Asili ya Dini ya Paulo

Ufalme wa Yesu (Sehemu ya 5)

Na John Gresham Machen

Kwa hakika, ukweli kwamba Wakristo walitumia cheo ambacho kilitumika pia katika madhehebu ya kipagani hauthibitishi utegemezi wowote kwa kipagani. Maana cheo cha “Bwana” kilikuwa imara kama vile kilivyo kipochi kwa neno “Mungu.” Chochote kilichokuwa asili ya matumizi ya kidini ya neno hilo, matumizi hayo yalikuwa sehemu ya lugha ya Kigiriki. Misionari yeyote ambaye alitaka kutangaza Mungu mmoja wa kweli alilazimishwa, kama alizungumza kwa Kigiriki, kutumia neno “Mungu,” ambalo bila ya shaka lilikuwa limetumika katika dini ya kipagani. Vivyo hivyo kama akitaka kumteua Yesu kama Mungu, kwa neno fulani ambalo kwa wakati huo huo litamtofautisha na Mungu Baba, alilazimishwa kutumia neno “Bwana,” ingawa neno hilo pia lilikuwa limetumika katika kipagani. Wala katika kesi moja wala nyingine matumizi ya neno la Kigiriki hayahusishi ushawishi mdogo wa dhana ambazo zilikuwa zimeambatanishwa na neno katika dini ya kipolytheistic.

Lakini kulikuwa na sababu ya nguvu zaidi ya kutumia neno la Kigiriki "Bwana" kwa Yesu kuliko ile iliyokuwa inatokana na matumizi yake ya jumla kati ya watu wanaozungumza Kigiriki. Matumizi ya kidini ya neno hilo yalikuwa si tu kwa madhehebu ya wapagani, lakini yanaonekana pia, na kama yalivyo imara zaidi, katika Agano la Kale la Kigiriki. Neno "Bwana" linatumika na Septuaginta kutafsiri "Yahwe" ya maandishi ya Kiebrania. Itakuwa jambo lisilo na maana kujadili sababu zilizoweka wakfu kwa waandishi katika uchaguzi wao wa neno hili hasa. Bila ya shaka neno fulani la "Bwana" lilihitajika na vyama ambavyo tayari vilijikusanya karibu na neno la Kiebrania. Na sababu mbalimbali zinaweza kuonyeshwa kwa uchaguzi wa "kyrios" badala ya neno lingine la Kigiriki linalomaanisha "bwana". Huenda maana ya mzizi ya "kyrios" ilieleza vizuri wazo ambalo lilikusudiwa; pengine, pia, maana ya kidini ilikuwa tayari imeambatanishwa na "kyrios," ambayo maneno mengine hayakuwa nayo. Kwa vyovyote vile, sababu zozote zilizokuwa zipo, "kyrios" ndilo neno ambalo lilichaguliwa.

Na ukweli ni wa umuhimu mkubwa. Maana ilikuwa kati ya wasomaji wa Septuagint kwamba Ukristo ulianza kuenea kwanza. Septuagint ilikuwa Biblia ya sinagogi za Kiyahudi, na katika sinagogi kusomwa kwake kuliwasikiliza sio tu Wayahudi bali pia makundi makubwa ya Wamani, "Wachaogopa Mungu" wa Kitabu cha Matendo. Ilikuwa na "Wachaogopa Mungu" kwamba utume kwa Wamani ulianza. Na hata pale kulikuwa na wabadilika Wamani ambao hawakupitia kabisa shuleni la sinagogi katika kipindi cha awali sana pengine wabadilika kama hao walikuwa wachache- hata basi Septuagint ilitumika mara moja katika maelekezo yao. Hivyo basi wamisionari wa Kikristo walipotumia neno "Bwana" kwa Yesu, wasikilizaji wao walijua mara moja walichomaanisha. Walijua mara moja kwamba Yesu alichukua nafasi ambayo inachukuliwa tu na Mungu. Maana neno "Bwana" linatumika mara nyingi katika maandishi ya Kigiriki kama jina takatifu zaidi la Mungu wa makubaliano wa Israeli, na aya hizi zilitumika kwa uhuru kwa Yesu.

Kutumia Septuagint kwa neno "Bwana," na matumizi ya aya za Septuagint kwa Yesu, ambayo inaonekana kama jambo la kawaida katika Barua za Paulo, ilikuwa ya umuhimu mkubwa zaidi kwa utume wa Kikristo wa awali kuliko matumizi ya neno katika ibada za kipagani. Na inaangaza zaidi juu ya umuhimu wa asili wa neno kama lilivyotumika kwa Yesu. Lakini matumizi ya kipagani yanavutia, na kuonyeshwa kwake na Bousset na wengine kunapaswa kupokewa kwa shukrani. Ukweli muhimu umeanzishwa zaidi na zaidi na utafiti wa kisasa- ukweli kwamba neno la Kigiriki "kyrios" katika karne ya kwanza ya enzi yetu lilikuwa, popote lugha ya Kigiriki ilienea, kwa uwazi cheo cha umungu. Matumizi ya kawaida ya neno kwa hakika yaliendelea; neno hilo liliendelea kueleza uhusiano ambao bwana alimwendelea kumiliki watumwa wake. Lakini neno hilo lilikuwa neno la kidini, na ni katika maana ya kidini, hasa kama ilivyorekebishwa na Septuagint, kwamba linaonekana katika Agano Jipya.

Hivyo si kwa mujibu wa matumizi ya Agano Jipya wakati Yesu anaitwa, na watu fulani katika Kanisa la leo, "Mwalimu," badala ya "Bwana." Wakati mwingine, pengine, matumizi haya yanakubaliwa kwa maandamano ya kiasi dhidi ya dhana ya Agano Jipya ya Mungu kuwa Yesu; Yesu anazungumzwa kama "Mwalimu," kwa njia nyingi kama kiongozi wa shule ya wasanii anazungumzwa kama "Mwalimu" na wafuasi wake. Au sivyo neno linamaanisha tu yule ambaye maagizo yake yanapaswa kutiiwa. Lakini wakati mwingine mtizamo wa kisasa unakubaliwa na wanaume na wanawake wakunifu wenye wazo kwamba neno la Kiingereza "Bwana" limevaliwa na kwamba matumizi ya neno "Mwalimu" ni karibu zaidi na maana ya Agano Jipya la Kigiriki. Wazo hili ni la uongo. Katika kutafsiri cheo cha Agano Jipya cha Yesu, mtu hapaswi kuhitaji kurudi kwa maana ya asili ya neno "kyrios." Kwa kuwa neno la Kigiriki tayari lilikuwa limepata maendeleo, na likitumika kwa Yesu katika Agano Jipya ilikuwa wazi neno la kidini. Lilikuwa na uhusiano wa kidini ambao sasa unamiliki na neno letu la Kiingereza "Bwana." Na kwa sababu nyingi sawa. Uhusiano wa kidini wa neno la Kiingereza "Bwana" ni kwa sababu ya matumizi ya Biblia; na uhusiano wa kidini wa neno la Agano Jipya "kyrios" pia ulikuwa kwa sababu ya matumizi ya Biblia - matumizi ya Septuaginta. Mkristo, basi, anapaswa kukumbuka kwamba "ujifunzaji mdogo ni jambo la hatari." Kubadilisha sare ya "Mwalimu" kwa "Bwana" katika kuzungumza na Yesu kunaonekana tu kuwa na uonevu na uhalisi. Kwa hakika wakati mwingine inamaanisha kuondoka kutoka kwa roho ya matumizi ya Agano Jipya.

Vile vile, Bousset ametekeleza huduma katika kutoa maana ya kidini ya neno "Bwana." Lakini hakuwa na mafanikio katika kuelezea matumizi ya neno hilo kwa Yesu.

Matatizo zaidi, zaidi ya hayo, yakamkabili nadharia ya Bousset. Neno "Bwana" kama lilivyotumiwa kwa Yesu, na mtazamo wa kidini kuelekea Yesu unaoonyeshwa na neno hilo, liliibuka, kwa mujibu wa Bousset, katika mikutano ya jamii kama ile ya Antiokia, na chini ya ushawishi wa dhana za kipagani. Lakini kwa hakika maelezo ya Bousset kuhusu asili ya Paulinism hayajakamilika. Paulinism ni kitu cha zaidi ya ibada ya kizazi cha kichaa cha mungu; uhusiano wa kibinafsi na Kristo unatawala kila idara ya maisha ya mtume.

Bousset anaitambua ukweli huu. Dini ya Paulo, anakubali, ni kitu cha zaidi ya dini iliyoonyeshwa katika mikutano ya Kanisa la Antiokia. Lakini anadhani kwamba vipengele vingine vya dini ya Paulo, vilivyo mbali kama vilivyo, vilikuwa na angalau mwanzo wake katika ibada. Hapa ndipo panapopatikana moja ya mambo yasiyoeleweka katika ujenzi mzima. Bousset amepunguza thamani ya tabia ya kibinafsi ya dini ya Paulo. Angalau hajakamilisha kuonyesha kwamba maisha ya Paulo "katika Kristo" au "katika Bwana" yalitokana na maendeleo kutoka uzoefu wa kizazi katika mikutano ya Kanisa la Antiokia.

Lakini kama dini ya kibinafsi ya Paulo ilitokana na "ibada," inaelezweje? Inaelezwa vipi kuanzishwa kwa mambo mapya? Bousset alishambulia tatizo hili kwa bidii kubwa. Na anajaribu kuonyesha kwamba dini ya Paulo kama inavyoonekana katika Barua ilitokana na dini ya ibada ya Antiokia kwa kutambua "Bwana" na "Roho," na kwa ujumla na kimaadili cha dhana ya shughuli za Roho.

Doktrini ya Paulo ya Roho, Bousset anaamini, ilitokana na dini ya kimitolojia ya kipagani ya enzi ya Kigiriki. Bila kujali suala la istilahi - ingawa hoja za Reitzenstein zinadhaniwa na Bousset kuwa kimsingi sahihi - ufundishaji wa msingi wa Paulo wa kukata tamaa ulitokana, kulingana na Bousset, na aina hiyo ya mawazo na maisha ambayo inaonekana katika dini za mafumbo na katika maandishi ya Hermetic. Kulingana na njia hii ya kufikiria ya kukata tamaa, wokovu haungeweza kamwe kupatikana kwa asili ya mwanadamu, hata kwa msaada wa Mungu, lakini tu kwa mwanzo mpya kabisa, unaozalishwa na kubadilishwa kwa asili ya Mungu kwa mtu wa zamani. Bousset anaendelea, kwa mtume Paulo, ubinadamu huu, dhana hii ya utawala wa nguvu za Mungu katika maisha mapya, ilipanuliwa zaidi ya mipaka ya ibada au uzoefu wa maono; Roho alifanywa kuwa kanuni inayoongoza maisha ya Mkristo; sio tu unabii, lugha, uponyaji, na kadhalika, zilitazamwa sasa kama matunda ya Roho, lakini pia upendo, furaha, amani, uvumilivu, wema, wema, uaminifu, unyenyekevu, kujidhibiti. Lakini upanuzi huu wa Paulo wa shughuli za Roho, Bousset anasisitiza, haukuhusisha kudhoofisha kidogo ubinadamu ambao ulikuwa sifa ya dhana ya asili; Roho aliyezalisha upendo, furaha, amani, alikuwa na kidogo tu kufanya na roho ya mwanadamu kama Roho aliyewafanya watu kuzungumza kwa lugha. Na ubinadamu unaoonekana hapa katika umbo zuri ulitokana, Bousset anahitimisha, na dini ya kimitolojia ya kipagani ya enzi ya Kigiriki.

Mashindano haya yamewahi kujadiliwa, na udhaifu wake umeonyeshwa. Mafundisho ya Paulo kuhusu Roho haikuchukuliwa kutoka kwa upagani wa wakati huo. Lakini bayana ya nadharia ya Bousset bado haimaliziki. Roho ambaye shughuli zake zilipanuliwa na Paulo mpaka katika nyakati za ndani kabisa za maisha ya Mkristo alitambuliwa, Bousset anasema, na "Bwana" ([2 Kor. 11. 17](BVR021)). Utambulisho huu ulikuwa na ushawishi muhimu katika vipengele vyote viwili ambavyo vililetwa pamoja; ulikuwa na ushawishi muhimu katika dhana ya "Bwana" na ya "Roho." Kama “Bwana” alitambuliwa, au akaletwa katika uhusiano wa karibu sana, na Roho, na kama shughuli za Roho zilipanuka katika maisha yote, basi “Bwana” hakuweza tena kuwa kwa Paulo Mungu wa kilimo ambaye alikuwepo katika mikutano ya Kanisa. Kinyume chake, Angeweza kuwa na uwepo kila mahali ambapo Roho alikuwepo - yaani, Angeweza kuwa yule ambaye Mkristo aliishi na kusonga na kuwa na uhai wake. Hivyo Paulo aliweza kutengeneza kifungu cha kushangaza "katika Kristo" au "katika Bwana," ambacho Bousset anakubali kuwa hakuna mfano wowote unaopatikana katika dini ya upagani. Kwa upande mwingine, dhana ya Roho, Bousset anaamini, ilibadilishwa lazima na uhusiano wake na "Bwana." Kwa kutambulishwa na mtu halisi ambaye alikuwa ameishi miaka michache tu iliyopita, "Roho" alipewa ubora wa kibinafsi ambao sivyo hakuwa nao. Au, kusema kitu kile kile kwa maneno mengine, kifungu cha Paulo "katika Bwana" si sawa kabisa katika maana na kifungu "katika Roho"; kwa kuwa kina tabia ya kibinafsi isiyo ya kawaida. "Kuchanganyika kwa kushangaza kwa kufikirika na utu," anasema Bousset, "kuhusishwa kwa kanuni ya kidini na mtu ambaye alitembea hapa duniani na hapa akaugua kifo, ni jambo la nguvu na uhalisi lisilo la kawaida."

Kufikia hatua hii, Bousset yuko katika hatari ya kutokuwa mwaminifu kwa kanuni za msingi za ujenzi wake; yuko katika hatari ya kuunganisha dini ya Paulo na mtu maalum wa Yesu. Lakini anagundua hatari hiyo na kuiepuka. Usidhani, anasema, kwamba Paulo alikuwa na taswira ya wazi ya sifa za Yesu wa kihistoria. Maana kama angekuwa na taswira hiyo, hakuwezi kamwe kuunganisha Yesu na kitu kama Roho. Yote aliyokuwa nayo, basi, ni ukweli kwamba Yesu alikuwa amekaa na hasa alikufa.

Hata hivyo, ukweli huu wa msingi unafikiriwa kumtosha Paulo kutoa kwa dhana yake ya Roho-Bwana ubora huo wa kibinafsi ambao unapata kupongezwa kwa Bousset! Ukweli ni kwamba, Bousset anajikuta mbele ya shida ambayo inakabili kila maelezo ya asili ya malezi ya dini ya Paulo. Shida ni kwamba muunganisho wa karibu wa Paulo na Yesu wa kihistoria unahitajika na mwanahistoria ili kutoa uhusiano wa Paulo na Kristo ubora huo wa kibinafsi ambao unang’aa kutoka kila ukurasa wa Barua; wakati, kwa upande mwingine, utengano mkubwa wa Paulo kutoka kwa Yesu wa kihistoria unahitajika ili Paulo asikatizwe na mapokeo ya kihistoria katika kumwinua Yesu hadi utukufu wa Mungu na kumunganisha na Roho wa Mungu.

Ukosoaji wa kisasa umetokomezwa kati ya mahitaji mawili; anajaribu kuhifadhi haki za kila mmoja. Bousset anaathiriwa zaidi na hitaji la pili; Wernle, mpinzani wake, anaathiriwa zaidi na la kwanza. Lakini wote wawili wamekosa. Kwa hakika, kuna njia moja tu ya kutoka kwenye tatizo. Njia hiyo ni ya kale na kali. Lakini dunia ya wasomi inaweza kurejea kwake mwishowe. Tatizo la msingi katika kuelezea asili ya Paulo haitawahi kutoweka kwa kupuuzwa; haitawahi kushughulikiwa na maelewano ya aina yoyote. Tatizo hilo litatoweka tu wakati Yesu atatambuliwa kama alivyo kweli—Mwana wa Mungu wa milele, aliyekuja duniani kwa ajili ya ukombozi wa binadamu, ambaye sasa ameketi tena katika kiti cha enzi cha utukufu wake, na anafanya kazi katika mioyo ya wanafunzi wake kwa kupitia Roho wake, kama Mungu pekee anavyoweza kufanya. Suluhu kama hiyo haikuwa maarufu kama ilivyo leo. Kukubalika kwake kutahitaji mapinduzi ya Copernican katika idara nyingi za mawazo na maisha ya binadamu. Lakini kukataa kukubalika kama hiyo kumeacha tatizo la kihistoria ambalo mpaka sasa halijatatuliwa.

Kwa wakati mmoja, Bousset anakubali, dini ya Paulo ilitegemea ukweli wa kihistoria. Ilitegemea kifo cha Yesu. Lakini tafsiri ya Paulo ya kifo cha Yesu ilitokana, Bousset anaamini, kwa mambo muhimu kutoka dini ya kipagani ya wakati huo; dhana ya Paulo ya kufa na kuamka pamoja na Kristo ilichaguliwa chini ya ushawishi wa dhana iliyoenea ya kipagani ya mungu anayefa na kuamka. Madai haya yamekuwa ya kawaida sana miongoni mwa wasomi wa hivi karibuni; nyenzo za kuunga mkono imetolewa kwa umbo linalofaa na M. Brückner. Lakini kwa hakika, ushahidi unaounga mkono dai ni wa aina dhaifu kabisa. Mapitio ya dini ya Kigiriki yaliyojaribiwa katika Sura ya VI yalionyesha, kwa hakika, ukweli kwamba miungu fulani, hasa Attis, Adonis, na Osiris, walionyeshwa kwanza kama wanakufa na kisha kama wanainuka. Kufanana kwa takwimu hizi na kila mmoja kunaweza kuelezewa na nadharia kwamba wote walikuwa miungu ya awali ya mimea, ambaye kifo na ufufuo wake walichukua kukoza kwa mimea katika vuli na kuirudia katika chemra. Mwanzoni, sambamba kati ya miungu hii na Yesu inaweza kuonekana kuwa ya kuvutia. Yesu pia alionyeshwa kama anakufa na kama anarudi katika maisha tena. Lakini ni nini maana ya sambamba? Je, inaweza kumaanisha kwamba simulizi yote ya Agano Jipya ya kifo na ufufuo wa Yesu ilitokana na hekaya hizi za mimea? Haya ndiyo hitimisho la baadhi ya wasomi wa kisasa. Lakini kwa hakika hitimisho hili ni la kupoteza akili, wala halipendekezwi na Bousset. Uhalisia muhimu wa imani katika ufufuo wake miongoni mwa marafiki zake wa karibu unasimama imara sana ili kutikiswa na nadharia yoyote ya utegemezi kwa hekaya ya kipagani. Hivyo hoja inayotolewa kutoka sambamba kati ya simulizi la Agano Jipya na hekaya ya kipagani ya mungu anayefa na kuamka inathibitisha zaidi. Kama inathibitisha kitu chochote, inathibitisha kwamba simulizi la Agano Jipya la ufufuo ilitokana na hekaya ya kipagani. Lakini mtazamo kama huo haujashikiliwa na wanahistoria wowote wa makini. Kwa hiyo itabidi kukubaliwa kwamba sambamba kati ya imani kwamba Adonis na Osiris na Attis walikufa na wakainuka tena, na imani kwamba Yesu alikufa na akainuka tena haikuzalishwa na utegemezi wa simulizi moja juu ya jingine. Itabidi kutambuliwa, kwa hiyo, kwamba sambamba haimaanishi daima uhusiano wa utegemezi. Na kama haifanyi hivyo katika kituo kimoja, pengine haifanyi hivyo katika vingine.

Lakini Bousset atasisitiza kwamba ingawa simulizi ya Agano Jipya ya kifo na ufufuo wa Yesu haizaliani asili yake na hekaya za kipagani, lakini ushawishi wa dhana ya kipagani ulijitokeza katika tafsiri aliyoipa Paulo simulizi hiyo. Paulo aliamini kwamba Mkristo anashiriki hatima ya Kristo - alikufa pamoja na Kristo na kufufuka pamoja na Kristo. Lakini dhana kama hiyo inaonekana katika dini za kipagani. Maelezo ya kawaida ya wazo hili yanaonekana katika maneno ya mara nyingi yanayoitwa na Firmicus Maternus, "Jiwekeni moyo, enyi walioanzishwa, kwa kuwa Mungu ameokoka; kwani kwetu kutakuwa na wokovu kutoka katika matatizo."

Lakini ni lazima tukumbuke kwamba ushuhuda wa Firmicus Maternus ni wa marehemu sana, na kwamba ushahidi wa kuenea kwa dhana katika kipindi cha awali ni duni.

Madai ya ujasiri ya waandishi wa hivi karibuni kuhusiana na mambo haya si ya kushangaza. Wasomaji wa kawaida wanaweza kupata hisia kwamba mchunguzi anaweza kuunda dhana ya mungu anayekufa na kuamka, na ya sehemu ambayo waabudu wanayo katika kifo na ufufuo, kwa misingi ya habari kubwa fulani katika vyanzo vilivyopo. Lakini kwa hakika, hakuna kitu kama hicho. Habari zilizopo kuhusu dhana hiyo ni ndogo sana, na kwa sehemu kubwa inatokana na muda mrefu baada ya wakati wa Paulo. Ingekuwa ni kwenda mbali sana, kwa hakika, kusema kwamba dhana ya mungu anayekufa na kuamka, na umuhimu wake wa kidini, haikuwapo kabla ya kipindi cha Paulo. Maandishi ya kale ya Misri, kwa mfano, yamequoted na Er-man, ambayo hufanya ustawi wa mwanamabomu kutegemea yule wa Osiris: "Kama Osiris anavyoishi, yeye pia ataishi." Inawezekana kwamba dhana kama hizo zilikuwa zimeunganishwa pia na huzuni na furaha iliyofuata kwa Attis na Adonis. Ikiwa dhana ilikuwa ipo katika kipindi cha kabla ya Paulo, haifuati kwa njia yoyote kwamba ilikuwa ya kawaida. Hakika kuenea kwake kumezidishwa sana katika miaka ya hivi karibuni. Dhidi ya kuzidisha kama hivyo, J. Weiss—ambaye kwa hakika hawezi kutuhumiwa kwa ukosefu wa huruma na mbinu za dini linganishi kama zinavyotumika kwa Agano Jipya—ameelekeza kwa umakini 1 Kor. i. 23. Kristo aliyesulibiwa, Paulo anasema, alikuwa "kwa Wajerumani upumbafu." Hilo halionekani kama Wajerumani waliofanya kazi Paulo hawakufahamika sana na dhana ya mungu anayekufa. Ikiwa madai ya Brückner yalikuwa sahihi, ikiwa dhana ya mungu anayekufa ilikuwa ya kawaida katika siku za Paulo kama Brückner anavyodhani, msalaba haungekuwa "kwa Wajerumani upumbafu"; kinyume chake, ungeonekana kwa Wajerumani kuwa jambo la kawaida kabisa.

Lakini hata kama ueneaji wa mapema wa dhana ya mungu anayekufa na kuamka, pamoja na umuhimu wake wa kidini, ungekuwa umeanzishwa vizuri zaidi kuliko ilivyo, utegemezi wa Paulo kwa dhana hiyo haungekuwa umethibitishwa. Kwa sababu dhana ya Paulo ni tofauti kabisa. Tofauti moja, kwa kweli, ni dhahiri kabisa na kwa hakika inakubalika kwa ujumla - Kristo wa Paulo anawakilishwa kama anayekufa kwa hiari, na anayekufa kwa ajili ya wanadamu. "Alinipenda," anasema Paulo, "na akijitoa mwenyewe kwa ajili yangu." Hakuna kabisa kitu kama dhana hiyo katika hali ya dini za kipagani. Osiris, Adonis, na Attis walikamatwa na hatima yao; Yesu alitoa maisha yake kwa hiari. Tofauti hiyo ni kubwa; inahusisha moyo wa dini ya Paulo. Je, tofauti hiyo ilisababishwa na nini? Dhana ya Paulo ya neema ya Kristo ilitokana na nini? Je, ilitokana na Yesu Mwenyewe? Je, ilitokana na ujuzi alio nao Paulo kuhusu tabia ya Yesu? Dhana hiyo inaweza kuonekana kuwa ya asili. Lakini kwa bahati mbaya, kutoka kwa mtazamo wa Bousset, lazima ikatolewe. Kwa sababu kama Paulo alikuwa na ujuzi wowote kuhusu tabia halisi ya Yesu, angewezaje kudhani kuwa Yesu, mtu mkuu, alikuwa Bwana wa mbinguni?

Tofauti nyingine ni ya msingi zaidi. Kifo na ufufuo wa miungu ya kipagani ilikuwa suala la ibada; kifo na ufufuo wa Kristo wa Paulo ilikuwa ukweli wa kihistoria. Imezingatiwa katika ukaguzi wa dini ya Kigiriki kwamba ibada katika dini za kipagani zilikuwa zimewekwa kwa uthabiti zaidi kuliko hadithi; kwa maoni ya wasomi wa kisasa, hadithi zilitokana na ibada badala ya kinyume chake. Kwa hiyo katika kesi ya "miungu inayokufa na kufufuka," mtu anapigwa na tabia ya jumla ya hadithi. Hadithi ya Attis, kwa mfano, inasimuliwa katika fomu nyingi tofauti, na hakuonekana kuwa na hamu kidogo miongoni mwa waabudu Attis kwa ajili ya kuanzishwa kwa akaunti yoyote ya uhalisi ya kifo na ufufuo wa mungu. Hasa "ufufuo" wa mungu unaonekana katika hadithi za Attis, Adonis, na Osiris karibu kabisa. Kifo cha kweli na ufufuo ulitokea tu katika ibada. Kila mwaka mnamo Machi, waabudu Attis huko Roma kwanza walimuona mungu akiwa amekufa kama alivyowakilishwa na mti wa fir, na kisha wakajishughulisha na ufufuo wake. Kifo na ufufuo vilivyochukuliwa kama matukio ambayo yaliyotokea mara moja tu kwa muda mrefu uliopita. Walifikiriwa kama yakitokea katika kila sherehe ya sikukuu.

Matibabu ya Paulo ya kifo na ufufuo wa Kristo ni tofauti kabisa. Na Bousset, kwa hakika, tofauti hiyo inafichwa kwa kiasi; Bousset anajaribu kuonyesha kwamba dhana ya Paulo ya kufa na kufufuka kwa mwenye imani pamoja na Kristo ilitokana na kusherehekea huduma takatifu. Lakini hakuna kosa kubaya zaidi. Apana dhahiri kabisa katika Barua ni tabia ya kihistoria ya ujumbe wa Paulo. Dini ya Paulo ilianzishwa katika tukio, na huduma takatifu zilikuwa njia moja ya kuelezea umuhimu wa tukio hilo. Tukio hilo lilikuwa kazi ya ukombozi ya Kristo katika Kifo na ufufuo wake.

Hapa kuna tofauti kubwa zaidi kati ya Paulo na dini za wakati wetu. Paulo hakuwa na falsafa; hakuwa na seti ya maelekezo ya kuepuka misukosuko ya dunia; hakuwa na maelezo ya kile ambacho heri kilichokuwa kweli kila mara. Kinyume chake, alikuwa na maelezo ya kitu ambacho kilikuwa kimetokea. Kitu ambacho kilikuwa kimetokea, zaidi ya hayo, hakikuwa siri katika wakati uliopita na wa mbali. Maelezo yake hayakuwa yameandaliwa kama uhalali wa aina za kidini zilizopo. Kinyume chake, kifo na ufufuo wa Yesu, ambao injili ya Paulo ilitegemea, ulikuwa umetokea miaka michache tu iliyopita. Na ukweli uliweza kuthibitishwa kwa ushuhuda wa kutosha; mashahidi wa macho waliweza kuulizwa, na Paulo anawataja mashahidi wa macho kwa kina. Aya moja tu, 1 Kor. xv. 1-8, inatosha kuweka korongo kubwa kati ya Kristo wa Paulo na miungu ya wapagani. Lakini tabia ya Paulo haitegemei aya moja. Kila mahali katika Barua Paulo anaweka maisha yake yote juu ya ukweli wa kile anachosema kuhusu kifo na ufufuo wa Yesu. Injili ambayo Paulo alihubiri ilikuwa ni maelezo ya kitu ambacho kilikuwa kimetokea. Kama maelezo yalikuwa ya kweli, asili ya Paulo inaelezwa; kama sivyo, Kanisa linatokana na kosa lisilo na maelezo.

Chaguo hili la mwisho limechunguzwa katika mjadala uliopita. Kama Yesu alikuwa siye Mwokozi wa Kimungu ambaye Paulo anasema yeye ni, je, dini ya Paulo ya ukombozi ilitokana na nini? Nadharia tatu kubwa zimechunguzwa na zimepatikana kuwa hazitoshi.

Paulo, imeonyeshwa, haikutegemea Yesu wa uasili wa kisasa; kama Yesu alikuwa kile anachowakilishwa na wanahistoria wa kisasa wa asili kuwa, basi kile ambacho ni tofauti kabisa kwa Paulo hakutokani na Yesu. Uthibitishaji wa ukweli huo umekuwa ni mafanikio ya kumbuka ya Wrede na Bousset. Lakini kama kile ambacho ni muhimu katika Paulo hakutokani na Yesu, kilitokana na nini?

Haikuchangiwa, kama Wrede alivyokuwa akifikiri, kutoka kwa dhana za kabla ya Kristo za apokaliptiki kuhusu Masiha; kwa sababu Masiha wa apokaliptiki si kitu cha kuabudiwa, wala si mtu mwenye uhai wa kumpendwa. Haikuchangiwa na dini ya kipagani, kulingana na nadharia ya busara ya Bousset; kwa sababu ushawishi wa kipagani umetengwa na ushuhuda wa Paulo mwenyewe, na milinganyo ya kipagani huvunjika kabisa. Lakini hata kama milinganyo hiyo ingekuwa karibu mara kumi zaidi ya ilivyo, msingi wa tatizo hilo haungegongwa hata kidogo. Msingi wa tatizo upo katika uhusiano wa Paulo na Kristo.

Uhusiano huo hauwezi kuelezwa kwa kuhesabu tu maelezo; hauwezi kupunguzwa hadi maneno ya chini; ni kitu rahisi kabisa na kisachoweza kugawanywa. Uhusiano wa Paulo na Kristo ni uhusiano wa upendo; na upendo huoipo bali kati ya watu. Si kundi la mawazo ambayo yanafaa kuelezwa, kama Paulo akifafanua, bali upendo wa Paulo kwa Mwokozi wake. Na upendo huo umekita mizizi, si katika kile Kristo alichosema, bali katika kile Kristo alichofanya. Yeye "alipendwa na kujitoa nafsi kwa ajili yangu." Huko ndiko msingi wa dini ya Paulo; huko ndiko msingi wa Kikristo chote. Msingi huo unathibitishwa na habari ya Yesu inayotolewa katika Injili, na kwa hakika, katika vyanzo vyote. Inapingwa tu na ujenzi wa kisasa. Na ujenzi huo wote unavunjika. Dini ya Paulo haikuanzishwa juu ya magumu ya mawazo yaliyochangiwa na Kiyahudi au kipagani.

Ilianzishwa juu ya Yesu wa kihistoria. Lakini Yesu wa kihistoria ambaye aliianzisha juu yake si Yesu wa ujenzi wa kisasa, bali Yesu wa Injili yote Mpya na wa imani ya Kikristo; si mwalimu ambaye alibaki tu katika kumbukumbu ya wanafunzi wake, bali Mwokozi ambaye baada ya kazi yake ya ukombozi kufanywa bado anaishi na bado anaweza kupendwa.

John Gresham Machen (1881-1937) alikuwa msomi wa Marekani Presbyterian wa Agano Jipya, ambaye aliongoza uasi dhidi ya teolojia ya kisasa huko Princeton, na akaanzisha Seminari ya Kitheolojia ya Westminster pamoja na Kanisa la Presbyterian la Orthodox.