Паистхои дини Павлус

Асолати дини Паул

Худоовандии Исо (Қисми 5)

Танвир аз ҷониби Ҷон Грешам Мачен

Албатта, ҳақиқати он ки масеҳиён унвони истифодашавандаро дар култҳои бутпарастӣ низ истифода мебурданд, ҳеҷ иртиботе бо бутпарастӣ надорад. Зеро унвони "Худованд" ҳамчун таъиноти илоҳи қариб ба мисли истилоҳи "Худо" муқаррар шуда буд. Ҳар чӣ бошад, истифодаи мазҳабии ин калима қисми ҷазираи забони юнонӣ шуда буд. Миссионере, ки мехост Худои воқеиро эълон кунад, агар дар юнонӣ сухан мегуфт, маҷбур буд, ки истилоҳи "Худо" -ро истифода кунад, ки албатта дар дини бутпарастӣ истифода мешуд. Ҳамин тавр, агар ӯ мехост Исоиро ҳамчун Худо бо ягон калима таъин кунад, ки ҳамзамон аз Худои Падар фарқ кунад, ӯ маҷбур буд, ки калимаи "Худованд" -ро истифода кунад, гарчанде ки ин калима низ дар бутпарастӣ истифода мешуд. На дар як ҳолат ва на дар дигаре истифодаи калимаи юнонӣ ҳеҷ таъсире аз мафҳумҳое, ки ба ин калима дар дини бисёрхудогӣ пайваст шуда буданд, надошт.

Аммо, сабаби хеле мустаҳкамтар барои истифодаи истилоҳи юнонӣ "Паноҳ" ба Исо аз он чизе, ки дар он дар байни мардуми суханвар дар юнонӣ пайдо шуд, мавҷуд буд. Истифодаи динии ин истилоҳ ба кулли пганоҳҳои бутпарастӣ маҳдуд нашуд, балки инчунин, ва агар чизе ҳатто бештар аз он мустаҳкам шуд, дар Қадимӣи юнонӣ пайдо мешавад. Каломи "Паноҳ" аз ҷониби ҳафтдесятоиҳо барои тарҷумаи "Яҳве"-и навиштаи ибрани истифода мешавад. Муҳокима дар бораи сабабҳои ки роҳбарони тарҷумонро ба интихоби ин калимаи хос водор кардааст, комилан аҳамият надорад. Шубҳа надорад, ки баъзе каломи "Паноҳ" аз ҷониби иттиҳодияҳое, ки аллакай дар атрофи каломи ибрани ҷамъ шуда буданд, талабот дошт. Ва сабабҳои гуногун метавонанд барои интихоби "kyrios" ба ҷои дигар калимаҳои юнонӣ, ки маънои "паноҳ" доранд, пешниҳод карда шаванд. Эҳтимол, маънои решавии "kyrios" идеяи дилхоҳро беҳтар ифода кард; шояд инчунин, маънои динии аллақадар ба "kyrios" пайваст шуда буд, ки дигар калимаҳо надоштанд. Ҳарчанд ки метавонад сабабҳои интихоби ин калима ҳар чӣ бошад, "kyrios" калимае буд, ки интихоб шуд.

Ва ин факт аз аҳамияти бузургтарин аст. Чунки дар миёни хонандагони Септуагинта буд, ки масеҳият аввалин бор роҳи худро ёфт. Септуагинта Библияи синагогаҳои яҳудӣ буд, ва дар синагогаҳо хондани онро на танҳо яҳудиён, балки миллатҳои бисёре, "тарсулорони Худо" аз Китоби Аъмол низ, мешуниданд. Бо "тарсулорони Худо" миссияи миллатҳо шурӯъ шуд. Ва ҳатто дар ҷое ки мӯътазидони миллатӣ, ки аз мактаби синагога дар давраи аввали хеле гузашта набуданд, шояд чунин мӯътаздидон кам буданд, - ҳатто дар он вақт Септуагинта фавран дар таълими онҳо истифода шуд. Ҳамин тавр, вақте ки миссионерҳои масеҳӣ калимаи "Раб" -ро дар бораи Исо истифода карданд, гӯшандгони онҳо фавран фаҳмиданд, ки онҳо чӣ маъно дорад. Онҳо фавран фаҳмиданд, ки Исо ҷоеро ишғол кардааст, ки танҳо Худо ишғол мекунад. Чунки калимаи "Раб" дар навиштаҳои юнонӣ чун номи муқаддаси Худои аҳди Исроил ба таври бешумор истифода шудааст, ва ин гузаштаҳо ба Исо амалӣ карда шудаанд.

Ин истифодаи Септуагинта аз истилоҳи "Раб", бо амаликунии гузаштаҳои Септуагинта ба Исо, ки дар Намунаҳои Паул ба назар мерасад, барои миссияи аввалини масеҳӣ аз истифодаи истилоҳи дигар дар парастишҳои бутпарастӣ муҳимтар буд. Ва он бар ҳақиқати аслии истилоҳи ба Исо амалӣшуда, равшанӣ меандозад. Лекин истифодаи бутпарастӣ ҷолиб аст, ва намоиши он аз ҷониби Боусет ва дигарон бояд миннатдорӣ қабул карда шавад. Як факт муҳим аз ҷониби тадқиқоти муосир бештар ва бештар тасдиқ шудааст - факт ин аст, ки калимаи юнонӣ "kyrios" дар асри аввали эраамон, дар ҳама ҷое ки забони юнонӣ дастрас буд, бешубҳа як таъиноти илоҳӣ буд. Истифодаи оддии калима воқеан давом дофт; калима ҳанӯз ҳамчунон муносибати миёни соҳиби кор ва ғуломи ӯро ифода мекард. Лекин калима ба истилоҳи динии хос табдил ёфтааст, ва он дар маънои динӣ, хусусан аз ҷониби Септуагинта муайян карда шудааст, ки он дар Аҳди Ҷадид зоҳир мешавад.

Бинобар ин, он ба истифодаи Аҳди Ҷадид мувофиқ нест, вақте Исо аз ҷониби баъзе одамон дар калисои муосир "Оғо" ном бурда мешавад, ба ҷои "Парастишгар." Баъзан, шояд, ин истифода дар эътироз ба тасаввури Аҳди Ҷадид дар бораи илоҳияти Масиҳ қабул шудааст; Исо ҳамчун "Оғо" сухан мегӯянд, ба тарзи оддӣ, ки роҳбари мактаби рассомон аз ҷониби пайравонаш ҳамчун "Оғо" номида мешавад. Ё ин ки калима маънои онро дорад, ки фармонҳои ӯ бояд итоат кунанд. Лекин баъзан одатҳои муосир аз ҷониби мардуми диндор ва занон бо ин ғоя қабул шудааст, ки калимаи англисии "Парастишгар" пӯшида шудааст ва истифодаи калимаи "Оғо" ба маънои калими Юнонӣ наздиктар аст. Ин ғоя ғалат аст. Ҳангоми тарҷумаи таъиноти Аҳди Ҷадид аз Исо, кас набояд хоҳиш кунад, ки ба маънои аслӣ калимаи "kyrios" баргардад. Зеро калимаи юнонӣ аллакай ба инкишоф рафта буд, ва он дар Аҳди Ҷадид ба Исо татбиқ шуда, калимаи динии равшан буд. Он аниқ ҳамон робитаҳои диниро дошт, ки ҳоло калимаи англисии мо "Парастишгар" дорад. Ва барои ҳамон сабаб. Робитаҳои динии калимаи англисии "Парастишгар" аз истифодаи Библия бармеоянд; робитаҳои динии Аҳди Ҷадид "kyrios" низ аз истифодаи Септуагинта бармеоянд. Пас, масеҳӣ бояд бияд, ки "данши кам хатарнок аст." Ивазкунии якхелаи "Оғо" ба ҷои "Парастишгар" дар сухан дар бораи Исо танҳо намуди козиби тоза ва аслиро дорад. Дар ҳақиқат, он баъзан маънои дур шудан аз рӯҳи истифодаи Аҳди Ҷадид дорад.

Мувофиқи ин, Бусет хизмати нек кард, ки маънои динии калимаи "Парастишгар"ро равшан кард. Лекин ӯ муваффақ шуд, ки татбиқи он калимаро ба Исо шарҳ диҳад.

Мушкилоти дигар, иловагӣ, назарияи Бусетро иҳота кардаанд. Истилоҳи "Раб" ҳангоми ба Исо додашуда, ва муносибати динии нисбат ба Исо, ки бо истилоҳи мазкур ифода шудааст, пайдо шуд, ба гуфтаи Бусет, дар ҷамъиятҳои монанди яке аз Антиюх, ва зери таъсири консепсияҳои кафирон. Лекин, албатта, шарҳи Бусет дар бораи пайдоиши Паулинӣ ҳанӯз комилан пешниҳод нашудааст. Паулинӣ чизест, ки хеле бештар аз ибодати экстатикии парастишгари бутпарастӣ аст; муносибати шахсӣ бо Масиҳ дар ҳар як соҳаи ҳаёти апостол ҳукмронӣ мекунад.

Бусет ин фактниро эътироф мекунад. Дини Паул, ӯ иқрор мешавад, чизест, ки хеле бештар аз дине, ки дар ҷамъиятҳои калисои Антиюх ифода шудааст. Лекин ӯ фарз мекунад, ки дигар унсурҳои дини Паул, ки доираи васеи онҳо ҳаст, ҳадди ақал дар ибодат шурӯъ шудаанд. Ин ҷо яке аз унсурҳои камтар эътимод дар тамоми сохтори мазкур аст. Бусет сифати индивидуалистии дини Паулро камбаҳо кардааст. Ҳадди ақал ӯ муваффақ шудааст, ки ҳаёти Паулии "дар Масиҳ" ё "дар Раб" аз таҷрибаҳои экстактикӣ дар ҷамъиятҳои калисои Антиюх истихроҷ шудааст.

Лекин агар дини индивидуалистии Паул аз "ибодат" ташаккул ёфтааст, он чӣ гуна ташаккул ёфт? Чӣ гуна муаррифии унсурҳои нави он шарҳ дода мешавад? Бусет бо ҷиддият ба ин мушкилот ҳамла кардааст. Ва ӯ кӯшиш мекунад, ки дини Паулро, ки дар Номаҳо пайдо мешавад, аз дини ибодатии Антиюх бо муайян кардани "Раб" бо "Рӯҳ", ва бо татбиқ ва эҳтимолияти консепсияи фаъолияти Рӯҳ ташаккул ёфтааст.

Доктринаи Паулинии Рӯҳ, ба ақидаи Бусет, аз дини мистикии кафирии асри эллинистикӣ гирифта шудааст. Қатъи назар аз масъалаи истилоҳот - гарчанде ки даъвоҳои Райтзенштейн аз ҷониби Бусет асосан дуруст дониста мешаванд - дуализми пессимистии асосии Паул, ба гуфтаи Бусет, бар он намуди васеи фикр ва ҳаёт, ки дар динҳои сирӣ ва дар навиштаҳои Ҳерметикӣ пайдо мешавад, асос ёфтааст. Мувофиқи ин тарзи пессимистии фикр кардан, наҷот ҳеҷ гоҳ аз ҷониби табиати инсонӣ, ҳатто бо ёрии илоҳӣ, балки танҳо аз рӯи шурӯъи нав, ки аз иваз кардани табиати илоҳӣ ба ҷои марди кӯҳна ҳосил мешавад, ба даст оварда мешавад. Бусет идома медиҳад, ки аз ҷониби ҳаввори Паул, ин супературализм, ин консепсияи бартарии қудрати илоҳӣ дар ҳаёти нав, хеле бештар аз ҳудуди культ ё таҷрибаҳои визуалӣ вусъат ёфт; Рӯҳ ибдаи ҳукмронӣ дар ҳаёти масеҳӣ гардид; на танҳо пешгӯӣ, забонҳо, шифоӣ ва монанди инҳо, балки ҳамчунин муҳаббат, шодӣ, осоиш, бурдбардорӣ, меҳрубонӣ, некӣ, вафодорӣ, ҳалимӣ, худконтрол низ ҳоло ҳамчун меваи Рӯҳ парварда мешаванд. Лекин Бусет таъкид мекунад, ки ин вусъати Паулинии фаъолияти Рӯҳ, иҳотаи супературализми, ки хоси консепсияи аслӣ буд, заиф накардааст; Рӯҳе, ки муҳаббат, шодӣ, осоишро ба вуҷуд меовард, ҳамон қадар кам бо рӯҳи инсонӣ робита дошт, ки Рӯҳе, ки мардонро бо забонҳо гап мекунад. Ва супературализми, ки дар ин ҷо дар шакли ҷалолдор пайдо мешавад, аз дини мистикии кафирии асри эллинистикӣ гирифта шудааст, ба иттифоқи Бусет.

Ин мавқеъ аллакай баррасӣ шудааст, ва заъфи он нишон дода шудааст. Доктринаи Паулинии Рӯҳ аз паганӣзмаи муосир гирифта нашудааст. Лекин шарҳи назарияи Бусет ҳанӯз ба итмом нарасидааст. Рӯҳе, ки фаъолияти он аз ҷониби Павлус ба зинаҳои дарунии ҳаёти масеҳӣ вусъат дода шуд, бо "Паҳлавӣ" (2 Кор. 11. 17) муайян карда шуд, мегӯяд Бусет. Ин муайянӣ ба ҳарду унсури, ки якҷоя оварда шуда буданд, таъсири муҳим дошт; он таъсири муҳим ба консепсияи ҳам "Паҳлавӣ" ва ҳам "Рӯҳ" дошт. Агар "Паҳлавӣ" муайян карда шуд, ё бо Рӯҳ робитаи хеле наздик дошт, ва агар фаъолияти Рӯҳ ба тамоми ҳаёт вусъат дода шуд, пас "Паҳлавӣ" дигар наметавонист барои Павлус танҳо Худои кулӣ бошад, ки дар ҷамъҳои калисо ҳозир буд. Баръакс, Ӯ бояд дар ҳама ҷое ҳозир бошад, ки Рӯҳ ҳозир аст - яъне, Ӯ бояд он чизе бошад, ки дар он масеҳӣ зиндагӣ мекунад ва ҳаракат мекунад ва ҳаёт дорад. Ҳамин тариқ, Павлус метавонист ибораи ҳайратовар "дар Масеҳ" ё "дар Паҳлавӣ" -ро ташкил диҳад, ки Бусет иқрор аст, ки онро дар дини паганӣ аналогия нест. Аз тарафи дигар, консепсияи Рӯҳ, ба эътиқоди Бусет, бо робитаи он бо "Паҳлавӣ" ҳатман тағйир ёфт. Бо муайян кардани шахси воқеӣ, ки чанд сол пеш зиндагӣ мекард, "Рӯҳ" сифати шахсӣ дода шуд, ки дар ғайр аз ин онро надошт. Ё, бо калимаҳои дигар, ибораи Паулинии "дар Паҳлавӣ" маънои онро надорад, ки ибораи "дар Рӯҳ"; зеро он хусусияти шахсии аҷиб дорад. "Ин омезиши аҷиби абстракция ва шахсият," мегӯяд Бусет, "ин робитаи принсипи динӣ бо шахсе, ки дар ин ҷо зиндагӣ мекард ва марг дошт, падидаи қудрати аҷиб ва аслӣ аст."

Дар ин ниқта, Бусет дар хатари хилофи асосҳои бунёдии бозсозӣи худ қарор дорад; ӯ дар хатари ба пайванди дини Павлус бо шахси мушаххаси Исои Масиҳ овардан қарор дорад. Лекин ӯ хатарро ошкор мекунад ва аз он канорат мекунад. Надорад, ки гӯянд, Павлус ягон таъсири равшани хусусиятҳои Исои таърихӣ дошт. Зеро агар ӯ чунин таъсире дошта бошад, ӯ ҳеҷ гоҳ Исои Масиҳро бо чунин муаббаде ба мисли Рӯҳ илова намекард. Пас, ҳамаи он чизе, ки ӯ ба он таваҷҷеҳ дошт, ин аст, ки Исо зиндагӣ мекард ва махсусан, ки Ӯ мурд.

Аммо ин ҳақиқатҳои оддӣ фикр карда мешаванд, ки барои таълими Павлус дар бораи Рӯҳ-Худованд он сифати шахсии махсусро, ки таҳсин Бусетро ба бор меорад, кифоя буданд! Ҳақиқат ин аст, ки Бусет худро дар ин ниқта бо мушкилие, ки ҳар як шарҳи табиатӣи пайдоиши дини Павлусро ба бор меорад, рӯбарӯ мебинад. Мушкилӣ дар он аст, ки пайванди зичи Павлус бо Исои таърихӣ аз ҷониби муаррих бо мақсади ба пайванди Павлус бо Масиҳ он сифати гарм ва шахсиро, ки аз ҳар саҳифаи Исои Масиҳ зоҳир мешавад, талаби мешавад; ҳол он ки, аз тарафи дигар, ҷудоии васеи Павлус аз Исои таърихӣ ҳамчунин бо мақсади он аст, ки Павлус бо анъанаи таърихӣ маҳдуд нашавад, то Исои Масиҳро ба шакли илоҳӣ овардан ва Ӯро бо Рӯҳи Худо пайванд кардан.

Танқидҳои муосир байни ду талаботи дар боло зикршуда флуктуацияро ба амал меоранд; он кӯшиш мекунад, ки ҳуқуқи ҳардуро риоя кунад. Буссет аз талаботи дуюм бештар таъсир мекунад; Вернле, мухолифи ӯ, аз талаботи аввал бештар таъсир мекунад. Лекин ҳарду комилан хато мекунанд. Воқеан, танҳо як роҳи баромадан аз мушкилӣ вуҷуд дорад. Ин роҳи кӯҳна ва радикалӣ аст. Лекин ҷаҳони илмӣ метавонад дар ниҳоят ба он баргардад. Мушкилоти асосии шарҳи пайдоиши Паулинӣ ҳеҷ гоҳ бо нодидагирӣ кардани он аз байн намерад; он ҳеҷ гоҳ ба созишҳои ягон навъи таслим намешавад. Он танҳо вақте аз байн мерад, ки Исои Масиҳ ҳамон чизест, ки Павлус дар бораи Ӯ фараз мекунад ва ҳамаи Инҷилҳо Ӯро ҳамон чизест, ки — Писари абадии Худо, ки ба замин омад барои фидияи инсон, ҳоло бори дигар бар тахти ҷалоли Худ нишастааст ва дар дилҳои шогирдонаш бо Рӯҳи Худ амал мекунад, ҳамон тавре ки танҳо Худо метавонад амал кунад. Чунин ҳалли ҳеҷ гоҳ ҳамчун имрӯз нописанд нест буд. Қабули он дар бисёр соҳаҳои фикр ва ҳаёти инсонӣ инқилоби Коперникиро дар бар мегирад. Лекин рад кардани чунин қабул мушкили таърихиро, ки то ҳол ҳал нашудааст, бо худ гузоштааст.

Дар як нуқта, Бусет иқрор мешавад, ки дини Павлус бар асоси як вакеи таърихӣ буд. Он бар асоси марги Исо буд. Лекин тафсири Паулини марги Исо, ба боварии Бусет, дар ҷузъиёти муҳим аз дини муосири куфрӣ гирифта шудааст; мафҳуми Паулини мурдан ва эҳё шудан бо Масиҳ дар таъсири мафҳуми васеи куфрӣ дар бораи худои мурда ва эҳёшуда шакл гирифтааст. Ин иддао дар байни олимони охир хеле маъмул гаштааст; моддаи тасдиқи он дар шакли қулай аз ҷониби М. Брукнер ҷамъ оварда шудааст. Лекин дар ҳақиқат, далели тасдиқи иддао заиф аст. Баррасии дини эллинистикӣ, ки дар боб VI кӯшиш шуд, дар ҳақиқат, он фактни ошкор кард, ки баъзе худоён, хусусан Аттис, Адонӣ ва Осирис, аввал ҳамчун мурда ва сипас ҳамчун эҳёшуда тасвир шудаанд. Ошкоршавии ин шаклҳо ба якдигар шояд бо фарзи он ки ҳамаи онҳо аслан худоёни гиёҳзор будаанд, ки марг ва эҳёшавии онҳо кам шудани гиёҳзорро дар тирамоҳ ва нав шудани он дар баҳор нишон медиҳад. Дар аввал, параллели байни ин худоён ва Исо шояд ҳайратангез ба назар расад. Исо низ ҳамчун мурда ва ҳамчун ба ҳаёт баргаштан тасвир шудааст. Лекин маънои ин параллел чист? Оё он метавонад маънои онро диҳад, ки тамоми ҳикояти Новуҳади Исроил дар бораи марг ва эҳёшавии Исо аз ин афсонаҳои гиёҳзор гирифта шудааст? Чунин хулоса аз ҷониби баъзе олимони муосир бароварда шудааст. Лекин, албатта, ин хулоса абсурд аст, ва он аз ҷониби Бусет дастгирӣ намешавад. Ҳақиқати асосии боварии эҳёшавии Ӯ дар байни дӯстони intiмашон хеле қавӣ аст, ки бо ҳеҷ як назарияи вобастагӣ ба афсонаи куфрӣ такон нахоҳад хӯрд. Ҳамин тавр, далели аз параллели байни ҳикояти Новуҳади Исроил ва афсонаи куфрӣ дар бораи худои мурда ва эҳёшуда гирифташуда, аз ҳад зиёд аст. Агар он чизеро исбот кунад, он исбот мекунад, ки ҳикояти Новуҳади эҳёшавии Исо аз афсонаи куфрӣ гирифта шудааст. Лекин чунин назар аз ҷониби ҳеҷ як таърихнигороне ҷиддӣ қабул карда нашудааст. Аз ин рӯ, бояд эътироф кард, ки параллели байни боварии баъзе худоён ба монанди Адонӣ ва Осирис ва Аттис мурдан ва эҳё шудан, ва боварии Исо мурдан ва эҳё шудан, бо вобастагии як ҳикоят ба дигараш ба вуҷуд наомадааст. Бояд эътироф кард, ки параллел на ҳамеша маънои вобастагии якдигарро надорад. Ва агар он дар як нуқта ин тавр накунад, шояд дар дигар нуқтаҳо низ ин тавр накунад.

Аммо, Бусет хоҳад исрор кард, ки гарчанде ҳикояти Новена Testament дар бораи марг ва эҳёи Исо аслан аз афсонаи кафириён барнамеомадааст, аммо таъсири мафҳуми кафириён дар тафсире, ки Павлус ба ин ҳикоят дод, эҳсос шуд. Павлус боварӣ дошт, ки масеҳиён ба ҳалокати Масиҳ - бо Масиҳ мурданд ва бо Масиҳ эҳё шуданд. Аммо мафҳуми монанд дар динҳои кафириён низ пайдо мешавад. Ифодаи классикии ин ғоя дар суханони зуд-зуд истифодашавандае, ки аз ҷониби Фирмикус Матернус гузориш шудааст: "Дилбаланд бошед, эй шурӯъкунандагон, зеро Худо наҷот ёфт; зеро ба мо наҷот аз мусибатҳо хоҳад буд."

Аммо бояд ба ёд дошт, ки гувоҳи Фирмикус Матернус хеле дер аст, ва далелҳо барои васеъ будани мафҳум дар давраи аввал каме кам аст.

Эътирозҳои боварии нависандагони охир дар бораи ин масъалаҳо ҳеҷ чизе нест, ки дигар аз ҳайратовар. Хонандагони одӣ эҳтимол дорад, ки тасаввур кунанд, ки муфаттиш метавонад тасаввури худро дар бораи Худои мурда ва эҳёшаванда, ва дар бораи ҳиссаи ибодаткунандагон дар марг ва эҳёшавӣ, бар асоси баъзе захираҳои васеи маълумот дар манбаъҳои мавҷуда биёрад. Вале, дар ҳақиқат, ҳеҷ чизе аз ин сорат нест. Маълумоти мавҷуда дар бораи тасаввури мавриди назар аз ҳама кам аст, ва аксаран санаи он аз муддати зиёда аз замони Павлус аст. Гӯёи, ки ба ифодаи тасаввури Худои мурда ва эҳёшаванда, бо аҳамияти динии он, пеш аз давраи Павлусӣ вуҷуд надошт. Матни қадимии Миср, масалан, аз ҷониби Эр-ман иқтибос шудааст, ки некӯаҳволии ибодаткунандаро аз он ҷо, ки Osiris зинда аст, вобаста мекунад: "Ҳатто агар Osiris зинда бошад, ӯ низ зинда хоҳад шуд." Эҳтимол, баъзе аз ин тасаввурҳо низ бо андӯҳи ва баъд аз он шодмонии барои Attis ва Adonis алоқаманд буданд. Агар тасаввур дар давраи то-Павлусӣ мавҷуд буд, он аз ин рӯ, ки он умумӣ буд, пайдо намешавад. Албатта, паҳншавии он дар солҳои охир хеле мӯъҷиза шудааст. Бар зидди чунин мӯъҷизаҳо, Ҷ. Вайс—ки ҳатман наметавонад ба ҳеҷ гуна набудани ҳамдардӣ бо усулҳои дини муқоисавӣ, ки ба Новуҳаи Қадим дахл доранд, айбдор карда шавад—ба 1 Кор. i. 23 диққат дод. Масеҳи crucified, Павлус мегӯяд, "ба онҳо, ки ғайр аз Худо ҳастанд, ҳамаи нодонӣ аст." Ин намебинад, ки онҳо, ки дар байни онҳо Павлус кор мекард, бо мафҳуми Худои мурда хеле ошно буданд. Агар даъвоҳои Брӯкнер дуруст бошанд, агар тасаввури Худои мурда дар рӯзҳои Павлус ҳамчун Брӯкнер фараз мекунад, умумӣ буд, салиб намебуд "ба онҳо, ки ғайр аз Худо ҳастанд, нодонӣ"; баръакс, он ба онҳо, ки ғайр аз Худо ҳастанд, аз ҳама чизи табиӣ менамояд.

Аммо, агар ҳатто ақидаи бартарии мафҳуми Худои мурда ва эҳёшаванда, бо аҳамияти динии он, беҳтар аз он ки ҳаст, таъсис дода мешуд, вобастагии Павлус аз ин мафҳум ҳеҷ гоҳ исбот карда намешавад. Чунки мафҳуми Павлус комилан дигар аст. Яке аз фарқиятҳо, албатта, комилан равшан аст ва воқеан аз ҷониби ҳама эътироф шудааст - Масеҳи Павлус ҳамчун мурдани ихтиёрӣ ва барои манфиати инсонҳо мурда тасвир шудааст. Ӯ «маро дӯст дошт», - мегӯяд Павлус, «ва худро барои ман додааст». Дар мавриди динҳои кафири он ҳама чиз комилан дигар аст. Усирис, Адоніс ва Аттис аз сарнавишти худ огоҳ шуданд; Исо ҳаёти Худро озодона бахш кард. Фарқият бузург аст; он дили дини Павлусро дар бар мегирад. Чӣ тавр фарқият пайдо шуд? Аз куҷо мафҳуми Павлус дар бораи фазли Масеҳ пайдо шуд? Оё он аз ҷониби Исо Худ пайдо шуд? Оё он аз ақидаи Павлус дар бораи сифати Исо пайдо шуд? Фарз метавонад табиӣ ба назар расад. Лекин, мутаассифона, аз нуқтаи назари Боусет, он бояд рад карда шавад. Чунки агар Павлус дониста бошад сифати воқеии Исо, чӣ тавр Ӯ метавонист фикр кунад, ки Исо, як инсон, Парвардигори осмонӣ аст?

Як фарқи дигаре ҳатто бисёртар асосӣ аст. Ммарги ва эҳёи илоҳони куфрӣ масъалаи ибодатгоҳ буд; марг ва эҳёи Масеҳи Паулин воқеияти таърихӣ буд. Дар баррасии дини эллинистикӣ мушоҳида шуд, ки ибодатгоҳҳо дар динҳои куфрӣ хеле бештар аз афсонаҳо мустаҳкам буданд; ба opiniónи олимони муосир, афсонаҳо аз ибодатгоҳҳо ҳосил шудаанд, на баръакс. Ҳамин тавр, дар ҳолати "илҳҳои мурда ва эҳёшаванда", яке аз ҳама чизҳо бо аломати комилан моеъи афсонаҳо таъсир мекунад. Қиссаи Аттис, масалан, дар шаклҳои бисёр гуногун ҳикоя шудааст, ва на ба назар мерасад, ки дар миёни ибодаткунандагон ба Аттис ҳеҷ шавқе ба таъсиси ягон ҳисоби аутентикӣ аз марг ва эҳёи илоҳ нест. Хусусан "эҳёшавӣ"-и илоҳ дар афсонаҳои Аттис, Адонис ва Осирис намерасад. Марг ва эҳёи воқеӣ танҳо дар ибодатгоҳ рух дод. Ҳар сол дар моҳи март, ибодаткунандагон ба Аттис дар Рум аввал илоҳро мурда диданд, чунон ки ӯ аз тарафи дарахти арз ифода шуда буд, ва сипас аз эҳёи ӯ шод шуданд. Марг ва эҳёи ӯ ҳеҷ гоҳ ҳамчун чораҳое, ки як бор барои ҳама вақтҳои пештар рӯй дода буданд, қабул карда нашуданд. Онҳо бештар ҳамчун рӯйдодҳои ҳар сол дар ҷашни фестивал рӯй медиҳанд.

Муолиҷаи Паулин дар бораи марг ва эҳёи Масеҳ комилан дигар аст. Аз ҷониби Боусет, дар ҳақиқат, фарқият қисман пинҳон аст; Боусет кӯшиш мекунад, ки нишон диҳад, ки консепсияи Паулин аз мурда ва эҳёшавандаи имондорон бо Масеҳ аз ҷашни асароти муқаддас ҳосил шудааст. Лекин ин метавонад хатои бештар радикалӣ бошад. Он чи ки дар ҳақиқат равшан аст, дар ҳақиқат дар Писари муқаддас хусусияти таърихии паёмҳои Паулин аст. Динҳои Паулин дар як воқеият реша дошт, ва асароти муқаддас як роҳи ба миён гузоштани аҳамияти воқеият буд. Воқеият кори фидявии Масеҳ дар марг ва эҳёи Ӯ буд..

Ин ҷо хобидани амиқтарин фарқи байни Павлус ва дини муосир аст. Павлусият фалсафа не буд; он маҷмӯаи дастурҳо барои фирор аз бадбахтии ҷаҳон не буд; он ҳисоботи чизе, ки ҳамеша воқеа буд, не буд. Баръакс, он ҳисоботи чизе буд, ки воқеа шуда буд. Чизе, ки воқеа шуда буд, илова бар ин, дар гузашти дур ва пинҳонӣ не буд. Ҳисоботи он ҳамчун сабаби барои шаклҳои динии мавҷуда эволютсия на шудааст. Баръакс, марг ва эҳёи Исо, ки Павлус ба он асос ёфтааст, танҳо чанд сол пеш воқеа шуда буд. Ва ҳақиқатҳоро метавон бо гувоҳиҳои кофӣ муайян кард; шоҳидонро метавон пурсид, ва Павлус ба шоҳидон бо тафсилот муроҷиат мекунад. Пардаи ягона, 1 Кор. xv. 1-8, кофӣ аст, ки байни Масеҳи Павлус ва диёнатҳои пгаганӣ фарқи бузург эҷод кунад. Лекин хусусияти Павлусият аз як парда вобаста нест. Дар ҳама ҷо дар Исоҳол Павлус ҳамаи ҳаёти худро ба ростӣи он чизе, ки ӯ дар бораи марг ва эҳёи Исо мегӯяд, мегузорад. Инҷили, ки Павлус таблиғ мекард, ҳисоботи чизе буд, ки воқеа шуда буд. Агар ҳисобот рост бошад, пайдоиши Павлусият шарҳ дода мешавад; агар он рост набошад, Калисо бар асоси хатои ғайрифаҳмост.

Ин вариантҳои охирин дар муҳокимаи қаблӣ баррасӣ шудаанд. Агар Исои наҷотдиҳандаи илоҳӣ набуд, ки Павлус мегӯяд, ки Ӯ буд, пас дини наҷоти Павлус чӣ тавр пайдо шуд? Се фарзи бузург баррасӣ шуда, камбудӣ доранд.

Павлусият, чунон ки нишон дода шуд, бар асоси Исои натурализми муосир не буд; агар Исо танҳо он чизе бошад, ки таърихнигорони натуралисти муосир Ӯро ифода мекунанд, пас он чизе, ки воқеан аз Павлус фарқ мекунад, аз Исо гирифта нашудааст. Муайян кардани ин факт як дастоварди назарраси Вреде ва Боусет аст. Лекин агар он чизе, ки дар Павлусият муҳим аст, аз Исо гирифта нашудааст, пас аз куҷо гирифта шуд?

Он на аз мафҳумҳои апокалиптикӣ пеш аз Миссиҳоии қаблӣ, чунон ки Вреде боварӣ дошт, гирифта нашудааст; зеро Масиҳи апокалиптикӣ объектӣ барои парастиш нест буд ва шахси зиндае, ки дӯст дошта мешавад, нест. Он аз дини бутпарастӣ, мувофиқи фарзи броварии Бусет, гирифта нашудааст; зеро таъсири бутпарастӣ аз худгувоҳи Павлус истисно карда шудааст ва муқоисаҳои бутпарастӣ комилан шикастаанд. Лекин ҳатто агар муқоисаҳо даҳ маротиба наздиктар бошанд, аз он чӣ ҳастанд, дили мушкилот ҳатто ламс карда намешавад. Дили мушкилот дар робитаи Паули Хristос ёфт мешавад.

Робитаи мазкурро бо сӯҳбати оддии ҷузъиёт тавсиф кардан мумкин нест; онро ба истилоҳоти пасттар кам кардан мумкин нест; он чизест, ки комилан содда ва ғайрифанишаванда аст. Робитаи Павлус ба Хristос робитаи муҳаббат аст; ва муҳаббат танҳо байни шахсон мавҷуд аст. Ин гурӯҳи ғояҳо нест, ки бояд шарҳ дода шавад, агар Паулизм шарҳ дода шавад, балки муҳаббати Павлус барои Наҷотдиҳандаи Ӯ. Ва он муҳаббат дар он чӣ Хristос гуфтааст, реша намегирад, балки дар он чӣ Хristос кардааст. Ӯ "маро дӯст дошт ва худро барои ман бахш кард". Дар ин ҷо асоси дини Павлус; дар ин ҷо асоси тамоми Масеҳият аст. Асоси мазкур бо ривояти Исо, ки дар Инҷилҳо дода шудааст ва воқеан дар ҳамаи сарчашмаҳо дода шудааст, тасдиқ карда мешавад. Он танҳо бо сохторҳои муосир мухолиф аст. Ва он сохторҳо ҳама шикаста мешаванд. Дин Павлус бар асоси комплексӣ аз ғояҳо, ки аз дини яҳуди ё бутпарастӣ гирифта шудааст, бунёд нашуд.

Он бар асоси Исои таърихӣ бунёд шудааст. Лекин Исои таърихӣ, ки он бунёд шудааст, Исои сохтори муосир нест, балки Исои Новуҳада ва имкони Масеҳист; на муаллим, ки танҳо дар хотираи шогирдон зинда мондааст, балки Наҷотдиҳандае, ки пас аз анҷоми кори наҷотбахшаш ҳанӯз зинда буд ва ҳанӯз дӯст дошта мешавад.

Ҷон Гresham Мачен (1881-1937) як олими Пресвитериани навизамони Амриқа буд, ки ийонгаи эътирозӣ бар зидди теологии модернистӣ дар Принстонро роҳбарӣ мекард ва семинари теологии Вестминстер ва Килиси Presbyterian ортодоксро таъсис дод.