Origjina e Religjionit të Palit

Zotërimi i Jezusit (Pjesa 5)

Nga John Gresham Machen

Me siguri, vetë fakti që të krishterët përdorën një titull që përdorej edhe në kultet pagane nuk vendos asnjë varësi nga paganizmi. Sepse titulli "Zot" ishte pothuajse po aq i vendosur si një përcaktim i hyjnitetit sa ishte termi "Zot". Cilado qoftë origjina e përdorimit fetar të fjalës, ai përdorim ishte bërë pjesë e gjuhës greke. Një misionar që dëshironte të shpallte Zotin e vërtetë ishte i detyruar, nëse fliste në greqisht, të përdorte termin "Zot", i cili natyrisht ishte përdorur në fenë pagane. Kështu, nëse ai dëshironte të caktonte Jezusin si Zot, me një fjalë që në të njëjtën kohë do ta dallonte nga Zoti Atë, ai ishte i detyruar të përdorte fjalën “Zot”, edhe pse ajo fjalë ishte përdorur edhe në paganizëm. As në njërin rast e as në tjetrin përdorimi i një fjale greke nuk përfshinte ndikimin më të vogël të koncepteve që ishin lidhur me fjalën në një fe politeiste.

Por ekzistonte një arsye shumë më e fortë për aplikimin e termit grek "Zot" për Jezusin sesa ajo që gjendej në përdorimin e tij të përgjithshëm midis popujve që flisnin greke. Përdorimi fetar i termit nuk ishte i kufizuar vetëm në kultet pagane, por shfaqet gjithashtu, dhe nëse ndonjë gjë edhe më fort të vendosur, në Septuagintën e Testamentit të Vjetër grek. Fjala "Zot" përdoret nga Septuaginta për të përkthyer "Jahwen" e tekstit hebraik. Do të ishte krejt e parëndësishme të diskutohen arsyet që qeverisnin përkthyesit në zgjedhjen e kësaj fjale të veçantë. Pa dyshim se ndonjë fjalë për "Zot" kërkohej nga shoqërimet që tashmë ishin grumbulluar rreth fjalës hebraike. Dhe arsye të ndryshme mund të sugjerohen për zgjedhjen e "kyrios" në vend të ndonjë fjale tjetër greke që do të thotë "zot". Mundësisht rrënja e "kyrios" shprehte më mirë idenë që synohej; ndoshta gjithashtu, një kuptim fetar i ishte bashkangjitur tashmë "kyrios", të cilin fjalët e tjera nuk e posedonin. Në çdo rast, pavarësisht se cila mund të ketë qenë arsyeja, "kyrios" ishte fjala që u zgjodh.

Dhe fakti është i rëndësisë kapitale. Sepse ishte mes lexuesve të Septuagintës që krishterizmi bëri përparimet e para. Septuaginta ishte Bibla e sinagogave hebraike, dhe në sinagoga leximi i saj dëgjohej jo vetëm nga hebrenjtë, por edhe nga turma të mëdha johebrenjtë, "frikë- nga-Zoti" të Librit të Veprat të Apostujve. Me "frikë- nga-Zoti" filloi misioni pagan. Dhe madje atje ku kishte konvertime pagane që nuk kishin kaluar fare nëpër shkollën e sinagogës në periudhën më të hershme ndoshta të tillë konvertime ishin të rralla- edhe atëherë Septuaginta u përdor menjëherë në udhëzimet e tyre. Kështu kur misionarët e krishterë përdorën fjalën "Zot" për Jezusin, dëgjuesit e tyre dinin menjëherë çfarë donin të thoshin. Ata dinin menjëherë se Jezusi zinte një vend që zënë vetëm nga Perëndia. Sepse fjala "Zot" përdoret shumë herë në shkrimet greke si emri më i shenjtë i Perëndisë së besëlidhjes së Izraelit, dhe këto pasazhe u zbatuan lirshëm për Jezusin.

Këtë përdorim të Septuagintës së termit "Zot", me zbatimin e pasazheve të Septuagintës për Jezusin, i cili shfaqet si një çështje e natyrshme në Letrat e Palit, ishte shumë më i rëndësishëm për misionin e hershëm të krishterë sesa përdorimi i termit në kultet pagane. Dhe hedhin shumë më shumë dritë mbi rëndësinë origjinale të termit të aplikuar për Jezusin. Por përdorimi pagan është interesant, dhe ekspozita e tij nga Bousset dhe të tjerë duhet të pranohet me mirënjohje. Një fakt i rëndësishëm është vendosur gjithnjë e më shumë nga hulumtimet moderne- fakti që fjala greke "kyrios" në shekullin e parë të epokës sonë ishte, kudo që shtrihej gjuha greke, një përcaktim i qartë i hyjnitetit. Përdorimi i zakonshëm i fjalës në të vërtetë vazhdoi; fjala ende shprehte marrëdhënien që një zotëri mbante ndaj skllevërve të tij. Por fjala kishte ardhur të jetë një term karakteristikisht fetar, dhe është në kuptimin fetar, sidomos siç u fiksua nga Septuaginta, që ajo shfaqet në Dhiatën e Re.

Kështu që nuk është në përputhje me përdorimin e Dhiatës së Re kur Jezusi quhet, nga disa persona në Kishën moderne, "Mjeshtri", më mirë se "Zoti". Ndonjëherë, ndoshta, ky përdorim është adoptuar në protestë të vetëdijshme kundër konceptimit të Dhiatës së Re të hyjnisë së Krishtit; Jezusi flitet si "Mjeshtri", në shumë të njëjtën mënyrë siç flitet për udhëheqësin e një shkolle artistësh si "Mjeshtri" nga ndjekësit e tij. Ose fjala nënkupton vetëm atë që urdhërat e të cilit duhet të zbatohen. Por ndonjëherë moda moderne adoptohet nga burra dhe gra të devotshëm me idenë se fjala angleze "Zoti" është konsumuar dhe se përdorimi i fjalës "Mjeshtri" është një afrim më i ngushtë me kuptimin e Dhiatës së Re greke. Kjo ide është e rreme. Në përkthimin e përcaktimit të Dhiatës së Re të Jezusit, nuk duhet të dëshirohet të kthehet në kuptimin origjinal të fjalës "kyrios". Sepse fjala greke tashmë kishte kaluar në një zhvillim, dhe siç aplikohej për Jezusin në Dhiatën e Re ishte qartë një term fetar. Kishte saktësisht asociacionet fetare që tani posedon fjala angleze "Zoti". Dhe për pothuajse të njëjtën arsye. Asociacionet fetare të fjalës angleze "Zoti" janë për shkak të përdorimit të Biblës; dhe asociacionet fetare të fjalës së Dhiatës së Re "kyrios" ishin gjithashtu për shkak të përdorimit të Biblës - përdorimit të Septuagintës. Kështu, i krishteri duhet të kujtojë se "një mësim i vogël është një gjë e rrezikshme". Zëvendësimi uniform i "Mjeshtrit" për "Zotin" në të folur për Jezusin ka vetëm një pamje të rreme të freskisë dhe origjinalitetit. Në realitet, ndonjëherë do të thotë një largim nga fryma e përdorimit të Dhiatës së Re.

Në përputhje me këtë, Bousset ka kryer një shërbim duke vënë në lehtësim të qartë kuptimin fetar të fjalës "Zoti". Por ai nuk ka arritur të shpjegojë aplikimin e asaj fjale për Jezusin.

Vështirësi të mëtejshme, për më tepër, rrethojnë teorinë e Bousset. Termi "Zot" i aplikuar për Jezusin, dhe qëndrimi fetar ndaj Jezusit i shprehur nga termi, u ngrit, sipas Bousset, në takimet e komuniteteve të tilla si ai në Antiokë, dhe nën ndikimin e koncepteve pagane. Por, natyrisht, shpjegimi i Bousset për origjinën e Paulinizmit nuk është ende plotësisht i paraqitur. Paulinizmi është diçka shumë më tepër se një adhurim ekstatik i një perëndie kulte; marrëdhënia personale me Krishtin dominon çdo departament të jetës së apostullit.

Bousset e njeh këtë fakt. Feja e Palit, ai pranon, është diçka shumë më tepër se feja e cila u shpreh në takimet e Kishës së Antiokës. Por ai supozon se elementët e tjerë të fesë së Palit, të gjerë saqë janë, kishin të paktën pikënisjen e tyre në kult. Këtu gjendet një nga elementët më pak të besueshëm në të gjithë ndërtimin. Bousset ka nënvlerësuar karakterin individualist të fesë së Palit. Të paktën ai nuk ka arritur të tregojë se jeta pauliniste "në Krisht" ose "në Zot" u prodhua nga zhvillimi nga përvoja ekstatike në takimet e Kishës së Antiokës.

Por nëse feja individualiste e Palit u zhvillua nga "kulti", si u zhvillua ajo? Si do të shpjegohet futja e elementëve të rinj? Bousset e ka sulmuar këtë problem me shumë zell. Dhe ai përpiqet të tregojë se feja e Palit ashtu siç shfaqet në Letra është zhvilluar nga feja kulte e Antiokës nga identifikimi i "Zotit" me "Shpirtin", dhe nga përgjithësimi dhe etizimi i konceptit të veprimtarisë së Shpirtit.

Doktrina pauliniane e Shpirtit, beson Bousset, u nxor nga feja mistike pagane e epokës helenistike. Krejtësisht përveç çështjes së terminologjisë -edhe pse argumentet e Reitzenstein konsiderohen nga Bousset të jenë në thelb të sakta- dualizmi pesimist themelor i Palit u bazua, sipas Bousset, në atë lloj të gjerë të mendimit dhe jetës që shfaqet në fetë misterioze dhe në shkrimet hermetike. Sipas këtij mendimi pesimist, shpëtimi nuk mund të arrihej kurrë nga natyra njerëzore, madje as me ndihmën hyjnore, por vetëm nga një fillim krejtësisht i ri, i prodhuar nga zëvendësimi i natyrës hyjnore për njeriun e vjetër. Nga apostulli Pal, vazhdon Bousset, ky super-nazionalizëm, kjo konceptim i dominimit të fuqisë hyjnore në jetën e re, u zgjerua shumë përtej kufijve të kultit ose të përvojave vizionare; Shpirti u bë parimi drejtues i jetës së të krishterit; jo vetëm profecia, gjuhët, shërimi dhe të ngjashme, u konsideruan tani si fryt i Shpirtit, por edhe dashuria, gëzimi, paqja, durimi, mirësia, mirësinë, besnikëria, butësia, vetëkontrolli. Por ky zgjerim paulinian i veprimtarisë së Shpirtit, insistoi Bousset, nuk përfshinte dobësimin më të vogël të super-nazionalizmit që ishte karakteristikë e konceptimit origjinal; Shpirti që prodhonte dashuri, gëzim, paqe, kishte po aq pak të bëjë me shpirtin njerëzor sa Shpirti që bëri që njerëzit të flisnin në gjuhë. Dhe super-nazionalizmi që shfaqet këtu në formë të lavdëruar u nxor, përfundon Bousset, nga feja pagane mistike e epokës helenistike.

Kjo pretendim është diskutuar tashmë dhe dobësia e tij është theksuar. Doktrina pauliniste e Shpirtit nuk u nxor nga paganizmi bashkëkohor. Por ekspozita e teorisë së Bousset-it nuk ka përfunduar ende. Shpirti, aktivitetet e të cilit u zgjeruan nga Pali në thellësitë më të brendshme të jetës së të krishterit, u identifikua, thotë Bousset, me "Zotin" (2 Kor. 11. 17). Kjo identifikim pati një ndikim të rëndësishëm në të dy elementët që u bashkuan; pati një ndikim të rëndësishëm në konceptin si të "Zotit" ashtu edhe të "Shpirtit". Nëse "Zoti" u identifikua, ose u soll në një marrëdhënie shumë të ngushtë, me Shpirtin, dhe nëse aktiviteti i Shpirtit u zgjerua në tërë jetën, atëherë "Zoti" nuk mund të ishte më për Palin thjesht zoti i kultit që ishte i pranishëm në mbledhjet e Kishës. Përkundrazi, Ai do të duhej të ishte i pranishëm kudo ku ishte i pranishëm Shpirti - domethënë, Ai do të duhej të ishte ai në të cilin jetonte i krishteri dhe lëvizte dhe kishte qenë. Kështu Pali mund të formonte frazën e mahnitshme "në Krishtin" ose "në Zotin", për të cilën Bousset pranon se nuk ka asnjë analogji në fenë pagane. Nga ana tjetër, koncepti i Shpirtit, beson Bousset, u modifikua domosdoshmërisht nga lidhja e tij me "Zotin". Nëpërmjet identifikimit me një person aktual që kishte jetuar vetëm pak vite më parë, "Shpirti" iu dha një cilësi personale që ndryshe nuk e kishte. Ose, për ta thënë këtë në fjalë të tjera, fraza pauliniste "në Zotin" nuk është saktësisht e njëjtë në kuptim me frazën "në Shpirt"; sepse ajo posedon një karakter personal të veçantë. "Kjo përzierje e jashtëzakonshme e abstraksionit dhe personalitetit," thotë Bousset, "kjo lidhje e një parimi fetar me një person që kishte ecur këtu në tokë dhe kishte vuajtur vdekjen këtu, është një fenomen i fuqisë dhe origjinalitetit të veçantë."

Në këtë pikë, Bousset është në rrezik të jetë i pabeshtë ndaj parimeve themelore të rindërtimit të tij; ai është në rrezik të sjellë fenë e Palit në lidhje me personin konkret të Jezusit. Por ai e zbulon rrezikun dhe e shmang atë. Nuk duhet të supozohet, thotë ai, se Pali kishte ndonjë përshtypje shumë të qartë për karakteristikat e Jezusit historik. Sepse nëse ai do të kishte pasur një përshtypje të tillë, ai kurrë nuk do të kishte lidhur Jezusin me një abstraksion si Fryma. Gjithçka që ai ishte i interesuar, atëherë, ishte fakti që Jezusi kishte jetuar dhe sidomos që ai kishte vdekur.

Por këto fakte të zhveshura mendohen se kanë qenë të mjaftueshme për t'i dhënë nocionit të Palit për Zotin-Frymë atë cilësi personale të veçantë që zgjon admirimin e Bousset! E vërteta është se Bousset gjendet në këtë pikë përballë vështirësisë që has çdo shpjegim natyralist i origjinës së fesë së Palit. Problemi është se një lidhje e ngushtë e Palit me Jezusin historik kërkohet në mënyrë imperative nga historiani për t'i dhënë lidhjes së Palit me Krishtin atë cilësi të ngrohtë, personale që shkëlqen në çdo faqe të Epistoleve; ndërsa, nga ana tjetër, një ndarje e gjerë e Palit nga Jezusi historik kërkohet po aq imperative që Pali të mos pengohet nga tradita historike në ngritjen e Jezusit në dinjitet hyjnor dhe në lidhjen e tij me Frymën e Perëndisë.

Kritika moderne ka lëkundur mes këtyre dy kërkesave; ajo përpiqet të ruajë të drejtat e secilës. Bousset është më i impresionuar nga kërkesa e dytë; Wernle, kundërshtari i tij, është më i impresionuar nga e para. Por të dy kanë gabuar njësoj. Në të vërtetë, ekziston vetëm një rrugëdalje nga vështirësia. Ajo është një rrugë e vjetër dhe radikale. Por bota e dijes mund të kthehet tek ajo në fund. Vështirësia themelore në shpjegimin e origjinës së Paulinizmit nuk do të zhduket kurrë duke u injoruar; ajo nuk do t'i nënshtrohet kompromisave të asnjë lloji. Ajo do të zhduket vetëm kur Jezusi do të njihet si ai që është në të vërtetë ajo që Pali parashikon dhe siç e përfaqësojnë të gjitha Ungjijtë - biri i përjetshëm i Perëndisë, që erdhi në tokë për shpërblimin e njeriut, tani i ulur përsëri në fronin e lavdisë së tij dhe duke punuar në zemrat e dishepujve të tij nëpërmjet Frymës së tij, siç mund të punojë vetëm Perëndia. Një zgjidhje e tillë nuk ka qenë kurrë aq e papëlqyer sa është sot. Pranimi i saj do të përfshijë një revolucion kopernikan në shumë departamente të mendimit dhe jetës njerëzore. Por refuzimi i një pranimi të tillë ka lënë një problem historik që deri më tani nuk është zgjidhur.

Në një moment, Bousset pranon, feja e Palit ishte e bazuar në një fakt historik. Ajo ishte e bazuar në vdekjen e Jezusit. Por interpretimi paulin i vdekjes së Jezusit u nxor, sipas Bousset, në aspekte të rëndësishme nga feja pagane bashkëkohore; nocioni paulin i vdekjes dhe ringjalljes me Krishtin u formua nën ndikimin e konceptit pagan të përhapur të zotit që vdes dhe ngrihet. Kjo pohim është bërë mjaft i zakonshëm në mesin e studiuesve të fundit; materiali në mbështetje të tij është mbledhur në formë të përshtatshme nga M. Brückner. Por në fakt, dëshmia në mbështetje të pohimit është e llojit më të dobët. Rishikimi i fesë helenistike që u përpjek në Kapitullin VI zbuloi, në të vërtetë, faktin se disa zota, sidomos Attis, Adonis dhe Osiris, u përfaqësuan së pari si duke vdekur dhe më pas si të ringjallur. Ngjashmëria e këtyre figurave me njëri-tjetrin mund të shpjegohet ndoshta me hipotezën se të gjithë ata ishin fillimisht zota të vegjetacionit, vdekja dhe ringjallja e të cilëve përfaqësonin vyshkjen e vegjetacionit në vjeshtë dhe rinovimin e tij në pranverë. Në shikim të parë, paraleleja midis këtyre zotave dhe Jezusit mund të duket e habitshme. Jezusi gjithashtu u përfaqësua si duke vdekur dhe si të kthehet në jetë përsëri. Por çfarë është rëndësia e paralelejes? A mund të nënkuptojë që e gjithë historia e Testamentit të Ri të vdekjes dhe ringjalljes së Jezusit u nxor nga këto mitet e vegjetacionit? Një përfundim i tillë është arritur nga disa studiues modernë. Por sigurisht që ky përfundim është absurd dhe nuk favorizohet nga Bousset. Historiciteti thelbësor i besimit në ringjalljen e tij midis miqve të tij më të ngushtë qëndron shumë i fortë për t'u tronditur nga çdo teori e varësisë nga miti pagan. Kështu argumenti i tërhequr nga paraleleja midis historisë së Testamentit të Ri dhe mitit pagan të zotit që vdes dhe ngrihet vërteton shumë. Nëse vërteton diçka, ai vërteton se historia e Testamentit të Ri të ringjalljes u nxor nga miti pagan. Por një pikëpamje e tillë nuk është mbajtur nga asnjë historian serioz. Prandaj do të duhet të pranohet se paraleleja midis besimit se Adonis dhe Osiris dhe Attis vdiqën dhe u ngritën përsëri, dhe besimit se Jezusi vdiq dhe u ngrit përsëri nuk u prodhua nga varësia e një historie nga tjetra. Do të duhet të njihet, prandaj, se një paraleleje nuk do të thotë gjithmonë një marrëdhënie e varësisë. Dhe nëse nuk e bën atë në një pikë, ndoshta nuk e bën as në të tjera.

Por Bousset do të insistojë se megjithëse historia e Testamentit të Ri për vdekjen dhe ringjalljen e Jezusit nuk u prodhua fillimisht nga miti pagan, megjithatë ndikimi i konceptit pagan u ndie në interpretimin që Pali i bëri historisë. Pali besonte se i krishteri ndante fatin e Krishtit - vdiq me Krishtin dhe u ngrit me Krishtin. Por një koncept i ngjashëm shfaqet në religjionet pagane. Shprehja klasike e kësaj ideje shfaqet në fjalët e shpeshta të raportuara nga Firmicus Maternus, "Ji i guximshëm, o të iniciuar, sepse zoti është i shpëtuar; sepse për ne do të ketë shpëtim nga telashet."

Por duhet të mbahet mend se dëshmia e Firmicus Maternus është shumë e vonë, dhe se dëshmia për përhapjen e konceptit në periudhën e hershme është disi e pakët.

Po aqerimet e sigurtë të shkrimtarëve të kohëve të fundit në lidhje me këto çështje janë krejt të mahnitshme. Lexuesit e zakonshëm ka të ngjarë të marrin përshtypjen se hetuesi mund të rindërtojë konceptin e një zoti që vdes dhe ngrihet, dhe të pjesës që adhuruesit kanë në vdekjen dhe ringjalljen, mbi bazën e një depoje të madhe informacioni në burimet ekzistuese. Në fakt, asgjë e tillë nuk është rasti. Informacioni ekzistues rreth konceptit në pyetje është jashtëzakonisht i pakët, dhe për pjesën më të madhe vjen nga shumë kohë pas kohës së Palit. Do të ishte një gjë e tepruar, në të vërtetë, të pohonte se koncepti i zoti që vdes dhe ngrihet, me rëndësinë e tij fetare, nuk kishte ekzistuar para periudhës së Palit. Një tekst i lashtë egjiptian, për shembull, është cituar nga Er-man, i cili bën mirëqenien e adhuruesit të varur nga ajo e Osirit: "Ashtu si Osiri jeton, edhe ai do të jetojë." Me shumë gjasë disa koncepte të tilla ishin të lidhura edhe me vajimin dhe gëzimin pasues për Attis dhe Adonin. Nëse koncepti ekzistonte në periudhën para-Pauline, nuk vijon aspak që ai ishte i zakonshëm. Sigurisht, prevalenca e tij është zmadhuar jashtëzakonisht në vitet e fundit. Kundër një të tillë zmadhimi, J. Weiss—i cili sigurisht nuk mund të akuzohet për mungesë ndjesie ndaj metodave të fesë krahasuese të aplikuara në Dhiatën e Re—ka tërhequr vëmendjen në mënyrë të përshtatshme te 1 Kor. i. 23. Krishti i kryqëzuar, thotë Pali, ishte "për paganët marrëzi." Kjo nuk duket sikur paganët ndër të cilët Pali punoi ishin shumë të njohur me nocionin e një zoti që vdes. Nëse argumentet e Brückner ishin të sakta, nëse koncepti i zoti që vdes ishte aq i zakonshëm në kohën e Palit saç Brückner supozon, Kryqi nuk do të kishte qenë "për paganët marrëzi"; përkundrazi, do të kishte duket për paganët si gjëja më e natyrshme në botë.

Por edhe nëse prevalenca e hershme e konceptit të një zoti që vdes dhe ngrihet, me rëndësinë e tij fetare, do të ishte më mirë e vendosur sesa është, varësia e Palit nga ky koncept nuk do të provohej aspak. Sepse koncepti paulin është krejtësisht i ndryshëm. Një ndryshim, natyrisht, është krejtësisht i dukshëm dhe në të vërtetë njihet përgjithësisht - Krishti paulin përfaqësohet si ai që vdes vullnetarisht dhe vdes për hir të njerëzve. "Ai më deshi," thotë Pali, "dhe u dha vetë për mua." Nuk ka absolutisht asgjë të ngjashme me këtë koncept në rastin e feve pagane. Osiris, Adonis dhe Attis u kapën nga fati i tyre; Jezusi e dha jetën e tij lirisht. Dallimi është i mahnitshëm; ai përfshin zemrën e fesë së Palit. Si u shkaktua dallimi? Nga erdhi koncepti paulin i hirit të Krishtit? A erdhi ai nga vetë Jezusi? A erdhi ai nga njohuria që Pali kishte për karakterin e Jezusit? Supozimi mund të duket i natyrshëm. Por për fat të keq, nga pikëpamja e Bousset, ai duhet të refuzohet. Sepse nëse Pali do të kishte pasur ndonjë njohuri për karakterin e vërtetë të Jezusit, si mund ai ndonjëherë të kishte supozuar se Jezusi, një njeri i thjeshtë, ishte Zoti i qiellit?

Një tjetër ndryshim është edhe më themelor. Vdekja dhe ringjallja e perëndive pagane ishte çështje e kultit; vdekja dhe ringjallja e Krishtit të Pavllit ishte një fakt historik. Është vërejtur në shqyrtimin e fesë helenistike se kultet në fe pagane ishin shumë më të fiksuara se mitet; sipas mendimit të studiuesve modernë, mitet u nxorrën nga kultet dhe jo anasjelltas. Kështu, në rastin e "perëndive që vdesin dhe ringjallen", njeriu goditet mbi të gjitha nga karakteri krejtësisht i lëngshëm i mitet. Historia e Attisit, për shembull, tregohet në shumë forma të ndryshme, dhe nuk duket se ka pasur interesin më të vogël midis adhuruesve të Attisit për vendosjen e një llogarie autentike të vdekjes dhe ringjalljes së perëndisë. Sidomos "ringjallja" e perëndisë shfaqet në mitet e Attisit, Adonisit dhe Osirisit mezi fare. Vdekja dhe ringjallja e vërtetë ndodhën vetëm në kult. Çdo vit në mars, adhuruesit e Attisit në Romë së pari e shihnin perëndinë të shtrirë të vdekur siç përfaqësohej nga pema e bredhit, dhe pastaj gëzoheshin në ringjalljen e tij. Vdekja dhe ringjallja vështirë se u konceptuan si ngjarje që kishin ndodhur një herë e përgjithmonë shumë kohë më parë. Ato mendoheshin më shumë si ngjarje që ndodhnin në çdo festë.

Trajtimi i Pavllit për vdekjen dhe ringjalljen e Krishtit është krejtësisht i ndryshëm. Në të vërtetë, nga Bousset, ndryshimi pjesërisht errësohet; Bousset përpiqet të tregojë se koncepti i Pavllit për vdekjen dhe ringjalljen e besimtarit me Krishtin u nxor nga kremtimi i sakramentëve. Por nuk mund të ketë më shumë gabim radikal. Ajo që është më e qartë nga të gjitha në Letrat është karakteri historik i mesazhit të Pavllit. Feja e Pavllit ishte e rrënjosur në një ngjarje, dhe sakramentët ishin një mënyrë për të paraqitur rëndësinë e ngjarjes. Ngjarja ishte vepra shpëredimtare e Krishtit në vdekjen dhe ringjalljen e tij.

Këtu qëndron dallimi më i thellë midis Palit dhe fesë bashkëkohore. Paulinizmi nuk ishte një filozofi; nuk ishte një grup udhëzimesh për të shpëtuar nga mizoria e botës; nuk ishte një llogari e asaj që kishte qenë gjithmonë e vërtetë. Përkundrazi, ishte një llogari e diçkaje që kishte ndodhur. Gjëja që kishte ndodhur, përveç kësaj, nuk ishte e fshehur në të kaluarën e largët dhe të zbehtë. Llogaria e saj nuk u zhvillua si një justifikim për format fetare ekzistuese. Përkundrazi, vdekja dhe ringjallja e Jezusit, mbi të cilën u bazua ungjilli i Palit, kishte ndodhur vetëm disa vjet më parë. Dhe faktet mund të vërtetohen me dëshmi të mjaftueshme; dëshmitarët okularë mund të pyeten, dhe Pali apelon te dëshmitarët okularë në detaje. Pasazhi i vetëm, 1 Kor. xv. 1-8, është i mjaftueshëm për të vendosur një hendek të madh midis Krishtit të Palit dhe perëndive pagane shpëtimtare. Por karakteri i Paulinizmit nuk varet nga një pasazh. Kudo në Epistolat, Pali vë gjithë jetën e tij mbi të vërtetën e asaj që thotë për vdekjen dhe ringjalljen e Jezusit. Ungjilli që Pali predikoi ishte një llogari e diçkaje që kishte ndodhur. Nëse llogaria ishte e vërtetë, origjina e Paulinizmit shpjegohet; nëse nuk ishte e vërtetë, Kisha bazohet në një gabim të pashpjegueshëm.

Kjo e fundit alternative është ekzaminuar në diskutimin e mëparshëm. Nëse Jezusi nuk ishte Shpëtimtari hyjnor që Pali thotë se është, si lindi feja pauliniste e shpëtimit? Tri hipoteza të mëdha janë ekzaminuar dhe janë gjetur të mangëta.

Paulinizmi, është treguar, nuk bazohej në Jezusin e natyralizmit modern; nëse Jezusi ishte vetëm ajo që përfaqësohet nga historianët natyralistë modernë si duke qenë, atëherë ajo që është vërtet e veçantë për Palin nuk u nxor nga Jezusi. Vendosja e atij fakti ka qenë një arritje e shquar e Wrede dhe Bousset. Por nëse ajo që është thelbësore në Paulinizëm nuk u nxor nga Jezusi, nga u nxor?

Jo u rrjedh, siç besonte Wrede, nga konceptet apokaliptike para-kristiane të Mesias; sepse Mesia apokaliptik nuk ishte një objekt adhurimi, as një person i gjallë që duhej dashur. Jo u rrjedh as nga feja pagane, sipas hipotezës së shkëlqyer të Bousset; sepse ndikimi pagan përjashtohet nga vetë-dëshmia e Palit, dhe paralelet pagane janë krejtësisht të dobëta. Por edhe nëse paralelet do të ishin dhjetë herë më të afërta se sa janë, zemra e problemit as nuk do të ishte prekur. Zemra e problemit gjendet në marrëdhënien e Palit me Krishtin.

Ajo marrëdhënie nuk mund të përshkruhet nga thjesht numërimi i detajeve; nuk mund të reduktohet në terma më të ulët; është një gjë absolutisht e thjeshtë dhe e pandashme. Marrëdhënia e Palit me Krishtin është një marrëdhënie dashurie; dhe dashuria ekziston vetëm midis personave. Nuk është një grup idesh që duhet shpjeguar, nëse Paulinizmi ka për t'u llogaritur, por dashuria e Palit për Shpëtimtarin e tij. Dhe ajo dashuri ka rrënjë, jo në atë që Krishti kishte thënë, por në atë që Krishti kishte bërë. Ai "më deshi dhe u dha për mua". Aty gjendet baza e fesë së Palit; aty gjendet baza e gjithë krishterimit. Ajo bazë konfirmohet nga llogaria e Jezuit e cila jepet në Ungjijtë, dhe jepet, vërtet, në të gjitha burimet. Ajo është e kundërshtuar vetëm nga rindërtimet moderne. Dhe ato rindërtime po shkatërrohen të gjitha. Feja e Palit nuk u themelua mbi një kompleks idesh të rrjedhura nga judaizmi apo paganizmi.

U themelua mbi Jezusin historik. Por Jezusi historik mbi të cilin u themelua nuk ishte Jezusi i rindërtimit modern, por Jezusi i gjithë Dhiatës së Re dhe i besimit të krishterë; jo një mësues i cili mbijetoi vetëm në kujtesën e dishepujve të Tij, por Shpëtimtari i cili, pasi puna e Tij shpërblyese u krye, ende jetonte dhe mund të dashurohej.

John Gresham Machen (1881-1937) ishte një studiues amerikan presbiterian i Dhiatës së Re, i cili udhëhoqi një revoltë kundër teologjisë moderniste në Princeton dhe themeloi Seminarin Teologjik Westminster si dhe Kishën Presbiteriane Ortodokse.