ki te mea ka tae noa atu te whakaaro o te atua e mate ana ki te katoa i te wa o Paora, ko te ripeka e kore e taea te "mea poauhe ki nga Kariki"; engari, ko te mea ka taea e nga Kariki ki te kite i te mea tino maori i te ao.

Engari ahakoa te nui o te whakaputanga o te ariā o te atua e mate ana, e ara ana hoki, me tona hiranga wairua, kua pai ake te whakapumautanga i te mea, ko te whakawhirinaki o Paora ki taua ariā kaore rawa e taea te whakamatauria. Kei te tino rereke te ariā a Paora. Ko te rerekētanga kotahi, ko te mea tino kitea, ko te mea e whakaaetia ana e te katoa - ko te Karaiti a Paora e whakaatuhia ana e mate ana i runga i te koha, e mate ana mo te tangata. "E aroha ana ia ki a au," e ai ta Paora, "a koa ana ia mo a au." Karekau rawa he mea penei i taua ariā i roto i nga karakia a nga tāngata whenua. Ko Osiris, ko Adonis, ko Attis i taumautia e to ratou mate; ka hoatu e Iesu tona ora a te kore he. He nui te rerekētanga; e pā ana ki te ngakau o te karakia a Paora. Me pēhea te rerekētanga i puta mai? No hea i puta mai ai te ariā a Paora mo te aroha o Karaiti? I puta mai i a Iesu ano? I puta mai i te matauranga i a Paora ki te āhua o Iesu? He whakapae māori te whakaaro. Engari, kaore e taea te whakaae mai i te tirohanga a Bousset. Ki te mea he matauranga a Paora ki te āhua tuturu o Iesu, me pēhea ia i whakaaro ai he tangata noa a Iesu, ko te Ariki na te rangi?

Ko tetahi atu rerekētanga he tino nui ake. Ko te mate, wheturangitanga o nga atua wairua he mea no te karakia; ko te mate, wheturangitanga o te Karaiti a Paora he meka o te hītori. Kua kitea i roto i te arotake o te karakia a te Kariki, ko nga karakia i roto i nga karakia wairua he tino pumau ake i nga pūrākau; i te whakaaro o nga kaimātai o nāianei, i ahu mai nga pūrākau i nga karakia, kaua i te ritenga. Heoi ano i te take o nga "atua e mate, e wheturangitia ana", ka pa ki a koe i runga i nga mea katoa ko te āhua rereke o nga pūrākau. Ko te korero o Attis, hei tauira, e kīhai i te kōrero i roto i te maha o nga āhua rereke, ā, kāore he ahua o te hiahia i roto i nga kai-karakia o Attis mo te whakatū o tetahi pūrākau pono o te mate, wheturangitanga o te atua. Ko te "wheturangitanga" o te atua e kitea ana i roto i nga pūrākau o Attis, Adonis, Osiris, he iti rawa. Ko te mate, wheturangitanga o te atua i tū ai i roto i te karakia. I ia tau, i te marama o Maehe, ka kite nga kai-karakia o Attis i Roma i te atua e takoto ana, e mate ana, i te mea e whakaatuhia ana e te rakau totara, ā, ka uri i roto i tona wheturangitanga. Ko te mate, wheturangitanga o te atua kāore i te whakaarotia he mea i tū ai i te wā kotahi, i te wā o mua. He mea whakaarotia i te mea e tū ai i roto i ia whakanui o te hakari.

Ko te whakahaere a Paora i te mate, wheturangitanga o te Karaiti he tino rerekē. Na Bousset, i ētahi wahi, ka ātahia te rerekētanga; ka ngana a Bousset ki te whakaatu ko te whakaaro a Paora o te mate, wheturangitanga o te kai-whakapono me te Karaiti i ahu mai i te whakanui o nga sacramente. Otiia kāore he hē o te mea tino nui. Ko te mea tino marama i roto i nga Epistoli ko te āhua o te karakia a Paora. Ko te karakia a Paora i whakapū ai i roto i te mea i tū ai, ā, ko nga sacramente he ara ki te whakaputanga o te hiranga o te mea i tū ai. Ko te mea i tū ai ko te mahi whakatika a te Karaiti i roto i tona mate, wheturangitanga. Ko te i te mea nui o te karakia a Paora.

Koinei te rerekētanga nui o te katoa i waenganui i a Paora me te karakia o nāianei. Ko te Paoranui ehara i te whakaaroaro; ehara i te huinga o ngā tohutohu mo te mawhiti i te mamae o te ao; ehara i te kōrero o te mea kua waiho hei pono i nga wa katoa. Engari, he kōrero ia mo te mea kua tupu. Ko te mea kua tupu, i tua atu, kaore i hunahuna i te tawhito me te mamao. Ko te kōrero o taua mea kihai i whanaketia hei whakamarama mo nga āhua karakia o mua. Engari, ko te mate me te aranga o Iesu, i runga i te mea i whakapangia te karakia a Paora, i tupu noa i etahi tau ki mua. Ka taea hoki te whakapūmautia e te whakaatu kaha; ka taea te uiui i nga kaititiro, ā, ka tonoa e Paora nga kaititiro i roto i te taipitopito. Ko te wahi kotahi, 1 Kor. xv. 1-8, he nui ki te whakapūmautia i te rire nui i waenganui i te Karaiti a Paora me nga atua whakaora a te pakeha. Otiia ko te āhuatanga o te Paoranui e kore e ti'ike ki te wahi kotahi. I nga Epistoli katoa, ka whakia e Paora tona ora katoa ki te pono o taana korero mo te mate me te aranga o Iesu. Ko te karakia i kauwhaia e Paora he kōrero o te mea kua tupu. Ki te pono te kōrero, ka whakamaramatia te takenga mai o te Paoranui; ki te kore te pono, ka hanga te Hahi ki runga i te hē i te kore e taea te whakamarama.

Ko tenei atu rerekētanga kua tirotirohia i roto i te korerorero o mua. Ki te kahore a Iesu ko te Whakaora Atua i kiia e Paora, na ka puta ake te karakia a Paora o te whakaora? E toru nga whakaaro nui kua tirotirohia, ā, kua kitea he ngoikore.

Ko te Paoranui, kua kitea, kihai i based upon te Iesu o te ao hou; ki te mea ko Iesu ko ia noa i whakaatuhia e nga kaitōtori o te ao hou hei, ko reira te mea i tino rerekē o Paora kihai i ahu mai i a Iesu. Ko te whakapūmautia o taua mea he mahi nui o Wrede me Bousset. Otiia ki te mea ko te mea nui i roto i te Paoranui kihai i ahu mai i a Iesu, nā hea i ahu mai?

Kāore i ahu mai, i rite ki a Wrede i whakapono, i nā ngā whakaaro apocalyptic o te Messiah mua i te Karaiti; i te mea ko te Messiah apocalyptic kāore i te mea whakawhiu, kāore i te tangata ora e arohaina. Kāore i ahu mai i te karakia a te ao, i rite ki te whakaaro kanapa a Bousset; i te mea ko te awe a te ao kua whakakoreatia e te whakaatu a Paulo, ā, ko ngā whakaritenga a te ao ka pakaru katoa. Otira, ahakoa ko nga whakaritenga he tata atu i te mea i mua, ko te ngakau o te raru kaore i pa ki te mea nui. Ko te ngakau o te raru ka kitea i roto i te whanaungatanga a Paulo ki a Karaiti.

E kore e taea te whakaahua i tēnei whanaungatanga e te kētahi o ngā rārangi o ngā taipitopito; e kore e taea te whakaiti ki ngā kupu iti; he mea ngāwari, he mea kotahi, he mea ngākau. Ko te whanaungatanga a Paulo ki a Karaiti he whanaungatanga aroha; ā, ko te aroha ka noho anake i waenganui i ngā tangata. E kore e taea te whakamarama i te rōpū o ngā whakaaro, ki te mea ka whakamāoritia te Paulinism, engari ko te aroha o Paulo ki tōna Kaiwhakaora. Ā, ko tēnei aroha i whakapū, kāore i roto i ngā mea i kī a Karaiti, engari i roto i ngā mea i mahi a Karaiti. I "arohaina ahau, ā, i homai iā ia ki ahau." I reira ka kitea te pūtake o te karakia a Paulo; i reira ka kitea te pūtake o te Karaitiana katoa. Ko tēnei pūtake i whakapū e te pūrongo o Ihu i homai i roto i ngā Pukapuka, ā, i homai i roto i ngā puna katoa. E kore e ārai anake e ngā hanga hou o nāianei. Ā, ko ngā hanga hou o nāianei ka pakaru katoa. Kāore i whakapū te karakia a Paulo i runga i te rōpū o ngā whakaaro i ahu mai i te Iudaea, i ahu mai rānei i te ao.

I whakapū i runga i a Ihu o mua. Otira, ko a Ihu o mua i whakapū kāore ko a Ihu o te hanga hou o nāianei, engari ko a Ihu o te Pukapuka Hou katoa, ā, o te whakapono Karaitiana; kāore ko te kaiako i ora anake i te mahara o ōna akonga, engari ko te Kaiwhakaora i muri i tōna mahi whakaora i oti, ka ora tonu, ā, ka arohaina tonu.

Hohepa Kreshem Makeni (1881-1937) he tangata Amurika, tohunga ako o te Testamenta Hou o te Presbyterian, nana i arahi he hui whakakeke ki te whakapapa hou ki Princeton, i whakapūta ai i te Whare Wānanga o Westminster, me te Hahi Presbyterian Tikanga.