Vol. 28 ·No. 42 · October 18, 2026
Ta'iala a le Tamaitai Młā i le Atina'eina o le Uiga Kerisiano i le Lotogatasi
Lotogia Moni Mamalu i Luma (or alternative:) Fa'amaoni Moni i Luma Lotogia is not as common; Fa'amaoni is more likely Fa'amaoni Moni Mamalu i Luma
Aafiaga fou
Faitau i le Fa'atauala a le Tagata Faitau
Lili'u i lenei mataupu e pei o se mekasini — fa'afale, itulau tusitala, ma itulau fa'afesuia'i i masini uma.
O Ta'iala a le Fafine Talavou i le Atina'ega Fa'atasi o le Uiga Kerisiano
O le Lotu Moni e Mana'omia le Atina'ega Fa'asolosolo
Saunia e Harvey Newcomb
O le suiga tele o amio ma agaga, lea e fa'ailoa mai e Tusitusiga Paia e tatau mo le fa'aola, e fa'atusatusa e Keriso ma le au aposetolo i se fanau fou, auā o le amataga lea o le olaga i le agaga. O le faaupuga toe fanauina, peita'i, e na'o le fa'aaogaina i lenei suiga i lona amataga, lea e vave. O le talitonu talavou, o le mea lea, e ta'ua sa'o e le aposetolo Pita o se "pepe fou fanau." O se mea sese tele, o lea, le manatu o se Kerisiano moni, o le tagata i se tulaga sa'o o le mafaufau, e toe va'ai i le vaitaimi o lona liunotaga mo ana fa'amalosia sili ona olaola o le alofa tuno, po'o mo ana molimau autu o le i ai i se tulaga alofa. E mafai, i le mea moni, ona sili atu ona iloa i lena taimi, auā o le suiga mai se tulaga o le natura i se tulaga o le alofa e tele. Ae ui i lea, o lenei suiga e le atoatoa, ma o le tele o le galuega o le "taki ese le tagata tuai,"—o le "tulai i lalo o le tino ma taofia i le pologa," e tumau pea ona fai; ao le "tagata fou" e tatau ona ola a'e mai le vaivai o le tamaiti i le "maualuga o se tagata atoatoa i Keriso Iesu."
O le lotu moni, o le mea lea, e tatau lava ona faasolosoloina. O le faaiuga manino lea o faatusa uma e faaaogaina i le upu a le Atua e faamatala ai le galuega o le alofa tuno i le loto. E faatusatusaina i se fatu sinapi, o le itiiti o fatu uma. Ae, pe a tupu aʻe, e alu aʻe ma salalau atu lana ʻauʻa seia avea ma laau sili ona tele. O le lalelei ma le talafeagai o lenei faatusa o le a le talisapaia seʻi vagana ua tatou amanaia le olaola o laau i atunuu i Sasaʻe. Ae, tatou te le tatau lava ona faamoemoeina e tupu aʻe faapena i le matua atoatoa i le taimi e tasi. O le sēaupō lea e tatala atoa i le taeao; ae vave lava ina mamatumoe. Ae peitaʻi, tatou te le tatau lava ona faamoemoeina e nofo pea i lona tulaga, aʻo leʻi oo i le matua. Afai e taofia le ola, e tatau lava ona i ai se anufe i le aʻa, pe o se maʻi o le a mafua ai ona mamatumoe ma mate.
O le galuega o le alofa tuno e faatusatusaina foi i le fefete; o le mea e itiiti lava i le taimi muamua e faigata lava ona iloa lona i ai i le falaoa. Ae, pe a amata ona galue, e faateleina ma salalau atu seia oo ina fefete mea uma. Ae, e mafai ona faatuai lona alualu i luma i le malulu; ma o le faagasologa e seasea lava toe faafoʻisia, ina ia le afaina ai le gaosiga. O le a seasea lava ona toe malosi le Kerisiano mai i aafi o le solāma ma le malulu i lana alofa pio.
Toe fa'apea, o le alofa tū e fa'atusatusa i se puna ola—o se vai puna, o lona vai e pupuna i luga ma lafo atu ai se vai tafea pea lava. Fai atu ai Keriso, "O le vai o le a ou tu'u atu i lona tagata e tafe lava i totonu ia te ia, o se puna vai lea e pupuna i luga atu i le ola e fa'avavau." Ina ua fa'aleo atu nei upu, o lo tatou Ali'i o ia lea na nofo i luga o se vaimamao loloto, i le talanoa ma le fafine a Samaria. E pei o lana masani, na ia tosoina mai a'oa'oga mai mea o lo i tafatafa ia te ia. Na ia fa'atonu atu lona mafaufau ese mai le vai lea e na'o le fa'amamāina o le fiainu fa'anatura, i le vai ola, lea e fa'afouina le agaga. Ae leai, na ia le malamalama ia te ia, na moomia ona iloa pe fa'apefea ona ia maua mai vai ola mai se vaimamao loloto, e aunoa ma se mea e tosoina. Ina ia fa'aali atu le maualuga o le vai o le ola, na ia fai atu ai i lona tagata e inu ai, e tafe lava i totonu ia i latou, e pupuna pea lava e pei o se vai puna e tafea lava.
O se tasi o manatuaga sili ona fa'amāmā o le olaga i le amataga o le tusitala, o le puna ola lea na tafe mai se papa i tafatafa o le fale o lona laitiiti. E leai lava se fa'amamago e aafia ai, ma i le vaitau sili ona malulu o se taumaligi i matu, e leai lava se aofia. E masani lava, a ia ala i luga i le taeao, a o pupula atu le matagi i le fale, ma mea uma e foliga mai ua fa'amauina i se malulu e fa'avavau, o le aisa ma le kiona e asu atu i tafatafa o le puna. O lea, e pei o se vai tafea pea lava, e tafe lava a o tatou alofa tū, e le aafia e le fa'amamago po o le leai o isi, e lio atu i loto o isi.
"O le amiotonu," o le tala lea a Tavita, "o le a olaola e pei o le pama; o le a tupu e pei o le sedra i Lepanona." O le pama o loo faaauau pea ona tupu ma faatupula, ma taofia lona malosi ma lona fua tele atonu e sili atu i soo se laau. E lauiloa foi mo lona mafai ona faateleina lona lava ituaiga, o lona aaa o loo gaosia ai se numera tele o niu; ma pe a tanumia i tafatafa o se punavai ola i le toamama, vave lava ona maua se vaomatua itiiti o pama o loo ola aia lava. O le pama o se tasi lea o laau sili ona aoga, o vaega uma o lona e faaaogaina mo se galuega aoga. O le "olaola e pei o le pama," o lea, e tumu i uiga. E mafai ona maua lenei mea e le Kerisiano pe a o ia o loo agaia i lona lava tuputupu a'e i le agaga, ma saofaga, i lona aafiaga, i le faatupula o "laau o le amiotonu" i le togalaau a le Alii, ma faateleina i galuega o le aoga.
O le sedra o se laau e veve. E le, e pei o le tele o laau, toulu lona lau, ma tumau e pei o le mate i le afa o le tausaga, ma toe olaola tele mo se vaitaimi itiiti; ae lona tuputupu a'e e mautinoa ma mautinoa. E veve pea. O le tupu e pei o le sedra, o lea, o loo faailoa mai ai se agaia mautinoa i le olaga faalelagi.
O motuga o loo tatou fa'aosofu ai e saili ma fa'atumauina se tulaga maualuga o le tapuaiga, o le maualuga lea e mafai ona tu'uina atu i o tatou mafaufau. O le fa'asa o le Atua e mana'omia ai. O le lelei tele lea e mafai. O le fa'aalia lea o le atoatoa o le Atua i ana meaola atamai. O lenei fa'aalia e faia e ala i le fa'aali atu iā latou ana galuega o le foafoaga, o le pule, ma le alofa tuno, ma e ala i le ootia lana ata morali i o latou loto. I lenei mea o loo i ai lo latou fiafia. I le faalauiloa o lana lava fa'asa, o le Atua o loo fa'aalia le maualuga o le alofa e le tagata lava ia. E leai se mea e mafai ona fa'aopoopo i lana fiafia: e leai se mea e mafai ona fa'aitiitia. Afai o le foafoaga atoa e tapeina, ma o le Atua o le tagata lava lea i le atulauni, o Ia o le a avea pea ma le fa'asa atoatoa ma fiafia iā te Ia lava. E le mafai, o le mea lea, ona iai se tagata lava ia iā Ia i le fa'atumauina o lana lava fa'asa. O le fa'asa o le Foafoa e mana'omia mo le lelei o le meaola. O le mana'o e fa'asa le Atua e tatau, o le mea lea, ona avea ma le mataupu fa'atonu o la tatou amio, o le puna o la tatou amio.
Ae pe fa'apefea le fa'asa o le Atua e faalauiloa e la tatou tuputupu i le alofa tuno?
1. O fa'aalia iā i tatou e ala i le ootia o lana ata i o tatou loto, ma e ala i le tu'uina atu iā i tatou o se su'esu'ega fa'aleagaga o le lelei, o le mama, ma le lalelei, o lana natura morali.
2. O fa'aalia iā i latou, i le fua o lo tatou fa'atumauina o se olaga paia; auā o le mea lea o le ata morali o Keriso e fa'aalia, e pei o le fa'asa o le la e aliali mai i le malamalama o le masina.
3. O le fa'asa o le Atua e faalauiloa e ala i le fa'amasinoina o isi i le tamaoaiga o le alofa tuno saoloto, ma aumaia i latou i Keriso; auā, i lena ala, latou te maua le malamalama fa'aleagaga e va'ai i le lalelei ma le fa'asa o le atoatoa o le Atua, ma o lana ata e otometi i o latou agaga.
Taito pea, e tele le faamalosagaga e maua e loto i le alualu i mea o le Atua. O le upu a le Atua e tumu i folafolaga i ē e sailia mea maualuluga i le malamalama ma le vi’ia o le Atua. Fai mai le perofeta o Hosea, [BVR_001] "Tatou te iloa lava, pe a tatou fa'aauau pea e iloa le Ali'i: o lona alu ese ua saunia e pei o le taeao; ma o le a sau atu ia i tatou e pei o le timu, e pei o le timu mulimuli ma muamua i le eleele." O lona alu ese, i latou e fa'aauau pea e iloa o ia, e tatau ona e pei o le mautinoa, ma e pei o le masani, ma le tumau, e pei o le toe fo'i mai i aso uma o le taeao; ma e alualu pea e pei o le la, pe a fai o ana susulu e malepe mai i sasa'e, ma fa'ateleina i le malamalama ma le malosi, se'ia latou liligi ifo i le vevela vevela, ma le malamalama manino, o le aso atoatoa. "Pe a tatou fa'aauau pea e iloa le Ali'i," o tatou fa'amafolauga e tatau ona e pei o le masani, ma o tatou aafiaga o le lelei o le Ali'i e tatau ona e pei o le mautinoa, e pei o le faasologa masani o le po ma le aso; ma o tatou fealofani ma le Atua, ma le fa'ateleina o le malamalama, e tatau ona e tumau e pei o le alualu o le la mai le vave o le taeao se'ia oo i le aoaoga. E iai lava ao i nisi taimi; ae o le a vave ona salia, ma o le La o le Tulou e malepe mai ma susulu suamalie ma susulu fa'amafolauga.
O le a sau mai ia ia i tatou e pei o le timu, e pei o le timu mulimuli ma muamua i luga o le eleele.
I Paleestinia, e le pa'u le timu, e pei o lenei atunu'u, i vaitaimi uma o le tausaga; ae o timu tetele e tau mai, e fa'asusu le eleele i le taimi o le fatu, e fa'atupu ai le fatu e ola ma tupu; ma o nei timu e tele lava e fa'aauau ai le ola o le la'au i se alualu i luma, se'ia lata i le seleselega, pe a pa'u mai le "timi mulimuli" e fa'aleleia ai le fatu - e tu'u ai le tino i le fatu, ina ia, pe a matua, e mafai ona tumu ma atoatoa. Afai e le taunu'u mai lenei timu mulimuli, e fa'aitiitia le fatu, ma e mago, ina ia fa'aleagaina le lelei o le fatu, ma fa'aitiitia i le tele. O le "timi muamua," i le tusitusiga o lo'o ta'ua, e foliga mai e fa'aalia lena "fa'afouga mai i luga," o le mea lea e oo i ai le agaga pe a muamua "tupu ai le fatu lelei" o le upu; ma, afai e tele lenei mea, ma o le tagata fou e liliu atu e iloa le Ali'i, o le fa'aoso o lo'o ia mauaina i lena taimi o le a fa'aauau ai o ia i se ala sa'o o le tupu a'e i le agaga, se'ia oo mai le "timi mulimuli" e fa'aleleia ai ana fua.
I le poto masani a Kerisiano o lo'o tele ina alualu i luma i le olaga o le Atua, e iai se mea e tutusa lava ma lenei "timi mulimuli." Latou te alu i luma i se ala sa'o, pe a uma a latou suiga, e ui lava, atonu, e le o vaaia i vaitaimi uma e pei o isi, e pei o vaitaimi i le ola o la'au pe a foliga mai e leai se alualu i luma. Ae, i le iuga, pe a uma ona latou mulimuli fa'amaoni e iloa le Ali'i, latou te mauaina se suau'u fou mai i luga. O le Agaga o le Ali'i e sasaa atu i luga o latou fou, e pei o le "timi mulimuli," e fa'aleleia ai le tupu a'e o uiga Kerisiano. E mafai ona tupu, i le tupu a'e o la'au i Sasa'e, e fa'apea, mo se taimi ao le'i taunu'u mai le "timi mulimuli," o le lamala e mafai ona fa'apea e fa'aitiitia ai le fatu, ma, atonu, e foliga mai e pei o le mea o le a mago ma munu.
O le mea lea, o le tele o taimi, aʻo leʻi oo i lenei aafiaga fou o loo ou tautala ai, o le Kerisiano e aumaia i totonu o ni toʻuga sili, tele lava ina sili atu, i le malosi o le faaosooso ma le mana o le faatuatua, nai lo le mea na muamua atu i lona aafiaga muamua o le alofa tunoa. Ae, pe a toe malamalama atu i lona mafaufau, o ia e aumaia i fafo i "se nofoaga tele," ma iloa le "matagofie o le Alii," ma le mamalu o Lona alofa tunoa, i se vaʻai manino atu nai lo se taimi muamua. O le tamaoaiga o le mautinoa atoatoa e oo mai i lona agaga, ma Lona filemu e tafe atu e pei o se vaitafe e le mago. O ia e iai ni faaaliga fou ma manino atu o le mamalu o le Atua, ma o lena mealilo sili ona le mafaamatalia, "Ua faaalia le Atua i le tino." Lona agaga e siitia atu i le ala a le Atua, e ui lava ina sili atu lona maasiasi i lona lava tagata, ma faakokova atu i le Atua. O ia e sui "le agaga o le pologa" i "le agaga o le evagelia." Lona mafaufau o i "le filemu atoatoa, tumau i le Atua." Ma o lenei "timu mulimuli" e aumaia ai lona fua i le matua. Lona alofa ma le fiafia, faapea foi ma ana lagona uma o le tapuaiga, e sili atu ona mama ma faaleagaga, ma se faafitauli itiiti o le ita o le tagata; lona faatuatua e sili atu ona malosi, manino, ma tumau; lona onosai e faamalosia; o ia e sili atu ona onosaʻi, sili atu ona agamalu, sili atu ona agamalu, sili atu ona maasiasi, sili atu ona tutusa i lona uiga ma amio i taimi uma. O ia e moni lava "aumaia mai fua ma le onosai;" ma lona fua e tumau, ma vaaia, i le mamalu o le alofa tunoa a le Atua. Ma, i le toatele, o lenei faafouga e masani ona toe faia, i le olaga Kerisiano umi, ma faaosooso i latou e "aumaia mai fua i lo latou vaitau."
E iai se mea e pei o lenei "timu mulimuli" i le potofo o tagata paia o le Tusi Paia, e pei o Iopu, i lana tofotoa, ma o Tavita ma Peteri, pe a uma ona pau. O lea foi, tatou mauaina foi i tala o kerisiano iloga, e pei o Bunyan, Mrs. Edwards, (faletua o Jonathan Edwards,) Edward Payson, James Brainerd, Taylor, Griffin, ma le toatele o isi. Mrs. Edwards, mo se taimi umi, sa ia fiafia, e pei ona ia fai mai, "i le tamaoaiga o le mautinoa atoatoa." Sa ia lagona "se tuuina atu e le faalavelaveina ma atoatoa i le Atua, e tusa ai ma le soifua maloloina po o le maʻi, le faamalie po o le tiga, le ola po o le oti; ma se tuuina atu atoatoa o olaga o ona uo sili ona lata mai i le lalolagi." Sa ia lagona foi se "malologa suamalie ma le filemu o le agaga, e aunoa ma se ao e faalavelave ai; o se faamalo faifaipea i galuega uma o le natura ma le Puletaofia; se avanoa ofoofogia i le Atua i le tatalo, talanoa ma Ia, e pei lava o le Atua o iinei i le lalolagi; tali soo, manino, lagona, ma vave i le tatalo; o loimata uma na solo; o faafitauli uma muamua ma faanoanoaga o le ola na galo, sei vagana ai le faanoanoa i le agasala; faia mea uma mo le faamoa o le Atua, ma se faamalo faifaipea ma le faalavelaveina, filemu, ma le fiafia." I le taimi lava lea, sa ia auai i matafaioi masani o le ola ma se filiga tele, manatu ia i latou o se vaega o le auaunaga a le Atua; ma, pe a faia mai lenei faaosofia, sa ia fai mai e faapena foi le fiafia e pei o le tatalo lava. Sa ia faaali foi se "popolega sili e aloese mai agasala uma, ma faatino uma ai obligasao tau amio. Sa ia sili ona faataua i le faatinoina o matafaioi uma o le agafesootai ma le faatatau; faaali se amio lelei o le ola ma le talanoaga; se agamalu tele, alofa, ma se agaga agamalu; ma aloese, ma se faalogo sili, i mea uma na ia manatu o faaletonu i lana amio."
Ae fa'afefea na tagata nei na o'o atu i lenei tulaga maualuga i le olaga Kerisiano? E ui lava i le alofa tunoa sa'oloto, pulea—ae le o se mea ofoofogia. Afai tatou te fa'aaogaina auala tutusa, e mafai ona tatou o'o atu i le i'uga tutusa; ma o lea e leai se fa'aitiitia o lo tatou fa'amoemoe i le Atua, po o lana pule i le tufatufaina o lana alofa tunoa; aua na ia fa'atonuina auala, e pei lava o le i'uga. I le tautala e uiga i le ausia o Mrs. Edwards, na fai mai lana tane, "Mrs. Edwards sa i ai mo se taimi umi, i se auala e le masani ai, o lo o tuputupu a'e i le alofa tunoa; ma o lo o si'itia, i tikeri iloga, i le alofa sili atu i le Atua, weanedness i le lalolagi, ma le pulea o le agasala ma le fa'ata'ita'iga, e ala i tofotofoga tetele ma taua, ma le taua ma le tau fa'atasi ma le agasala, ma le tatalo ma le fa'amalosi i le tapuaiga, ma le fa'aaogaina o le mafaufau i le fa'aaogaina o auala uma. O lenei tuputupu a'e sa i ai, e le gata i le fa'ateleina o lagona fa'alelotu, ae fa'apea foi ma suiga iloga o amioga i fafo; aemaise i le ola i luga o le lalolagi, ma i se tikeri sili atu o le tumau ma le malosi i le ala o le tiute ma le fa'aleaogaina o le tagata lava ia; fa'atumauina le taua a Kerisiano i lalo o fa'ata'ita'iga, ma manumalo, mai lea taimi i lea taimi, i lalo o tofotofoga tetele; fa'atasi i se nofo sauni, e le'i fa'aleagaina, to'afilemu ma le malolo, i lalo o suiga ma fa'afitauli o le taimi, e pei o vaitau o tiga ogaoga, ma le lamatiaga manino o le oti vave."
E maua tala o fa'amasino tali ma fa'ata'ita'iga i olaga o isi. O le mea lea tatou te fa'amoemoeina. E malilie ma le olaga fa'akristo, e pei ona fa'amatalaina i le upu a le Atua. E "i le tele o fa'ata'ita'iga tatou te ulu atu ai i le malo o le lagi." O le ala lea tatou te tatau ai ona alu, pe afai tatou te mana'o e ulu atu iina. Tatau tatou te fa'amuamua le tapu i le avea o le olaga sili, lea e tatau ai mea uma e isi e tu'u atu. Tatau tatou te auai i le galuega ma o tatou sou agaga uma, e imi atu iā Keriso mo le malosi e faasaga i o tatou fa'adavai fa'aleagaga; mulimuli i le fa'ata'ita'iga a Paulo, "galo mea na i tua, ma o'o atu i mea o loo i luma; oomi atu i le fa'ailoga mo le taui o le vala'au maualuga a le Atua iā Keriso Iesu;" ma o lea tatou te maua ai le manumalo i le iuga, "iā te ia na alofa mai ia i tatou, ma na foa'i mai o ia lava mo i tatou."