ପାଉଲଙ୍କ ଧର୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି

ଯୀଶୁଙ୍କ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ (ଅଂଶ ୫)

ଜୋନ୍ ଗ୍ରେସହାମ୍ ମାଚେନ୍ ଲିଖିତ

ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ କ୍ରିସ୍ଚିଆନ୍ମାନେ ଯେ ଶବ୍ଦଟି ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ସେତେ ପଗାନ ପୂଜାର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା, ତାହା ପଗାନିଜ୍ମ ଉପରେ କୌଣସି ନିର୍ଭରତା ସ୍ଥାପିତ କରେ ନାହିଁ । କାରଣ "ପ୍ରଭୁ" ଶବ୍ଦଟି ପରମପିତାଙ୍କ ନାମ ପରି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ନାମ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା । ଧର୍ମପ୍ରଚାରକ ଯେଦ୍ୟ ଏକ ପରମ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଚାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ, ଯଦି ସେ ଗ୍ରୀକ୍ ଭାଷାରେ କଥା କହିବାକୁ ଚାହିଁ, ସେ ପରମାତ୍ମା ଶବ୍ଦଟି ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା, ଯଦିଓ ଏହା ପଗାନ ଧର୍ମରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା । ତେବେ ଯଦି ସେ ପରମପିତାଙ୍କଠାରୁ ଯୀଶୁଙ୍କୁ ଅଲଗା କରିବାକୁ କୌଣସି ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ, ସେ "ପ୍ରଭୁ" ଶବ୍ଦଟି ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା, ଯଦିଓ ଏହା ପଗାନିଜ୍ମରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା । ଏହା କିଅବା ଅନ୍ୟ କ୍େତ୍ରରେ ଗ୍ରୀକ୍ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଜଣା ପଗାନ ବଦଳ ଧାରଣାର ସାମାନ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ଜନ୍ମାଇ ନାହିଁ ।

କିନ୍ତୁ ଗ୍ରୀକ ପଦ "ପ୍ରଭୁ" ଯିଶୁଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରୟୋଗର ଏକ ଅଧିକ ତୃଣ କାରଣ ଥିଲା ଯେତି ଗ୍ରୀକ-ଭାଷୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏତଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ । ପଦର ଧର୍ମ ବ୍ୟବହାର କେବଳ ପୂଜାପାର୍ଶ୍ୱରେ ସୀମିତ ନ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏତଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ସ୍ଥ—ିର ଭାବରେ, ଗ୍ରୀକ ପୁରାତନ ନିୟମରେ ଦଖିତ ହୋଇଛି । "ପ୍ରଭୁ" ଶବ୍ଦଟି ସେପ୍ଟୁଆଜିଣ୍ଟରେ ହିବ୍ରୁ ପାଠରେ "ଯାହ୍ୱେ" ଅନୁବାଦ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି । ଏଥା ନିର୍ବିଷୟ ଯେ କଥା ଆଲୋଚନା କରିବା ଯେ ଅନୁବାଦକମାନେ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ବଛନ୍ତୁ କାରଣ କଣ ଥିଲା । ନିସନ୍ଦେହ କେହି କିଛି "ପ୍ରଭୁ" ଶବ୍ଦ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା ଯାହା ଆଗରୁ ହିବ୍ରୁ ଶବ୍ଦ ଚାରିପାଶ୍ୱରେ ସାଙ୍ଗହୋଇଛି । ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରୀକ ଶବ୍ଦ ଅପେକ୍ଷା "କ୍ୟ୍ରିଓସ" ବଛନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ପ୍ରସ୍ତାବ କରାଯାଇପାରେ । ସମ୍ଭବତଃ "କ୍ୟ୍ରିଓସ"ର ମୂଳ ଅର୍ଥ ଆଶୟାନୁସାରେ ଭଲ ଭାବରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିଛି; ହେତୁନା, "କ୍ୟ୍ରିଓସ" ଶବ୍ଦରେ ଏକ ଧର୍ମ ଅର୍ଥ ଆସଙ୍ଗିକ ହୋଇଛି, ଯାହା ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କ ପାସ୍ ନଥି । କେବଳ କାରଣ ଯେହି ହୋଇପାରେ, "କ୍ୟ୍ରିଓସ" ଶବ୍ଦ ବଛନ୍ତୁ ହୋଇଛି ।

ଏବଂ ବିଷୟଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । କାରଣ ସେପ୍ତୁଆଜିଣ୍ଟର ପ—াঠକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ ପ୍ରଥମେ ଆଗେଇ କରିଥିଲା । ସେପ୍ତୁଆଜିଣ୍ଟ ହେଉଛି ଯହୂଦୀ ସଭାଘରମାନଙ୍କର ବିବଲ୍, ଏବଂ ସଭାଘରମାନଙ୍କରେ ଏହାର ପାଠ କେବଳ ଯହୂଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେବା ସହ ଅନେକ ଗୟତାନ୍ ଲୋକ, ଆଦ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ନାମକ, ପୁସ୍ତକ ଅଫ୍ ଆକ୍ଟସ୍ ମଧ୍ୟରେ, ଶୁଣିଥିଲେ । ଏହା ଆଦ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ସହ ଗୟତାନ୍ ମିଶନ୍ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା । ଏବଂ କିଛ୍ୟ ସ୍ତାନରେ ଯହୂଦୀ ସଭାଘରର ବିଦ୍ୟାଳୟ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ର—ାରମ୍ଭିକ କାଳରେ ଗୟତାନ୍ ଧର୍ମପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିଲେ ହେବା ସହ ସେପ୍ତୁଆଜିଣ୍ଟ ତୁରନ୍ତ ସେମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା । ତେବେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ ପ୍ରଚାରକମାନେ ଯେତେବେଳେ ଯେସୁଙ୍କ ବିଷୟରେ "ପ୍ରଭୁ" ଶବ୍ଦଟି ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରୋତାମାନେ ତୁରନ୍ତ ଜାନିଥିଲେ ଯେ ସେ କେଉଁ ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ସେ ଜାନିଥିଲେ ଯେ ଯେସୁ କେବଳ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ । କାରଣ "ପ୍ରଭୁ" ଶବ୍ଦଟି ଗ୍ରୀକ୍ ଧର୍ମପୁସ୍ତକମାନଙ୍କରେ ଅସଂଖ୍ୟ ବାର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି, ଇସ୍ରାେଲର ନିବନ୍ଧନ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପଉତ୍ର ନାମ ଭାବେ, ଏବଂ ଏହା ଯେସୁଙ୍କ ପ୍ରତି ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଛି ।

ସେପ୍ତୁଆଜିଣ୍ଟରେ "ପ୍ରଭୁ" ପଦର ଏହି ବ୍ୟବହାର, ଯେସୁଙ୍କ ପ୍ରତି ସେପ୍ତୁଆଜିଣ୍ଟ ଅନୁଚ୍ଛେଦମାନଙ୍କର ପ୍ରୟୋଗ ସହ, ପାଉଲଙ୍କ ପତ୍ରମାନଙ୍କରେ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଦିସି ଆସେ, ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ ମିଶନର ସହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ଥିଲା । ଏବଂ ଏହା ଯେସୁଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥିବା ପଦର ମୂଳ ଅର୍ଥ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଲୋକ ସ୍ଫୁରିସ୍ଥ କରେ । କିନ୍ତୁ ପଗାନ୍ ପୂଜାରେ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ରୁଚିକର, ଏବଂ ବୌସେଟ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ପ୍ରଦର୍ଶନ କୃତ ହୋଇଥିବା ଆଦ୍ର ସହ ଗ୍ରହଣ କରା ଉଚିତ । ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ଆଧୁନିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି—ଯୁଗ ଅଫ୍ କ୍ରାଇଷ୍ଟ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଗ୍ରୀକ୍ ଶବ୍ଦ "କ୍ୟୁରିଓସ୍" ଗ୍ରୀକ୍ ଭାଷା ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଛି, ସେତେବେଳେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଏକ ଦିବ୍ୟତା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛି । ସାଧାରଣ ବ୍ୟବହାର ସହ ଏହା ଜାରି ରହିଛି; ଏହା ଏକ ମାଲିକ ତାଙ୍କର ଦାସମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ପର୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ । କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକ ଧାର୍ମିକ ପଦ ଭାବେ ଆସିଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହା ସେପ୍ତୁଆଜିଣ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର କରାଯାଇଥିବା ଧାର୍ମିକ ଅର୍ଥରେ, ବିଶେଷ ଭାବେ ନୂତନ ନିୟମରେ ଦିସି ଆସେ ।

ଏଥିରେ ଏହା ନୂତନ ନିୟମ ବ୍ୟବହାର ସଙ୍ଗେ ସାଙ୍ଗ୍ୟ ହୋଇନଥି କେତେକ ଆଧୁନିକ ଚର୍ଚର ଲୋକ ଯେଶୁଙ୍କୁ "ପ୍ରଭୁ" ବଦଳରେ "ଗୁରୁ" କହିଥାକନ୍ତି । କିଛି ସମୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥାକେ, ଏହି ବ୍ୟବହାର ହେତୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ଦେବତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନୂତନ ନିୟମ ଧାରଣା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏକ ସଚେତନ ପ୍ରତିବାଦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାକେ; ଯେଶୁଙ୍କୁ "ଗୁରୁ" ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥାକେ ସେତେରେ ଯେମାନ କିଛି କଳାକାରଙ୍କ ବିଦ୍ୟାଳୟର ନେତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା "ଗୁରୁ" ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥାକେ । ଅଥବା ଏହି ଶବ୍ଦଟି କେବଳ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାର ଲୋକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାକେ । କିନ୍ତୁ କିଛି ସମୟ ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୋଗ ଭଦ୍ର ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାକେ, ଇଂରାଜୀ ଶବ୍ଦ "ପ୍ରଭୁ" ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥାକେ ଏବଂ "ଗୁରୁ" ଶବ୍ଦଟି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାକେ ଏହା ଗ୍ରୀକ ନିୟମର ଅର୍ଥକୁ ନିକଟତର ଅନୁକୂଳ । ଏହି ଧାରଣା ଭୁଲ । ନୂତନ ନିୟମରେ ଯେଶୁଙ୍କ ନାମରେ ଅନୁବାଦ କରିବା ସମୟରେ, କେହି ଏହି ଶବ୍ଦ "କ୍ୟୁରିଅସ୍" ଅର୍ଥକୁ ଆଦିରୁ ଫେରି ପାଇବାର ଇଚ୍ଛା କରାନି । କାରଣ ଗ୍ରୀକ ଶବ୍ଦଟି ଏଥିରେ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ବିକାଶ ଅଭବରେ ଆସିଥାକେ, ଏବଂ ନୂତନ ନିୟମରେ ଯେଶୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଏକ ଧାର୍ମିକ ପଦ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାକେ । ଏହା ଠିକ୍ ଏହି ଧାର୍ମିକ ସାଙ୍ଗିକାର ସମ୍ପନ୍ନ କରେ ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଇଂରାଜୀ ଶବ୍ଦ “Lord” ରେ ରଯାଇଛି । ଏବଂ ସମାନ କାରଣରେ । ଇଂରାଜୀ ଶବ୍ଦ "ପ୍ରଭୁ" ଧାର୍ମିକ ସାଙ୍ଗିକାର ବାବଦଲ ବିବଲରେ ବ୍ୟବହାର ହେତୁ ଉଦ୍ଭୂତ; ଏବଂ ନୂତନ ନିୟମ ଶବ୍ଦ "କ୍ୟୁରିଅସ୍" ଧାର୍ମିକ ସାଙ୍ଗିକାର ସମ୍ପନ୍ନ କରେ ଯାହା ସେପ୍ଟୁଆଜିଣ୍ଟର ବ୍ୟବହାର ହେତୁ ଉଦ୍ଭୂତ । ତେବେ, ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନ୍ ଏହି କଥା ସ୍ମରଣ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ଯେ "ଅଲ୍ପ ଶିକ୍ଷା ଏକ ବିପଜ୍ଜନକ ବିଷୟ" । "ପ୍ରଭୁ" ବଦଳରେ "ଗୁରୁ" ସମାନ ପ୍ରଯୋଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ନୂତନ ନିୟମ ବ୍ୟବହାର ଆତ୍ମାରୁ ଏକ ଭ୍ରଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ । ବାସ୍ତବରେ ଏହା କିହି ସମୟ ଏହି ଶବ୍ଦଟି ନୂତନ ନିୟମ ବ୍ୟବହାର ଆତ୍ମାରୁ ଏକ ବିଚ୍ୟୁତି ଅର୍ଥ ହୋଇଥାକେ ।

ଏଥି ଅନୁସାରେ, ବୁସେଟ୍ ଏହି ଶବ୍ଦ "ପ୍ରଭୁ" ଧାର୍ମିକ ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପେ ପ୍ରକାଶ କରିବାରେ ଏକ ସେବା ଅଦା କରିଥାକନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସେ ଏହି ଶବ୍ଦଟି ଯେଶୁଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରୟୋଗ ବିଷୟରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବାରେ ସଫଳ ହୋଇନଥାକନ୍ତି ।

ଅଧିକ କଠିନାଇ, ତେବେ, ବୌସେଟ୍ ତତ୍ତ୍ଵକୁ ଘେରି ରହିଛି । ଯେଉଁ ଶବ୍ଦଟି ଯେସୁଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ତୈ ଶବ୍ଦର ଯେସୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଧାର୍ମିକ ମନୋଭାବ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଉଥିଲା, ସେଟି ବୌସେଟ୍ ଅନୁସାରେ, ଅନ୍ତିଓକ ସଭା ପରି ସଭାଗ୍ଲୋ ଏବଂ ଅପଗାନ କଲ୍ପନାର ପ୍ରଭାବ ଅଧୀନରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ବୌସେଟ୍ ପାଉଲିନିଜମ୍ ଉତ୍ପତ୍ତିର ବ୍ୟଖ୍ୟା ଏକ୍ଯୋତ୍ କରିନାହିଁ । ପାଉଲିନିଜମ୍ ହେଉଛି କୌଣସି ଉତ୍ସାହୀ ପୂଜା-ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ କିଛି; ଆପୋସ୍ଟଲଙ୍କ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଭାଗରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ସାଥିର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଧାରଣ କରିଛି ।

ବୌସେଟ୍ ଏହି ତଥ୍ୟଟିକୁ ଚେନିଛି । ପାଉଲଙ୍କ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଅନ୍ତିଓକ ସଭାର ସମାଗମରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିବା ଧର୍ମ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ କିଛି; କିନ୍ତୁ ସେ କଳ୍ପନା କରିଛି ଯେ, ପାଉଲଙ୍କ ଧର୍ମର ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନଗ୍ଲୋ, ଯତ୍ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇପରି ସେଗ୍ଲୋ ଅତି କମରେ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କ ପୂଜାରେ ତାଙ୍କ ଆରମ୍ଭ ବିନ୍ଦୁ ଥିଲା । ଏହା ହେଉଛି ସମଗ୍ର ନିର୍ମାଣରେ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ । ବୌସେଟ୍ ପାଉଲଙ୍କ ଧର୍ମର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚରିତ୍ରଟିକୁ ଅନୁମାନ କରିଛି । ଅତି କମରେ ସେ ଦେଖାଇ ନାହିଁ ପାରିଛନ୍ତି ଯେ ପାଉଲଙ୍କ ଜୀବନ “ଖ୍ରୀଷ୍ଟରେ” କିମ୍ବା “ପ୍ରଭୁରେ” ଥାକା ଉଦ୍ଭବ ଏକ୍ଯୋତ୍ ରୂପେ ବିକଶିତ ହୋଇଛି ।

କିନ୍ତୁ ଯଦି ପାଉଲଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଧର୍ମ ବିକଶିତ ହୋଇଛି “ସମ୍ପ୍ରଦାୟ”ଠାରୁ, ତାହା କିପରି ବିକଶିତ ହୋଇଛି? ନୂତନ ଉପାଦାନଗ୍ଲୋର ପ୍ରଭାର୍ଷଣ କିପରି ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇପାରିବ? ବୌସେଟ୍ ଏହି ସମସ୍ୟାରେ ମହତ ଉତ୍ସାହରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଛି । ଏବଂ ସେ ଦେଖାଇପାରିବାକୁ ଚେନିଛି ଯେ ପାଉଲଙ୍କ ଧର୍ମ, ଯେଉଁଟି ପତ୍ରରେ ଦିସିଥିବାଯାଉଥିଲା, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଧର୍ମ ଅନ୍ତିଓକରୁ “ପ୍ରଭୁ” ସହ “ଆତ୍ମା”ର ଚିନ୍ହାଙ୍କିତ କରଣ ଏବଂ ଆତ୍ମାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ସାଧାରଣୀକରଣ ଏବଂ ନୈତିକ ରୂପ ଦେଇ ବିକଶିତ ହୋଇଛି ।

ପାଉଲିନ ଶିକ୍ଷା ଅଫ ସ୍ପିରିଟ, ବୌସେଟ୍ ବିଶ୍ୱାସ କରେ, ହେଲେନିଷ୍ଟିକ ଯୁଗର ପଗାନ ମିସ୍ଟିକାଲ ଧର୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପଦପ୍ରବାହ ବିଷୟ ଛାଡ଼ି ଦିଏ - ଯଦିଓ ରାଇଟଜେନସ୍ଟାଇନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବୌସେଟ୍ ଭାବିଛନ୍ତି ଯେ ସେମାନ ଅସାଧାରଣ ରୂପେ ସହି ହୋଇଥିଲା - ପାଉଲଙ୍କ ମୌଳିକ ପେସିମିଷ୍ଟିକ ଦ୍ୱୈତବାଦ ବୌସେଟ୍ ଅନୁସାରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା, ଯେହି ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଜୀବନଶୈଳୀ ରହିଛି, ଯଦିଓ ରହସ୍ୟମୟ ଧର୍ମରେ ଓ ହର୍ମେଟିକ ଲିଖନରେ ଦିସିଥିଲା । ଏହି ପେସିମିଷ୍ଟିକ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଅନୁସାରେ, ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରକୃତି କଦି ସାହାୟତା ସହ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ସାମାର୍ଥ୍ୟ ହୋଇନଥି, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଏକ ନୂତନ ଆରମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ପୁରାତନ ମନୁଷ୍ୟ ବଦଳରେ ଦେବତାର ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ କରି ଉତ୍ପାଦନ ହୋଇଥିଲା । ବୌସେଟ୍ ଜୋର କରିଚନ୍ତି, ଏହି ଅତି-ପ୍ରାକୃତିକବାଦ, ଜୀବନରେ ଦେବତାର ପ୍ରଭାବର ଧାରଣା, ପାଉଲଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିସ୍ତାର କରାଯାଇଥିଲା, ସ୍ପିରିଟଙ୍କ ପ୍ରଭାବର ସୀମାନାଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଦର୍ଶନ ଅନୁଭବର ସୀମାନାଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି; ସ୍ପିରିଟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନଙ୍କ ଜୀବନର ଶାସକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ହୋଇଉଠିଲା; କେବଳ ଭାବବାଦ, ଜିଭ ଭାଷା, ରୋଗ ନିରାମୟ କରିବା ଆଦି ସ୍ପିରିଟଙ୍କ ଫଳ ହୋଇ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରେମ, ଆନନ୍ଦ, ଶାନ୍ତି, ଧିରଜ, ଉପକାର, ଭଲବାସନା, ବିଶ୍ୱାସ, ମୃଦୁତା, ଆତ୍ମନିଯନ୍ତ୍ରଣ ଆଦି ସ୍ପିରିଟଙ୍କ ଫଳ ହୋଇଉଠିଲା । କିନ୍ତୁ ସ୍ପିରିଟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକରଣର ଏହି ପାଉଲିନ ବିସ୍ତାର, ବୌସେଟ୍ ଜୋର ଦେଇ କହିଛନ୍ତି, ମୂଳ ଧାରଣାର ଅତି-ପ୍ରାକୃତିକବାଦକୁ କ୍ଷୟ କରେ ନାହିଁ, ଯାହା ଅତି-ପ୍ରାକୃତିକ ଧାରଣ—ା ସହ ସ୍ପିରିଟ ଯେ ପ୍ରେମ, ଆନନ୍ଦ, ଶାନ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟର ଆତ୍ମା ସହ କିଛି କରନଥି, ସ୍ପିରିଟ ଯେ ଜିଭ ଭାଷା କରାଇ ତାହା ସହ କିଛି କରେ ନାହିଁ । ଏବଂ ଏହି ଅତି-ପ୍ରାକୃତିକବାଦ, ଯାହା ଏଥିରେ ଉଜ୍ଜଳ ରୂପରେ ଦିସିଥିଲା, ହେଲେନିଷ୍ଟିକ ଯୁଗର ପଗାନ ମିସ୍ଟିକାଲ ଧର୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା ।

ଏହି ତର୍କ ଆଗରୁ ଆଲୋଚନା କରା ହୋଇଛି, ଏବଂ ଏହାର ଦୁର୍ବଲତା ସୂଚିତ କରା ହୋଇଛି । ପାଉଲଙ୍କ ପ୍ରଭୂତ୍ୱ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଶିକ୍ଷା ସମସାମୟିକ ପଗାନିଜ୍ମରୁ ନିଆଯାଉ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ବୌସେଟଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱର ବିସ୍ତାର ଏହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମାପ୍ତ ହୋଇନାହିଁ । ପାଉଲଙ୍କ ଜୀବନର ଅନ୍ତରଗତ କୋଠରେ ଯେ ପ୍ରଭୂତ୍ୱ ବିସ୍ତାର କରାଯାଇଛି, ବୌସେଟ୍ କହେଛନ୍ତି, "ପ୍ରଭୁ" ([2 Cor. 11. 17](#BVR017)) ସହିତ ଚିନ୍ହିତ ହୋଇଛି । ଏହି ଚିନ୍ହାଙ୍କନ ଉଭୟ ଉପାଦାନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଛି; ଏହା "ପ୍ରଭୁ" ଏବଂ "ପ୍ରଭୂତ୍ୱ" ଉଦ୍ୟାନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଛି । ଯଦି "ପ୍ରଭୁ" ପ୍ରଭୂତ୍ୱ ସହିତ ଚିନ୍ହିତ କିମ୍ବା ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କରେ ଥାଏ, ଏବଂ ଯଦି ପ୍ରଭୂତ୍ୱର କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜୀବନରେ ବିସ୍ତାର କରାଯାଇଛି, ତେବେ "ପ୍ରଭୁ" ଆର ପାଉଲଙ୍କ ଲିଏ କେବଳ ଚର୍ଚଚାର ସଭାଗମନ ସ୍ଥଳରେ ଉପସ୍ଥିତ ଉପାସନା-ଦେବତା ହୋଇ ରହିବାର ପାର୍ଥକ୍ୟ ନାହିଁ । ବରଂ, ସେ ସର୍ଵତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିବା ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି, ଯେଥି ପ୍ରଭୂତ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ- ଅର୍ଥାତ୍, ସେ ଏହା ହୋଇଥିବା ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି, ଯେଥି ଖ୍ରେଷ୍ଟିୟାନ୍ ବାସ କରେ, ଚଲେ ଏବଂ ଆସେ । ଏଥି ପାଉଲ "ଖ୍ରୀଷ୍ଟରେ" କିମ୍ବା "ପ୍ରଭୁରେ" ଏକ ଅସ୍ତର୍ଯ୍ୟ ବାକ୍ୟ ଗଠନ କରିପାରିଥିଲେ, ଯାହା ପଗାନ ଧର୍ମରେ କୌଣସି ଅନୁରୂପତା ନାହିଁ ବୌସେଟ୍ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ । ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ, ପ୍ରଭୂତ୍ୱର ଧାରଣା, ବୌସେଟ୍ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, "ପ୍ରଭୁ" ସହିତ ଏହାର ସନ୍ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଆବଶ୍ୟକତା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା । ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ସହିତ ଚିନ୍ହାଙ୍କନ ଦ୍ୱାରା ଯିଏ କେହି ବର୍ଷ ପଛ୍ଛରେ ବାସ କରିଥିଲେ, "ପ୍ରଭୂତ୍ୱ" ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଗୁଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲା, ଯାହା ଅନ୍ୟଥା ଏହା ଧାରଣ କରନାହିଁ । କିମ୍ବା, ଏକ ଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ପାଉଲଙ୍କ ବାକ୍ୟ "ପ୍ରଭୁରେ" ଠିକ୍ "ପ୍ରଭୂତ୍ୱରେ" ଅର୍ଥ ସମାନ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହାର ଏକ ଅନୋକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚରିତ୍ର ରହିଛି । "ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ମିଶ୍ରଣ ଅଭାବ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ," ବୌସେଟ୍ କହେଛନ୍ତି, "ଏହି ଧର୍ମନୈତିକ ନୀତି ସହିତ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ସହିତ ସନ୍ବନ୍ଧ ଯିଏ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ହାଟିଥିଲେ ଏବଂ ଏହାରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥିଲେ, ଏକ ଅନୋକ ଶକ୍ତି ଏବଂ ମୂଳତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ପ୍ରଭାବ ।"

ଏହି ସ୍ଥାନରେ, ବୌସେଟ୍ ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ମୌଳିକ ନୀତିଗୁଳିକୁ ଅସତ୍ୟ ହେବାର ଡାଙ୍ଗରରେ ଅଛି; ସେ ଯୀଶୁଙ୍କ କ୍ରିୟାଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ସହିତ ପାଉଲଙ୍କ ଧର୍ମକୁ ସନ୍ବନ୍ଧ କରିବାର ଡାଙ୍ଗରରେ ଅଛି। କିନ୍ତୁ ସେ ଏହି ଡାଙ୍ଗରକୁ ଚିହ୍ନିତ କରି ତାହାରେ ପରିହାର କରେ। ଏହା କଲ୍ପନା କରା ଉଚିତ ନୁହେଁ ବୌସେଟ୍ ଯାହା କହେ, ପାଉଲଙ୍କର ଐତିହାସିକ ଯୀଶୁଙ୍କ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଳିକ୍ ବାବଦରେ କୌଣସି ସ୍ପଷ୍ଟ ଅଭିମତ ଥିଲା। କାରଣ ଯଦି ସେ ଏହିରୂପ ଏକ ଅଭିମତ ରଖତା, ସେ କ୍ୱନ୍ବର୍ ଯୀଶୁଙ୍କୁ ଆତ୍ମା ଭଳି ଏକ ଅମୂର୍ତ୍ତ ସଙ୍ଗେ ସନ୍ବନ୍ଧ କରି ନଥିଲା। ତେବେ ସେ କେବଳ ଏହି ତଥ୍ୟରେ ସ୍ତର୍ ଥିଲେ ଯେ ଯୀଶୁ ଜୀବନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ଯେ ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।

ତଥାପି ଏହି ସାଧାରଣ ତଥ୍ୟଗୁଳିକୁ ପାଉଲଙ୍କ ଆତ୍ମା-ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଧାରଣାରେ ସେହି ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଗୁଣ ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ଭାବାଦ୍ୱାରା ବୌସେଟ୍ ଭାବେ। ସତ୍ୟ ଏହି ଯେ, ବୌସେଟ୍ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ପାଉଲଙ୍କ ଧର୍ମଜନ୍ମର ପ୍ରାକୃତିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖରେ ସେହି କଠିନାଇ ସମ୍ମୁଖିନ ହୋଇପଡେ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାର ଧାରଣାର ବିରୋଧାଭାସ କରେ। କଠିନାଇ ଏହି ଯେ ପାଉଲଙ୍କୁ ଐତିହାସିକ ଯୀଶୁଙ୍କ ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ ସନ୍ବନ୍ଧ ଜରୁରି ହୋଇପଡେ ପାଉଲଙ୍କ ଧର୍ମରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ସହିତ ସେହି ଉଷ୍ମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଜନ୍ୟ ଯାହା ପତ୍ରଗୁଳିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୃଷ୍ଠାରେ ଝଲସାଇ ଉଠେ; ଯେତେ ଅନ୍ୟ ଦିଗ୍‌ରେ, ପାଉଲଙ୍କୁ ଐତିହାସିକ ଯୀଶୁଙ୍କଠାରୁ ବିଚ୍ଛୁରି ହୋଇଥାକିବା ଜରୁରି ହୋଇପଡେ ଯାହାତର ସେ ଐତିହାସିକ ପରମ୍ପରାରେ ବାଧିତ ନ ହୋଇ ଯୀଶୁଙ୍କୁ ଦେବତାର ଗୌରବ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ ଆତ୍ମା ସହିତ ସନ୍ବନ୍ଧ କରିବାରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରହିବା ଜନ୍ୟ ।

ଆଧୁନିକ ସମାଲୋଚନା ଦୁଇ ଆବଶ୍ୟକତା ମଧ୍ୟରେ ଦୁଳିଆ ହୋଇଛି; ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକର ଅଧିକାର ସଞ୍ଚୟ କରିବାକୁ ଚେତାଛି। ବୌସେଟ୍ ଦ୍ୱିତୟ ଆବଶ୍ୟକତା ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ; ୱେର୍ନ୍‌ଲେ, ତାଙ୍କ ବିପକ୍ଷୀ, ପୂର୍ବ ଆବଶ୍ୟକତା ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ। କିନ୍ତୁ ଉଭୟ ସମାନ ଭୁଲ୍ ଅଟନ୍ତି। କଲାପନାରେ ବାହାର ହେବାର କେବଳ ଗୋଟିଏ ଉପାୟ ଅଛି। ଏହା ଏକ ପୁରାତନ ଉପାୟ ଏବଂ ଏକ କଟ୍ର ଉପାୟ। କିନ୍ତୁ ବିଦ୍ୟାଭିମାନୀ ଜଗତ ଶେଷରେ ଏଥିରେ ଫେରି ଆସିପାରେ। ପାଉଲିନିଜମ୍ ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାରେ ମୌଳିକ କଠିନତା କେବଳ ଅବଗଣନା କରି କାବି ଅଛିନାଯାଇବନି; ଏହା କୌଣସି ପ୍ରକାର ଜାଞ୍ଜାମିଲିରେ ପତିତ ହୋଇବନି। ଯେହେତୁ ଯେସୁ ପାଉଲ ଯାହା ଅନୁମାନ କରିଥିବାଛି ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୁସମାଚାର ଯାହା ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିଥିବାଛି—ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମନୁଷ୍ୟର ରେଡେମ୍ପସନ୍ ପରଯନ୍ତ ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ଆସିଥିବା, ଏଥିରେ ପୁଣି ଥରେ ଆସନ କରିବା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ଯେହେତୁ କେବଳ ପରମପିତା କରିପାରିବେନ୍‌ତି—ଏହା ସହିତ ଯେସୁ ପରିଚିତ ହୋଇପାରିବା ବ୍ୟତୀତ କଲାପନାରେ କଠିନତା ଦୂର ହୋଇଯାଇବ। ଏହି ପ୍ରକାର ସମାଧାନ କଦାଚିତ୍ ଏତିନା ଅପସ୍ପୃହ ଥିଲା ଯତ ଆଜି ଅଛି। ଏହାର ଗ୍ରହଣ କରିବା ଅନେକ ମାନବ ଭାବନା ଏବଂ ଜୀବନର ଅନେକ ବିଭାଗରେ ଏକ କୋପର୍‌ନିକାନ୍ ବିପ୍ଳବ ଜନ୍ମ ଦେଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ଏକ ଐତିହାସିକ ସମସ୍ୟା ଛାଡ଼ିଗଲା ଯାହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମାଧାନ ହୋଇନାହିଁ।

ଏକ ସମୟରେ, ବୌସେଟ୍ ସ୍ଵୀକାର କରିଛନ୍ତି, ପାଉଲଙ୍କ ଧର୍ମ ଏକ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା । ଏହା ଯେସୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଯେସୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ପାଉଲୀୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ବୌସେଟ୍ ବିଶ୍ୱାସ କରିଛନ୍ତି, ସମସାମୟିକ ପଗାନ ଧର୍ମରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା; ପାଉଲୀୟ ଧାରଣା ଯେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ସହିତ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହେବା ସାଧାରଣ ପଗାନ ଧାରଣା ଅନୁସାରେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଦାବି ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖୁବ ସାଧାରଣ ହୋଇପରିଣତ ହୋଇଛି; ଏହି ଦାବିକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପଦାର୍ଥ ସହଜ ରୂପରେ ଏମ୍. ବ୍ରୁକ୍ନର୍‍ ସଙ୍ଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ବସ୍ତୁତଃ, ଏହି ଦାବିକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରମାଣ ବହୁତ ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରକାରର । ୬ ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା କରାଯାଇଥିବା ହେଲେନିଷ୍ଟିକ ଧର୍ମର ଏକ ସମୀକ୍ଷା ପ୍ରକାଶ କରିଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକତା କିଛି ଦେବତା, ବିଶେଷତଃ ଆଟିସ୍, ଆଡୋନିସ୍, ଏବଂ ଓସିରିସ୍, ପ୍ରଥମେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ତାପର ପୁନର୍ଜିତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଚିତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଦୃଶ୍ୟ ହୋଇପରିଣତ ହୋଇଛି, ଏହା କିହିଁ ବିଷୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇପାରେ ଯେ ଏହି ସବ ମୂଳରୁ ଜନ୍ମଜାତ ଭେବା ଉଦ୍‌ବିଦ ଦେବତା ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଶରଦ ଋତୁରେ ଉଦ୍‌ବିଦ ମରି ଯାଇଥିବା ଏବଂ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଆଉ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିଥିଲା । ପ୍ରଥମ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ଏବଂ ଯେସୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଦୃଶ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ ଦେଖାଯାଇପାରେ । ଯେସୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ଭାବରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି । କିନ୍ତୁ ଏହି ସାଦୃଶ୍ୟର କେତେ ମହତ୍ୱ ଅଛି? ଏହା କି ପ୍ରମାଣ କରିପାରେ ଯେ ଯେସୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ସାର୍ବନିକ କଥା ଏହି ଉଦ୍‌ବିଦ ପୌରାଣିକ କଥାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି? ଏହି ପ୍ରକାର ଆଧୁନିକ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି । କିନ୍ତୁ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅବଶ୍ୟ ଅବସୂଚ । ଏବଂ ବୌସେଟ୍‍ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଯେସୁଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ବିଶ୍ୱାସ ତାଙ୍କ ନିକଟ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆବଶ୍ୟକ ଐତିହାସିକତା ଏତେ ଦୃଢ଼ ଯେ ଏହା ପଗାନ ପୌରାଣିକ ଉପରେ ନିର୍ଭରତା ସମ୍ପର୍କିତ କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ଏପରି, ନ୍ୟୁ ଟେସ୍ଟାମେଣ୍ଟ କଥା ଏବଂ ପଗାନ ପୌରାଣିକ ମଧ୍ୟରେ ସାଦୃଶ୍ୟ ଆର୍ଗୁମେଣ୍ଟ ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରମାଣ କରିପାରେ । ଯଦି ଏହା କିଛି ପ୍ରମାଣ କରିପାରେ, ତେବେ ଏହା ପ୍ରମାଣ କରିପାରେ ଯେ ନ୍ୟୁ ଟେସ୍ଟାମେଣ୍ଟ ଯେସୁଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମର କଥା ପଗାନ ପୌରାଣିକରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି । କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରକାର କୌଣସି ଗମ୍ଭୀର ଇତିହାସକାର ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି । ଅତଏବ, ଏହା ସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ହେବ ଯେ ଆଟିସ୍ ଏବଂ ଓସିରିସ୍ ଏବଂ ଆଡୋନିସ୍ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ପୁନର୍ଜିତ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଯେସୁ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ପୁନର୍ଜିତ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟରେ ସାଦୃଶ୍ୟ ଏକ କଥା ଅନ୍ୟ କଥା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ନାହିଁ । ଏବଂ ଯଦି ଏହା ଏକ ସ୍ଥାନରେ କରାଯାଇନାହିଁ, ତେବେ ହେତେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ କରାଯାଇପାରେ ।

କିନ୍ତୁ ବୌସେଟ୍ ଜିନିସ୍ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହ କରିବେ ଯେ, ଯଦିଓ ଯେସୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ନୂତନ ନିୟମ କଥା ପ୍ର—াথମିକ ରୂପେ ପଗାନ୍ ପୌରାଣିକ କଥାରେ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏନି, ତଥାପି ପଗାନ୍ ଧାରଣାର ପ୍ରଭାବ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲା ଯେଉଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଉଲ୍ ଏହି କଥା ଉପରେ ରଖିଥିଲେ । ପାଉଲ୍ ବିଶ୍ୱାସ କରିଥିଲେ ଯେ ଖ୍ରୀସ୍ତିୟାନ୍ ଖ୍ରୀସ୍ତଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ଭାଗିଥିଲେ - ଖ୍ରୀସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ ଓ ଖ୍ରୀସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଏକ ସଦୃଶ ଧାରଣା ପଗାନ୍ ଧର୍ମରେ ଦିଖା ଯାଏ । ଏହି ଧାରଣାର କଲାସିକାଲ୍ ପ୍ରକାଶ ଫିର୍ମିକୁସ୍ ମାଟେର୍ନସ୍ ବଚନରେ ରିପୋର୍ଟ କରାଯାଇଥିଲେ, "ଭଲ ପ୍ରେରଣା ରଖ, ହେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ, ଯେଉଁ ପରମପିତା ଉଦ୍ଧାର ହୋଇଥିଲେ; କାରଣ ଆମ୍ଭମାନଙ୍କ ଲଗି ବିପଦରୁ ଉଦ୍ଧାର ହେବ ।"

କିନ୍ତୁ ଏହା ସ୍ମରଣ ରଖିବା ଜରୁରୀ ଯେ ଫିର୍ମିକୁସ୍ ମାଟେର୍ନସ୍‌ର ଗବାହତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଳମ୍ବରେ ଆସିଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅବଧିରେ ଏହି ଧାରଣାର ପ୍ରଚଲନର ପ୍ରମାଣ କିଛି କମ୍ ।

ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଲେଖକମାନଙ୍କର ଆତ୍ମନିଶ୍ଚିତ ଦାବିଗୁଳି ଏ ବିଷୟରେ ଅସ୍ତର୍ଯ୍ୟାନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ । ସାଧାରଣ ପ—াঠକମାନେ ଏହି ଭାବରେ ଅଭିଭ୍ୟାକ୍ତ ହୋଇଥିବାର ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ପାଇବାନ୍ତି ଯେ, ଅନୁସନ୍ଧାନକାରୀ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣର ସୂଚନା ଆଧାରରେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ଧାରଣା, ଏବଂ ଉପାସକମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ଭାଗିଦାରୀତ୍ୱ, ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିପାରିବ । ବସ୍ତୁତଃ, ଏମାନଙ୍କ ଧାରଣା ସମ୍ପର୍କରେ ବିଦ୍ୟମାନ ସୂଚନା ଅତ୍ୟନ୍ତ କିଞ୍ଚିତ୍, ଏବଂ ଅଧିକାଂଶ ଭାଗ ପାଉଲଙ୍କ କାଳରୁ ବହୁତ ପରେ ତାରିଖରୁ ଆସିଛି । ଏହା ଦାବି କରିବା ଅତ୍ୟଧିକ ହୋଇଯାଇପାରେ ଯେ, ଧାରଣା ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ଦେବତା, ଏହାର ଧାର୍ମିକ ଉଦ୍‌ଦେଶ୍ୟ ସହ, ପାଉଲଙ୍କ କାଳରୁ ପୂର୍ବରୁ ବିଦ୍ୟମାନ ନ ଥିଲା । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ମିସରୀୟ ପାଠସ୍ତର ଏର୍-ମାନ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍‌ଦୃତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଉପାସକଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଓସିରିସଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇଛି: "ଓସିରିସ ଯେପରି ଜୀବନମାନ ଅଛି, ସେପରି ସେ ଜୀବନମାନ ହୋଇବ ।" ସଭ୍ୟତା ଏବଂ ଅଟିସ ଏବଂ ଆଡୋନିସଙ୍କ ଶୋକ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆନନ୍ଦ ସହ କେହି ଧାରଣାମାନ ସନ୍ବନ୍ଧିତ ହୋଇପାରେ । ଯଦି ଏହି ଧାରଣା ପୂର୍ବ-ପାଉଲିକ କାଳରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲା, ତେବେ ଏହା ସାଧାରଣ ନ ଥିଲା । ନିଶ୍ଚୟ ଏହାର ପ୍ରଚାର ଭାରତ୍ୟ ବର୍ଷରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଅତିରଞ୍ଜିତ ହୋଇଛି । ଏହି ଅତିରଞ୍ଜନାର ବିରୁଦ୍ଧରେ, ଜେ. ୱୈସ୍—ଯିନି ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ତୁଳନାତ୍ମକ ଧର୍ମ ବିଜ୍ଞାନଙ୍କ ପଦ୍ଧତି ସହ ନୂତନ ନିୟମରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାରେ ସହାନୁଭୂତିହୀନ ନ ହୋଇପାରେ— ୧ କୋରିନ୍ଥ ୧. ୨୩ ପ୍ରତି ସାବଧାନ ଦେଇଛନ୍ତି । ଖ୍ରୀଷ୍ଟ କୃସିଫାଇଡ, ପାଉଲ କହିଛନ୍ତି, "ଅ—ଭାଗ୍ୟା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିବେକତା ଥିଲା ।" ତେବେ ଏହା ଦେଖାଯାଇନଥି ଯେ ପାଉଲ ଯେ ଅଭାଗ୍ୟା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ନୋକି ପରିଚିତ ଥିଲେ । ଯଦି ବ୍ରୁକନରଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଳି ସହି ହୋଇଥାଏ, ଯଦି ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ଧାରଣା ପାଉଲଙ୍କ ଦିନରେ ସାଧାରଣ ଥିଲା, ତେବେ କୃସିଫିକେସନ ଅଭାଗ୍ୟା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ "ବିବେକତା" ହୋଇନଥି, ବରଂ ବିଶ୍ୱରେ ସଭ୍ୟତା ସର୍ଵସାଧାରଣ ବିଷୟ ହୋଇନଥି ।

କିନ୍ତୁ ଯଦି ମରଣ ଓ ପୁନର୍ଜ୍ଞାନ କରୁଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ଧାରଣା, ଏହାର ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ଵ ସହିତ, ଏଥାରେ ଅଧିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିବା ସନ୍ତା ଅପେକ୍ଷା ଭଲ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିବା କିଅବା, ତାହା ସତ୍ତ୍ୱେ ପାଉଲଙ୍କ ତାହା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଲତା କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ସାବ୍ୟତ ହୋଇନଥାନ୍ତି । କାରଣ ପାଉଲଙ୍କ ଧାରଣା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଭିନ୍ନ । ଗୋଟିଏ ପର୍ଥକ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସାଧାରଣତଃ ସ୍ୱୀକୃତ-ପାଉଲଙ୍କ ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ମଣହା ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥିନ୍ତି, ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ତାହା କରିଥିନ୍ତି । ପାଉଲ କହେଛନ୍ତି, "ସେ ମାନଙ୍କୁ ଭଲବସିଥିନ୍ତି, ଓ ମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ନିଜେ ପ୍ରଦାନ କରିଥିନ୍ତି ।" ପଗାନ ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଧାରଣା ଭଳି କିଛି ନାହିଁ । ଓସିରିସ୍, ଆଦୋନିସ୍, ଓ ଆଟିସ୍ ସମସ୍ତେ ଆପଣା ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ; ଯେସୁ ନିଜେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାପୂର୍ଵକ ଆପଣା ଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ । ପ—ର୍ଥକ୍ୟ ଅପାର; ଏହା ପାଉଲଙ୍କ ଧର୍ମର ହୃଦୟକୁ ସମ୍ପୃକ୍ତ କରେ । ଏହି ପର୍ଥକ୍ୟ କିଭାବେ ହୋଇଥିଲା? ପାଉଲଙ୍କ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହର ଧାରଣା କେଥାରୁ ଆସିଲା? ଏହା ଯେସୁଙ୍କଠାରୁ ଆସିଲା କି? ଏହା ଯେସୁଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଜଞ୍ଞାନ ଧର୍ମ କରିବାରୁ ଆସିଲା କି? ଏହି ଅନୁମାନ ପ୍ରାକୃତିକ ଦେଖାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଜନକ ଭାବେ, ବୌସେଟଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ, ଏହା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । କାରଣ ଯଦି ପାଉଲ ଯେସୁଙ୍କ ପ୍ରକୃତ ଚରିତ୍ର ଜଞ୍ଞାନ ରଖିଥିବା ସନ୍ତା, ସେ କିଭାବେ କେବଳ ଜେସୁ, ଜଣେ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ପ୍ରଭୁ ଅଟନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିଥିନ୍ତି?

ଅନ୍ୟ ଏକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆହୁରି ଅଧିକ ମୌଳିକ । ପଗାନ ଦେବତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ହେବା ଏକ ପ୍ରକାର ପୂଜା ବିଷୟ ଥିଲା; ପାଉଲିନ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ହେବା ଏକ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ ଥିଲା । ହେଲେନିଷ୍ଟିକ ଧର୍ମର ଏକ ସମୀକ୍ଷାରେ ଏହା ଦେଖାଦିଆ ଗଲା ଯେ ପଗାନ ଧର୍ମରେ ପୂଜାସମୂହ ଅନେକ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସଥାପିତ ଥିଲା ଅପେକ୍ଷା ପୂଜାସମୂହ ଅନେକ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସଥାପିତ ଥିଲା ଅପେକ୍ଷା କଥାଚିତ୍ର; ଆଧୁନିକ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ମତରେ, କଥାଚିତ୍ରସମୂହ ପୂଜାସମୂହରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା, ଏଥି ବିପରୀତ ନୁହେଁ । ତେବେ "ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ହେବା ଦେବତାଙ୍କ" ବିଷୟରେ, ସବସ୍ୱରୁ ଅଧିକ ଜିନିଷ ହେଲା ଯେ କଥାଚିତ୍ରସମୂହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଲ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆତ୍ତିସ୍ କଥାଚିତ୍ର ଅନେକ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ଏବଂ ଆତ୍ତିସ୍ ପୂଜାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ହେବାର କୌଣସି ପ୍ରମାଣିକ କଥାଚିତ୍ର ସଥାପନ କରିବାର ସ୍ଲେଷ୍ମା ନଥିଲା । ବିଶେଷ ଭାବେ ଦେବତାଙ୍କ "ପ୍ରଜ୍ଞାନ ହେବା" ଆତ୍ତିସ୍, ଆଦୋନିସ୍, ଓ ଓସିରିସ୍ ମାନଙ୍କ କଥାଚିତ୍ରରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରୂପେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ପ୍ରକୃତ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ହେବା କେବଳ ପୂଜାରେ ଘଟିତ । ପ୍ରତି ବର୍ଷ ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସରେ, ରୋମରେ ଆତ୍ତିସ୍-ପୂଜାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଥମେ ଫିର ଗଛ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରାଯାଉଥିବା ଭାବେ ଦେବତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିଲେ, ତାପରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ହେବାରେ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ । ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ହେବା ଏହି ଘଟଣା ଭାବେ କଲ୍ପନା କରାଯାଉଥିଲା ନାହିଁ ଯେ ଏହା ଏକ ସମୟ ଘଟିଥିଲା । ଏହା ପରସ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ସବ ପାଳନରେ ଘଟିତ ।

ପାଉଲିନ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ହେବାର ବର୍ଣ୍ଣନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଭିନ୍ନ । ବୌସେଟ୍‌ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ପାଉଲିନ ବିଶ୍ୱାସୀଙ୍କ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ସହ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ହେବାର କଥା ପୂଜାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ କରାଯାଉଥିବା ଉଦ୍ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍‌ଭୂତ ହୋଇଥିଲା ଦେଖାଯାଉଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଏହା ଅଧିକ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ । ପିଠାପାଞ୍ଚରେ ସବୁରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବା ଯେ ପାଉଲିନ ସନ୍ଦେଶର ଐତିହାସିକ ଚରିତ୍ର । ପାଉଲଙ୍କ ଧର୍ମ ଏକ ଘଟଣାରେ ମୂଳରୁ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା, ପୂଜାସମୂହ ଏହି ଘଟଣାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଜଣାଉଥିବାର ଗୋଟିଏ ଉପାୟ ଥିଲା । ଘଟଣାଟି ଥିଲା ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ହେବାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କାର୍ୟ ।

ଏଥାରେ ପାଉଲ ଏବଂ ସାମର୍ଥ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଗଭୀର ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି । ପାଉଲିନିଜ୍ମ ଏକ ଦର୍ଶନ ନଥି; ଏହା ବିଶ୍ୱର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରୁ ପଳାଯନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଦେଶାବଳୀ ଏକ ସମୂହ ନଥି; ଏହା ସଦା ପାଇଁ ସତ୍ୟ ହୋଇ ରହିଥିବା କିଛି ବିଷୟର ବର୍ଣ୍ଣନା ନଥି । ପରସ୍ପର ବିପରୀତ, ଏହା କିଛି ଘଟଣାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଥିଲା । ଘଟଣାଟି, ଅଧିକନ୍ତୁ, ଦୂର ଏବଂ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଅତୀତରେ ଲୁକାଇ ରହିନଥି । ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ବିଦ୍ୟମାନ ଧର୍ମ ରୂପ ସହ ଯୁକ୍ତ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିକଶିତ ହୋଇନଥି । ପରସ୍ପର, ପାଉଲଙ୍କ ସୁସମାଚାର ଯେଉଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା, ସେଟି କେବଳ କିଛି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା । ଏବଂ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଯଥେଷ୍ଟ ଗବାହେ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା; ଗବାହମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇ ପାରିଥିଲା, ଏବଂ ପାଉଲ ବିସ୍ତାରରେ ଗବାହମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲେ । ୧ କୋରିନ୍ଥ୍ ୧ଫ କେବଳ ଏକ ଅନୁଚ୍ଛେଦ ପାଉଲଙ୍କ ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ଏବଂ ପଗାନ ରକ୍ଷକ-ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିରାଟ ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପର୍ୟ୍ୟପ୍ତ । କିନ୍ତୁ ପାଉଲିନିଜ୍ମର ଚରିତ୍ର କେବଳ ଏକ ଅନୁଚ୍ଛେଦ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ । ପାଉଲ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ଯେଉଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଆପଣା ଜୀବନ ସମସ୍ତ ଲଗାଇ ଦିଅଥିଲେ । ପାଉଲ ଯେଉଙ୍କ ସୁସମାଚାର ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ ସେଟି କିଛି ଘଟଣ—ାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଥିଲା । ଯଦି ବର୍ଣ୍ଣନା ସତ୍ୟ ଥିଲା, ପାଉଲିନିଜ୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇପାରିବ; ଯଦି ଏହା ସତ୍ୟ ନଥି, ଚର୍ଚ ଏକ ଅଯୌକ୍ତିକ ଭୁଲ ଉପରେ ଆଧାରିତ ।

ଏହି ପୂର୍ବରୁ ଆଲୋଚନାରେ ଶେଷଟି ବିକଳ୍ପ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଛି । ଯଦି ଯେଉଙ୍କ ପାଉଲ କହିଥିଲେ ସେ ଦିବ୍ୟ ରକ୍ଷକ ନହୋନ୍ତା, ତେବେ ପାଉଲଙ୍କ ଧର୍ମ କିଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଲା? ତିନୋଟି ମହାନ ଅନୁମାନ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଅସଫଳ ହୋଇଛି ।

ପାଉଲିନିଜ୍ମ, ଏହା ଦେଖାଯାଇଛି, ଆଧୁନିକ ପ୍ରକୃତିବାଦରେ ଯେଉଙ୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ ନଥି; ଯଦି ଯେଉଙ୍କ କେବଳ ଆଧୁନିକ ପ୍ରକୃତିବାଦୀ ଇତିହାସକାରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଥିବା ରୂପ ସହ ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ତେବେ ପାଉଲଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କିଛି ସୃଷ୍ଟ ହୋଇନଥି । ଏହା ପ୍ରତ୍ୟାବଶ୍ୟକ କରାଯାଇଥିବା ତଥ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିଛି Wrede ଏବଂ Bousset । କିନ୍ତୁ ପାଉଲିନିଜ୍ମରେ ଯଦି କିଛି ଆଉତନ୍ତ୍ର ଥିଲା, ତେବେ ସେ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଲା?

ଏତା ପୂର୍ବର୍ତ୍ତୀ ଆପୋକାଲିପ୍ଟିକ ମସିହାଙ୍କ ଧାରଣାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇନଥି, ଯାହା ରେଡେ ବିଶ୍ୱାସ କରିଥିଲେ; କାରଣ ଆପୋକାଲିପ୍ଟିକ ମସିହା ପୂଜାର ବସ୍ତୁ ନଥି କିଅବା ଜୀବନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରେମିତ ହୋଇନଥି । ଏତା ପଗାନ ଧର୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇନଥି, ବୌସେଟଙ୍କ ଉଜ୍ଜଳ କପୋତା ଅନୁସାରେ; କାରଣ ପଗାନ ପ୍ରଭାବ ପାଉଲଙ୍କ ସ୍ୱ-ପ୍ରତିଭାଦ୍ୱାରା ବହିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ପଗାନ ସମାନତାଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯଦି ସମାନତାଗୁଡ଼ି ଦସ ଗୁଣ ଅଧିକ ଘନିଷ୍ଠ ହୋଇଥିଲେ ଭି, ସମସ୍ୟାର ହୃଦୟ ସ୍ପର୍ଶ ହୋଇନଥି । ସମସ୍ୟାର ହୃଦୟ ପାଉଲଙ୍କ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ରହିଛି ।

ସେହି ସମ୍ପର୍କକୁ କେବଳ ବିସ୍ତାରଙ୍କ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ; ଏକ ସ୍ତରକୁ କମ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ; ଏତା ଏକ ନିର୍ଭର ଏବଂ ଅଭିନଭାଜିତ ଜିନିସ । ପାଉଲଙ୍କ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଏକ ପ୍ରେମର ସମ୍ପର୍କ; ଏବଂ ପ୍ରେମ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ବସିଷ୍ଟ । ଏତା ଏକ ଧାରଣାର ଗୋଠ ନଥି ଯାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇପାରିବ, ଯଦି ପାଉଲିନିଜମ୍ ହିସାବ କରାଯାଇପାରିବ, କିନ୍ତୁ ପାଉଲଙ୍କ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରେମ । ଏବଂ ସେହି ପ୍ରେମ ଖ୍ରୀଷ୍ଟ କହିଥିନଥି ଜିନିସରେ ନିର୍ଭର କରେ, କିନ୍ତୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟ କରିଥିନଥି ଜିନିସରେ । “ସେ ମାଗଙ୍କ ପ୍ରେମ କରିଲେ ଏବଂ ମାଗଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣା ଜୀବନ ଦିଲେ” । ସେହି ପାଉଲଙ୍କ ଧର୍ମର ଭିତ୍ତି; ସେହି ସାରଳ ସଙ୍ଗେ ସାରା ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନିଟିର ଭିତ୍ତି । ସେହି ଭିତ୍ତି ଗୌସ୍ପେଲରେ ଦିଆଯାଇଥିନବି ଯେ ଖାତା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଭର କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଛି । ଏତା କେବଳ ଆଧୁନିକ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣଦ୍ୱାରା ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଛି । ଏବଂ ସେହି ପୁନର୍ନିର୍ମାଣଗୁଡ଼ିକ ସବ୍ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି । ପାଉଲଙ୍କ ଧର୍ମ ଜ୍ୟୁଡାଇଜମ୍ କିଅବା ପଗାନିଜମ୍‍ରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇନଥି ।

ଏତା ଐତିହାସିକ ଯେଶୁଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । କିନ୍ତୁ ଐତିହାସିକ ଯେଶୁ ଯାହା ଉପରେ ଏତା ନିର୍ଭର କରେ ଆଧୁନିକ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣର ଯେଶୁ ନଥି, କିନ୍ତୁ ସାରା ନ୍ୟୁ ଟେସ୍ଟାମେଣ୍ଟ ଏବଂ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ବିଶ୍ୱାସର ଯେଶୁ, ଏକ ଶିକ୍ଷକ ଯିନି କେବଳ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ବଚାଇରଖାଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେଶୁ ଯିନି ତାଙ୍କ ରେଡ଼ିମିଙ୍ଗ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପରେ ଜୀବନ୍ତ ରହିଲେ ଏବଂ ପ୍ରେମିତ ହୋଇପାରିଲେ ।

ଜୋନ୍ ଗ୍ରେସହାମ୍ ମାକେନ୍ (୧୮୮୧-୧୯୩୭) ଜଣେ ଆମେରିକୀୟ ପ୍ରେସ୍ବିଟେରିୟାନ୍ ନ୍ୟୁ ଟେସ୍ଟାମେଣ୍ଟ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ, ଯିନି ପ୍ରିନ୍ସଟନ୍ରେ ଆଧୁନିକବାଦୀ ତତ୍ତ୍ଵବିଦ୍ୟା ବିରୋଧରେ ଏକ ବିଦ୍ରୋହ ପରିଚାଳନା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଓୟେସ୍ଟମିନ୍ସ୍ଟର ଥିଓଲୋଜିକାଲ ସେମିନାରୀ ଏବଂ ଓରଥୋଡକ୍ସ ପ୍ରେସ୍ବିଟେରିୟାନ୍ ଚର୍ଚ୍ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।