HGB-06 Kugundua Maana

Elimu ya Biblia. Kwa Ajili ya Ulimwengu. Bila Malipo.

Lengo letu ni kutoa elimu ya Kikristo pasipo malipo kwa maelfu ya wachungaji na viongozi wa taasisi za Kikristo ulimwenguni kote. Mafunzo haya ni mahsusi kwa wachungaji ambao hawajapata mafunzo ya kutosha ya neno la Mungu yanayoendana na utumishi wao. Tunalifikia lengo hili kwa kuzalisha na kusambaza ulimwenguni kote mtaala wa seminari kwa njia mbalimbali za kimawasiliano kwa lugha ya Kiingereza, Kiarabu, Kimandarini, Kirusi, na Kihispania. Mtaala wetu unaendelea kutafasiriwa katika lugha nyingi mbalimbali kupitia washirika wetu katika huduma hii. Mtaala wetu unajumuisha picha za video, maelekezo yaliyochapishwa/nukuu, ambayo yote yanapatikana kwenye intaneti. Mtaala huu umeandaliwa ili uweze kutumiwa katika mashule, vikundi, na watu binafsi, kwa njia zote mbili; njia ya mtandao na katika jumuiya ndogondogo za kujifunza Neno la Mungu.

Kwa miaka mingi, tumeandaa masomo na maudhui ya kiwango cha juu sana na kuyatoa kwa njia rahisi na kupunguza gharama za masomo. Waandishi na wahariri wetu ni wabobezi katika Theolojia. Pamoja na ukweli huo, wao pia ni wazungumzaji wa lugha husika. Masomo yetu yameandaliwa na wanazuoni waliobobea katika Theolojia, wakufunzi wa seminari, na wachungaji wa makanisa kutoka sehemu mbalimbali ulimwenguni. Pamoja na hayo, wabunifu wetu wa picha, wachoraji wa vielelezo na wazalishaji wa Makala wanafanya kazi zao kwa viwango vya juu sana.

UTANGULIZI …...............................................................................................................1

MIONGOZO ......................................................................................................................1

Mwandishi ....................................................................................................................3

Waraka ….....................................................................................................................4

Hadhira ….....................................................................................................................6

Kutegemeana …............................................................................................................8

MIHTASARI ....................................................................................................................11

Ugumu wa Kifungu …................................................................................................12

Upekee wa Mkalimani …...........................................................................................14

Mahitaji ya Hadhira ...................................................................................................16

HITIMISHO …................................................................................................................18

WACHANGIAJI …..........................................................................................................19

FAHARASA ......................................................................................................................21

Alitupatia Maandiko Matakatifu: Misingi ya Ufafanuzi

Somo la Sita

Kugundua Maana

UTANGULIZI

Mara nyingi watoto hawawezi kuthamini kiasi jitihada ambazo walimu wao wanawafanya katika kuwasaidia. Walimu wao hufanya kazi kwa bidii kuwapa uvumbuzi mpya wa kila aina. Lakini mara nyingi, wanafunzi wadogo hufanya kidogo zaidi ya kunung'unika na kulalamika kila hatua. Sasa bila shaka, tukiwa watu wazima tunakumbuka walimu wetu wa utotoni, na tunaelewa jinsi ilivyokuwa vizuri kwamba hatukupaswa kujifunza masomo yetu wenyewe. Tunashukuru kwa yote waliyotufanyia. Lakini ukifikiria, tunapaswa kushukuru zaidi kwa fursa nyingi ambazo masomo yetu ya utotoni yametupa kujifunza zaidi na zaidi kila siku ya maisha yetu. Kwa njia nyingi, ndivyo ilivyo linapokuja suala la maana ya Maandiko Matakatifu. Mungu hakutuacha tugundue maana ya Maandiko peke yetu. Alitoa viongozi wa kutusaidia. Lakini zaidi ya hayo, mojawapo ya mambo ya ajabu zaidi kuhusu Biblia ni kwamba tunapoendelea na maisha yetu, tunaweza kurudi kwenye Biblia tena na tena na daima kujifunza zaidi kuhusu maana yake.

Hili ni somo la sita katika mfululizo wetu "Alitupa Maandiko: Misingi ya Tafsiri," na tumeliita "Kugundua Maana." Katika somo hili, tutazingatia mikakati kadhaa ya kihermeneutiki ambayo inaweza kutusaidia kujua maana halisi ya Maandiko.

Sababu nyingi huchangia mchakato wa kugundua maana katika Biblia. Lakini kwa madhumuni yetu, tutazingatia mbili tu. Kwanza, tutazungumzia kuhusu baadhi ya viongozi muhimu wanaosaidia kufichua umuhimu wa andiko la kibiblia. Na pili, tutaona umuhimu wa kufanya muhtasari mingi ya maana hiyo. Hebu tuanze kwa kuangalia viongozi wanaotuelekeza kwenye maana ya Maandiko.

MIONGOZO

Katika somo lililopita, tulitaja kuwa Wainjilisti wengi leo hurejelea mkakati wao mkuu wa ufasiri kama njia ya kisarufi-kihistoria. Sasa, istilahi hii ni mpya kiasi, lakini inawakilisha mbinu inayoweza kufuatiliwa katika historia yote ya kanisa, hasa tangu wakati wa Matengenezo. Kiini chake, njia ya kisarufi-kihistoria inatafuta kugundua maana ya Maandiko kwa kutumia sarufi ya Maandiko, kile kilichoandikwa katika kurasa zake na kwa kuzingatia mukhtasari wake wa kale wa kihistoria, hasa mukhtasari wa waandishi wake wanadamu na wasikilizaji wao. Mambo haya ya kisarufi na kihistoria hutumika kama miongozo ya kugundua maana ya Maandiko.

Katika somo hili, tutazingatia miongozo mitatu mikuu inayosaidia kufichua umuhimu wa kifungu katika Maandiko: mwandishi wa kifungu hicho, waraka wenyewe, na hadhira ya asili ambayo kifungu hicho kiliandikwa kwa ajili yake. Roho Mtakatifu

alipoongoza maandishi ya Maandiko, alifanya kazi kupitia vipaji na haiba za waandishi. Kwa hivyo, kujua kitu kuhusu waandishi kunaweza kutusaidia kuelewa mambo waliyoandika. Roho Mtakatifu pia aliunda kila kitabu kama kitu kizima kilichounganishwa, akitoa maudhui ya kutosha yaliyoandikwa ili kila kifungu kieleweke ndani ya mukhtasari wake wa kisarufi na kifasihi. Kwa hivyo, waraka wenyewe unaweza kuongoza tafsiri yetu kwani unajumuisha mukhtasari wa kifasihi ambamo vifungu vyake vyote vinapaswa kutafsiriwa. Na Roho alihakikisha kwamba vitabu alivyovihamasisha vitaeleweka kwa hadhira zao za asili na kuwa muhimu kwa maisha yao. Kwa hivyo, tunaweza pia kujifunza kitu kuhusu maana ya Maandiko kwa kuchunguza vitambulisho na maisha ya wasomaji wake wa asili.

Fikiria mwanaume katika mgahawa anayepata dokezo lililotupwa sakafuni. Dokezo hilo lina neno moja tu lililoandikwa juu yake: “Msaada!” Anawaonyesha dokezo hilo marafiki zake mezani ili kuona kama yeyote kati yao anaweza kujua linamaanisha nini. Lakini hakuna mengi ya kufanyia kazi. “Natamani kungekuwa na maneno zaidi,” mwanaume huyo analalamika. “Kama tungejua tu ni nani aliyeandika,” mwingine anaongeza. Na rafiki mwingine anasema, “Natamani kungekuwa na njia ya kujua ni nani aliyepaswa kupokea dokezo hili.” Ukweli ni kwamba dokezo linaweza kumaanisha mambo mengi. Inaweza kuwa sehemu ya mchezo ambao watoto walikuwa wakicheza kwenye meza nyingine. Inaweza kuwa ombi la msaada na menyu. Inaweza kuwa kilio cha kukata tamaa kutoka kwa mtu aliye katika matatizo makubwa. Bila mwongozo zaidi, hakuna njia kwa mwanaume huyo na marafiki zake kuelewa dokezo hilo linamaanisha nini hasa.

Na kitu kama hicho ni kweli kuhusu Biblia. Tunapojua kidogo au kutojua chochote kuhusu waandishi na hadhira zake, au tunaposoma vifungu bila kujua mukhtasari wao mpana, maana iliyokusudiwa ya Biblia haitakuwa wazi kwetu. Lakini habari njema ni kwamba ujuzi wowote tunaoupata kuhusu mwandishi, waraka au hadhira una uwezo wa kuboresha uelewa wetu wa maana ya Maandiko.

Ikiwa hatuzingatii sarufi na muktadha wa kihistoria wa Maandiko tunayochunguza, bila shaka tutayasoma kwa kuzingatia tu yale ambayo tayari tunayadhania. Kwa mfano, na hili linaweza kusikika kama jambo lisilo la kawaida kwa baadhi ya watu, lakini Yesu anaposema kuzaliwa mara ya pili, au kuzaliwa kutoka juu, kuna watu ambao wamelisoma hilo kama kuzaliwa upya kuzaliwa tena, kuzaliwa halisi, aina fulani ya, unajua, si kuingia tumboni mwa mama yako bali kuingia tumboni mwa mwingine mara ya pili, ambayo ilikuwa kutoelewa kwa Nikodemu katika kifungu hicho. Kwa hiyo, tunahitaji kuelewa maana ya kisarufi yake, muktadha wa kifasihi. Na katika hali hiyo, historia fulani pia ingesaidia. Kwa mfano, Wayahudi walipozungumza juu ya kuzaliwa upya, walifikiria hasa linapokuja suala la mtu wa Mataifa kubadili dini na kuwa Myahudi. Lakini hili lingekuwa jambo lisiloeleweka kwa mwalimu wa Israeli. Angewezaje kuchukuliwa kana kwamba yuko katika kiwango sawa na mtu ambaye hakuwa hata sehemu ya watu wa Mungu? Lakini ni kama vile Yesu anavyosema baadaye, tukiangalia muktadha mpana zaidi, katika Yohana 8, anasema kwamba watu ni watoto wa Ibilisi mpaka wanakuwa watoto wa Mungu, kwa hiyo mtu anahitaji kuzaliwa upya kiroho. Na unaweza kutoa mifano mingi kote katika Biblia kwa

sababu, tena, kila kitu kina muktadha wa kiutamaduni na muktadha wa kisarufi katika Maandiko. Maandiko yote ni kwa ajili ya nyakati zote, lakini pia tunahitaji kutambua mazingira na hali ambazo zilishughulikiwa, ili tuweze kutambua kanuni za ulimwengu wote na za milele ambazo tunaweza kuzitumia katika mazingira mengine.

— Dkt. Craig S. Keener

Tunaamini kwamba ujuzi zaidi wa muktadha wa kisarufi au kihistoria utamsaidia msomaji wa kisasa kufaidika zaidi kutokana na kuisoma Biblia. Bila shaka, unaweza kuisoma Biblia ukiwa na elimu ndogo, bila zana zozote za ziada isipokuwa maandishi ya Biblia, na imekuwa imani ya Wakristo kwa karne nyingi kwamba unaweza kuelewa maana ya maandishi bila zana na rasilimali zote za ziada zisizo za kibiblia zinazopatikana kwetu katika zama zetu za kisasa. Lakini hata hivyo, uelewa wa jinsi aya na sentensi zinavyoundwa na uelewa wa muktadha ambao vifungu viliandikwa vitaleta uwazi zaidi na uelewa mkubwa zaidi kwa msomaji.

— Dkt. Simon Vibert

Mazungumzo yetu kuhusu viashiria vinavyosaidia kufunua umuhimu wa andiko la kibiblia yatajigawa katika sehemu nne. Tutaanza kwa kuangalia kwa undani zaidi kila kimoja cha viashiria hivi: mwandishi, waraka (hati/andiko), na hadhira. Na tutahitimisha sehemu hii kwa kuchunguza kutegemeana kwao. Hebu tuanze kwanza kwa kuangalia mwongozo unaotolewa na mwandishi.

MWANDISHI

Wakati wowote tunapomfikiria mwandishi binadamu wa sehemu ya Maandiko Matakatifu, tunapaswa kuwa tayari kujibu maswali ya kila aina. Kwanza, tunataka kujua utambulisho wa mwandishi. Alikuwa nani? Nyakati nyingine, Maandiko huwatambulisha moja kwa moja waandishi wa vitabu mbalimbali kwa majina. Kwa mfano, vitabu vya Agano la Kale vya Amosi na Isaya vinahusishwa moja kwa moja na manabii Amosi na Isaya. Nyaraka za Agano Jipya za Petro na Paulo zinawataja waziwazi mitume hawa kama waandishi wao. Lakini wakati huo huo, vitabu vingi katika Agano la Kale na Jipya, kama vile Waamuzi na Wafalme, pamoja na Matendo na Waebrania, havijulikani waandishi wao. Katika hali hizi, mara nyingi tunalazimika kutosheka na uchunguzi wa jumla kuhusu uandishi. Lakini hata iweje, kwa kiwango fulani, utafiti wa jumla wa kihistoria na Maandiko yenyewe huwezesha sisi daima kuunda maelezo ya kila mwandishi wa Biblia. Tunaweza daima kupata ufafanuzi wa maswali kama haya: Mwandishi alikuwa na jukumu gani kati ya watu wa Mungu? Maslahi yake maalum yalikuwa yapi? Ni aina gani ya dhana, tabia na hisia alizozisisitiza katika kitabu chake? Na kila tunachojua kuhusu mwandishi wa Biblia hutuelekeza kwenye lengo la kugundua maana ya Maandiko.

Hebu tuchunguze ushawishi ambao ujuzi wetu wa mwandishi unapaswa kuwa nao kwenye juhudi zetu za tafsiri kwa kuzingatia mwandishi wa Yohana 3:16. Katika aya hii inayofahamika tunasoma:

Maana Mungu aliupenda ulimwengu hata akamtoa Mwanawe pekee, ili kila mtu amwaminiye asipotee, bali awe na uzima wa milele (Yohana 3:16).

Injili ya Yohana iliandikwa na mtume Yohana, ambaye alikuwa ndugu yake Yakobo na mwana wa Zebedayo. Alikuwa mmoja wa kundi la ndani la marafiki wa karibu sana wa Yesu waliomwamini na nguzo ya imani katika jumuiya ya Kikristo ya mwanzo. Mbali na Injili ya Yohana, aliandika vitabu vingine vinne katika Agano Jipya: 1 Yohana, 2 Yohana, 3 Yohana na Ufunuo. Kupitia vitabu vyake, na kupitia mambo yaliyosemwa kumhusu Yohana na waandishi wengine wa Biblia, kama vile Mathayo, Marko na Luka, tunaweza kupata ufahamu muhimu wa imani za Yohana na jinsi alivyowasilisha imani hizo kwa wasikilizaji wake. Kwa mfano, katika Yohana 20:31, Yohana alieleza kusudi lake la kuandika injili yake. Aliwaambia wasikilizaji wake:

Haya yameandikwa ili mpate kuamini ya kwamba Yesu ndiye Kristo, Mwana wa Mungu, na kwamba kwa kuamini mpate uzima katika jina lake (Yohana 20:31).

Kifungu hiki kinafanya iwe wazi kwamba kusudi kuu la Yohana lilikuwa kuwaita wasomaji wake “kuamini ya kwamba Yesu ndiye Kristo, Mwana wa Mungu, na kwamba kwa kuamini [waweze] kuwa na uzima katika jina lake.”

Tunapokuwa na ufahamu fulani wa mwandishi na kusudi lake, si vigumu kuona lengo hili lile lile la pande mbili katika Yohana 3:16. Wahariri wengi wa tafsiri za kisasa wanachukulia kwa usahihi Yohana 3:16 kama mwanzo wa maoni ya Yohana juu ya maneno ya Yesu yanayoishia katika Yohana 3:15. Sehemu ya kwanza ya Yohana 3:16 inasema kwamba, “Mungu aliupenda ulimwengu hata akamtoa Mwanawe pekee.” Sehemu hii ya aya inalingana na sehemu ya kwanza ya Yohana 20:31: “ili mpate kuamini ya kwamba Yesu ndiye Kristo, Mwana wa Mungu.” Na sehemu ya pili ya Yohana 3:16 inasema, “ili kila mtu amwaminiye asipotee bali awe na uzima wa milele.” Sehemu hii ya aya inalingana na sehemu ya pili ya Yohana 20:31: “na kwamba kwa kuamini mpate uzima katika jina lake.”

Kuzingatia sambamba hizi kunathibitisha kitu ambacho wafasiri wengi wametambua kwa milenia. Yohana alikusudia kifungu hiki kuwa zaidi ya taarifa ya kihistoria tu. Ukweli wa kihistoria kwamba Mungu alimtoa Mwanawe wa pekee, Yesu, ulikuwa muhimu kwa Yohana, lakini kusudi lake halisi katika kuutaja hapa lilikuwa kuwaita wasikilizaji wake kwenye imani ya kuokoa katika Kristo ili wapate uzima wa milele. Kama tunavyoweza kuona, kuelewa kusudi na imani za Yohana, hutusaidia kutafsiri injili yake kwa usahihi zaidi.

Baada ya kuzingatia faida za kutegemea mwandishi kama mwongozo wa maana ya Maandiko, hebu sasa tugeukie hati ya kibiblia.

WARAKA

Matumizi yetu ya neno waraka yatajumuisha sifa zote za maandishi tunayoyasoma, pamoja na msamiati wake, sarufi, tamathali za semi, muundo wa sentensi, muundo rasmi, mpangilio wa hoja zake, muktadha wa kifasihi unaozunguka, na kadhalika. Ili kutafsiri Maandiko kwa uwajibikaji, lazima tuzingatie kwa makini maneno na vifungu halisi alivyoviandika mwandishi aliyevuviwa.

Moja ya mambo muhimu sana kukumbuka tunapochunguza waraka wa Biblia ni kwamba unatoa maana yake katika vitengo vya ukubwa tofauti. Sasa, vitengo hivi mbalimbali vya maana hutofautiana katika tanzu mbalimbali, lakini kwa ujumla, maana huwasilishwa kupitia morfimu, ambazo ni vipengele vidogo vya maneno vinavyoonyesha vitu kama umoja na wingi na nyakati za vitenzi. Maana pia huwasilishwa kupitia maneno,

kisha vifungu, virai, sentensi, aya katika nathari, na beti katika ushairi. Sehemu kubwa zaidi kama hadithi nzima, hotuba au sheria na hata vitabu vyote hutumika kama vitengo vya maana. Na jambo la kufurahisha ni kwamba, maana ya vitengo vidogo inakuwa wazi zaidi kwa kuzingatia vitengo vikubwa. Na maana ya vitengo vikubwa inakuwa wazi zaidi kwa kuzingatia vitengo vidogo. Kwa hivyo, wakati wowote tunapotaka kuona jinsi waraka wa Biblia unavyotuongoza kwenye maana yake, tunapaswa kuwa tayari kuuchunguza kwa viwango hivi vyote.

Ili kuonyesha tunachomaanisha, hebu tuangalie sehemu moja ya Yohana 3:16 ambayo mara nyingi haieleweki.

Kama tulivyoona hapo awali, Yohana 3:16 inaanza “Maana Mungu aliupenda ulimwengu…”. Ni jambo la kawaida sana kwa Wakristo Waevanjeli kuchukulia kifungu hiki kumaanisha kitu kama: “Maana Mungu aliupenda ulimwengu sana…”, “Maana Mungu aliupenda ulimwengu kwa undani sana…” au “Maana Mungu aliupenda ulimwengu kwa kiasi kikubwa sana…” Uelewa huu wa mwanzo wa Yohana 3:16 umedumu kwa muda mrefu na umeenea sana kiasi kwamba wengi wetu hatujiulizi hata kama Yohana alikusudia neno “hivyo” lichukuliwe kama “sana,” “kwa undani sana” au “kwa kiasi kikubwa sana.” Lakini tunapoiangalia Yohana 3:16 katika muktadha wake mpana, hivi karibuni inakuwa wazi kwamba hii si maana ya neno “hivyo.”

Kuanzia mwanzo, neno “hivyo” ni tafsiri ya neno la Kigiriki houtōs. Kielezi hiki cha Kigiriki mara kwa mara kina maana ya “sana” au “kwa kiasi kikubwa sana,” lakini mara nyingi zaidi hutumiwa kumaanisha “hivyo,” “kwa njia hii,” au “kwa namna hii.” Tunaweza kuona kwamba hivi ndivyo inavyotumika katika Yohana 3:16 kwa kulinganisha matumizi ya Yohana ya “hivyo” katika aya ya 16 na aya zinazokuja kabla yake. Yohana 3:14-15 inasema:

Kama vile Musa alivyomwinua nyoka jangwani, vivyo hivyo Mwana wa Adamu lazima ainuliwe, ili kila mtu amwaminiye awe na uzima wa milele (Yohana 3:14-15).

Katika aya hizi Yesu alifanya ulinganisho kati ya wakati “Musa alipomwinua nyoka jangwani” na wakati “Mwana wa Adamu”, Yesu mwenyewe “lazima ainuliwe.”

Katika aya ya 14, Yesu alirejelea Hesabu 21:4-9 ambapo Mungu aliwaadhibu Israeli jangwani kwa kuwatuma nyoka wenye sumu dhidi yao. Watu wa Israeli walilia kuokolewa. Na kwa amri ya Mungu, Musa alitengeneza nyoka wa shaba, akamweka juu ya mti, akamwinua nyoka hewani, na Waisraeli wote waliomtazama nyoka wa shaba walipona. Kwa mlinganisho huu, Yesu aliweka wazi kwamba anapoinuliwa, watu wote kila mahali wanaomtazama wataokolewa kutoka katika hukumu ya Mungu.

Ni muhimu kuzingatia hapa kwamba Yesu alisema, “Kama vile Musa alivyomwinua nyoka… vivyo hivyo Mwana wa Adamu lazima ainuliwe.” Katika ulinganisho huu, neno la Kigiriki lililotafsiriwa “hivyo” ni neno lile lile linaloonekana mwanzoni mwa aya ya 16, neno houtōs. Yesu alisema kwamba kama vile nyoka alivyoinuliwa, “hivyo,” au “kwa njia ile ile,” Mwana wa Adamu lazima ainuliwe. Na Yohana alichukua ulinganisho huu alipotumia neno hili lile lile katika aya ya 16. Kwa kweli, Yohana alirudia neno, houtōs, kufanya ulinganisho wa pili na Musa kuinua nyoka. Lakini katika aya ya 16, ulinganisho ni kati ya kile alichofanya Musa na kile Mungu alichofanya alipomtoa Mwana wake wa pekee. Au kama tunavyoweza kusema, “Kama vile Musa alivyomwinua nyoka jangwani… hivyo hivyo Mungu aliupenda ulimwengu [na] akamtoa Mwana wake wa pekee, ili kila mtu amwaminiye asipotee bali awe na uzima wa milele.”

Mfano huu unaonyesha njia moja ndogo tu ambayo kuzingatia kwa makini waraka wa maandishi ya Biblia kunatusaidia kuelewa maana yake.

Kwa uelewa huu wa jinsi mwandishi na waraka unavyotumika kama waelekezi wenye manufaa katika tafsiri, tuko tayari kuzingatia wasikilizaji kama mwongozo wa tatu.

HADHIRA

Kufahamu muktadha wa kihistoria ambao kitabu cha Biblia kiliandikwa ni muhimu kwa sababu mojawapo ya mambo ya ajabu kuhusu maandiko ya kibiblia ni kwamba Mungu alichagua kuzungumza na watu wake katika wakati fulani na kwa watu binafsi, akizingatia shida na wasiwasi wao, hofu zao na matumaini yao kuhusu ulimwengu unaowazunguka. Mungu alizungumza nao kwa njia hii ili kujifunua mwenyewe, na sisi tunapata kuwa sehemu ya ujumbe huo, tukiupokea wenyewe, hata hivyo, kadri unavyopatanishwa kupitia muktadha wao maalum wa kihistoria.

— Dkt. Scott Redd

Wakati wowote tunapochunguza hadhira asili ya sehemu ya Maandiko Matakatifu, tunapaswa kujiandaa kuuliza kila aina ya maswali. Kwanza, tunataka kujua utambulisho wa hadhira. Walikuwa nani? Nyakati nyingine, Maandiko yanatuambia waziwazi hadhira ilikuwa nani. Kwa mfano, waraka wa Warumi katika Agano Jipya unataja hadhira kama Wakristo wanaoishi Rumi. Wagalatia wanataja makanisa ya Galatia kama hadhira yake. Lakini wakati huo huo, vitabu vingi katika Agano la Kale na Agano Jipya havionyeshi moja kwa moja hadhira. Na katika hali hizi, lazima tutegemee dalili zisizo za moja kwa moja. Kwa vyovyote vile, kwa kiwango kimoja au kingine, utafiti wa kihistoria wa jumla na Maandiko yenyewe daima yanatuwezesha kuunda maelezo ya jumla ya hadhira asili. Lazima tufanye yote tuwezayo kujibu maswali kama haya: Hadhira iliishi wapi? Hali zao za kihistoria zilikuwa zipi? Walikabili changamoto gani? Walikuwa na mahitaji gani ya kiakili, kitabia, na kihisia? Kila kitu tunachojua kuhusu hadhira asili hutuongoza kugundua maana ya Maandiko.

Ingawa hadhira asili haikuchangia moja kwa moja katika uandishi wa Maandiko, waandishi wa kibiblia kwa kawaida waliandika vitabu vyao wakiwa na hadhira asili na hadhira ya pili akilini. Waliwaandikia watu fulani moja kwa moja, lakini pia waliwaandikia wengine ambao wangekutana na vitabu vyao kwa njia isiyo ya moja kwa moja. Hii ni kwa sababu wakati Maandiko yalipoandikwa kwa mara ya kwanza, kusoma na kuandika ilikuwa fursa ya wachache tu. Kwa hivyo, waandishi wa kibiblia hawakutarajia watu wengi sana kuokota vitabu vyao na kuvisona. Hata hivyo, kadiri tunavyojua zaidi kuhusu hadhira za msingi na za pili, ndivyo tunavyoweza kuchunguza vizuri maana asili ya vifungu vya kibiblia.

Turudi tena kwenye injili ya Yohana ili kuonyesha umuhimu wa kukumbuka hadhira asili ya kitabu cha kibiblia. Katika kesi ya injili ya Yohana, tunapaswa kutegemea dalili zisizo za moja kwa moja kuhusu hadhira za msingi na za pili za Yohana. Kwa mfano, Yohana mara nyingi alihisi haja ya kueleza mila na desturi za Palestina. Sikiliza alichoandika katika Yohana 4:9 kuhusu mazungumzo ya Yesu na mwanamke Msamaria:

Mwanamke Msamaria akamwambia [Yesu], “Wewe u Myahudi, nami ni mwanamke Msamaria. Wawezaje kuniomba maji ya kunywa?” (Kwa maana Wayahudi hawachangamani na Wasamaria.) (Yohana 4:9).

Inaonekana kutokana na maoni ya Yohana kwamba angalau baadhi ya hadhira yake hawakujua kuhusu utengano kati ya Wayahudi na Wasamaria. Kwa hivyo, ni vigumu sana kuamini kwamba Yohana aliandika hasa kwa watu wanaoishi Palestina ambapo mila kama hizo zilijulikana kwa wote. Kwa kweli, angalau baadhi ya hadhira ya Yohana pengine walikuwa Wamarekani kwa sababu mara mbili katika 1:41 na 4:25 hata alihisi haja ya kueleza kwamba neno la Kigiriki Kristo lilikuwa sawa na neno la Kiebrania “Masihi.” Kama mfano mwingine tu, sikiliza maoni ya Yohana katika Yohana 9:22:

Wayahudi walikuwa wameamua kwamba mtu yeyote anayekiri kwamba Yesu ni Kristo atatengwa na sinagogi (Yohana 9:22).

Katika kifungu hiki, “kutengwa na sinagogi” ilikuwa ni kufukuzwa, kutengwa na maisha ya jumuiya ya Kiyahudi.

Si tu kwamba tunaweza kudhani kwamba hadhira ya Yohana ilijumuisha Wamarekani na watu kutoka nje ya Palestina, lakini inaonekana wazi kwamba hadhira yake pia ilikuwa inakabiliwa na changamoto muhimu. Dalili moja ya changamoto hii inaonekana katika ukweli kwamba Yohana alitumia istilahi “Wayahudi” kama njia ya kurejelea wale waliompinga Yesu na wafuasi wake. Mada hii ni maarufu sana hivi kwamba baadhi ya wafasiri wamedai kwamba injili hii ni ya kupinga Uyahudi. Bila shaka, Yesu, Yohana, na mitume wengine wa Yesu walikuwa Wayahudi, kwa hivyo huu haukuwa tu rejeleo la kabila. Badala yake, Yohana alikuwa akiwakumbuka Wayahudi ambao hawakumwamini Yesu na waliitesa kanisa.

Mara kwa mara Yohana alivyowarejelea Wayahudi wasioamini kama wapinzani wa Yesu na wafuasi wake inapendekeza sana kwamba hadhira ya Yohana pia ilikuwa inakabiliwa na mateso kwa ajili ya imani yao. Na injili ya Yohana mara nyingi inashughulikia sababu ambazo Wayahudi wasioamini walimkataa Yesu na waongofu kwa Ukristo. Kwa madhumuni yetu, tutataja mbili tu. Kwa upande mmoja, Wayahudi wasioamini walimshtaki Yesu kwa kukufuru kwa sababu alidai kuwa Mwana wa Mungu. Sikiliza jinsi Yesu alivyowakemea wapinzani wake Wayahudi katika Yohana 10:36:

Basi kwa nini mnanishtaki mimi kukufuru kwa sababu nalisema, “Mimi ni Mwana wa Mungu”? (Yohana 10:36).

Kama aya hii inavyoonyesha, madai ya Yesu kuwa Mwana wa Mungu yalikuwa moja ya sababu kuu zilizowafanya Wayahudi wamkatae.

Kwa upande mwingine, wapinzani wa Kiyahudi wa Yesu pia hawakumpenda kwa sababu alileta tumaini la wokovu kwa Wamarekani na vile vile kwa Wayahudi. Yohana anaiweka wazi kwa hadhira yake kwamba Yesu hakuwa tu Mwokozi wa Wayahudi bali wa kila kikundi ulimwenguni. Kwa mfano, katika Yohana 4:42, tunasoma jibu la Wasamaria baada ya kusikia ushuhuda wa mwanamke Msamaria ambaye Yesu alikutana naye kisimani:

Tunajua kwamba mtu huyu ndiye Mwokozi wa ulimwengu kweli (Yohana 4:42).

Kwa mtazamo wa Yohana, Yesu hakuwa tu Mwokozi wa Wayahudi bali “Mwokozi wa ulimwengu.”

Umuhimu wa mada hizi mbili kwa hadhira asili ya Yohana husaidia kueleza vifungu kama vile Yohana 3:16 ambapo Yohana alisisitiza kwamba Yesu ni “Mwana pekee” wa Mungu na kwamba Baba alimtuma kwa sababu “Mungu aliupenda ulimwengu.”

Kila kitabu katika Biblia kiliandikwa kwa ajili ya wasikilizaji wa awali, na sisi hapa katika karne ya ishirini na moja siyo wasikilizaji hao wa awali. Nadhani inafurahisha na labda inatusaidia kutambua kwamba vitabu vingi binafsi katika Agano Jipya ni nyaraka au barua, kwa hiyo tunaposoma nyaraka hizo na nadhani unaweza kupanua hilo kwa Biblia nzima lakini hasa nyaraka tunasoma barua za watu wengine. Zimeandikwa kwa ajili yetu kwa sababu sisi ni wa kanisa, lakini kwanza ziliandikwa kwa wasikilizaji wa awali, katika kesi ya Agano Jipya, wasikilizaji wa Kikristo wa karne ya kwanza. Hivyo basi, tukifanya kazi ngumu ya kuelewa hali halisi na wasiwasi wa awali wa wasikilizaji wa awali na mwandishi wa Biblia wa awali aliyewaandikia wasikilizaji hao, tutaweza kupata uelewa bora wa kitabu hicho. Na tunapaswa kutafuta kupata uelewa huo wa awali kabla ya kuhamia kwenye kulitafsiri kwa hali yetu wenyewe leo.

— Dkt. Robert K. MacEwan

Sasa kwa kuwa tumezingatia jinsi mwandishi, hati, na hadhira zinavyoweza kutumika kama waelekezi wa maana ya Maandiko, hebu sasa tuelekeze mawazo yetu kwenye kutegemeana kwao.

KUTEGEMEANA

Ili tuweze kufasiri Biblia kwa uwajibikaji, ni muhimu sana kuelewa kwamba kila kiongozi tuliyemtaja huelimisha na kuelimishwa na wengine. Ujuzi wetu kuhusu mwandishi hutusaidia kuelewa maandishi yake na wasomaji wake wa awali. Mambo tunayoyajua kuhusu wasomaji hutusaidia kuelewa nia za mwandishi na undani wa maandishi yake. Maneno na sarufi ya maandishi hutupa habari kuhusu mwandishi na wasomaji. Hivyo, kama wafasiri, tunahitaji kupata mwongozo mwingi iwezekanavyo kutoka vyanzo hivi vyote, ili usomaji wetu wa Maandiko usiwe umepotoshwa kwa kuzingatia kupita kiasi kimoja au viwili tu kati ya hivyo.

Mwandishi, maandishi, na wasomaji ni viongozi wanaotegemeana katika kupata maana. Tukishindwa kuzingatia utegemezi wao, ni rahisi sana kuanguka katika makosa.

Tukisisitiza kupita kiasi mwandishi, mara nyingi tunaanguka katika kosa la nia (intentional fallacy). Kosa la nia hutegemea sana kile tunachofikiri tunajua kuhusu mwandishi na nia zake, na hupunguza umuhimu wa mambo tunayojifunza kuhusu maandishi na wasomaji.

Kuna njia nyingi za kufanya makosa ya nia katika tafsiri ya Biblia. Kwa mfano, tunaweza kufanya dhana zisizo na msingi kuhusu nia za mwandishi kwa kubashiri alichokuwa akifikiria alipoandika. Au tunaweza kusisitiza kupita kiasi habari halali kuhusu mwandishi kwa kudhani kimakosa kwamba ilikuwa na umuhimu mkubwa kwa maandishi tunayoyafasiri.

Hebu tuchukue mfano wa baadhi ya makosa ya nia yanayowezekana kwa kuangalia Yohana 3:16. Tunaweza kuwa na uhakika kwamba Yohana alipoandika aya hii, alikusudia kuvuta hisia za wasomaji wake kwenye upendo wa Mungu ulioonyeshwa katika kifo cha Kristo. Lakini hatuwezi kuwa na uhakika wa ushawishi wote mdogo wa kisaikolojia uliomshawishi Yohana kuandika maneno haya. Maandiko na historia ya kuaminika hazitupi dalili za kutosha kuhusu mawazo ya ndani ya Yohana ili kufanya hitimisho la aina

hii. Na hata kama tungeweza, mawazo yake ya ndani huenda yasingekuwa muhimu sana kwa maana ya Yohana 3:16.

Wakalimani wale ambao wanathamini sana mamlaka na nia ya maandishi wakati mwingine wanashutumiwa kwa kufanya kosa la kimakusudi (intentional fallacy), ambalo ni wazo kwamba kwa namna fulani tunabashiri kile tulichofikiri mwandishi alimaanisha hasa katika maandishi ya kibiblia... Hiyo haimaanishi kwamba hatuwezi kusema kwamba waandishi wanaweza kuwasiliana kile wanachotaka wasikilizaji wao waelewe na kwa kweli hilo liweze bado kueleweka vizazi vingi. Hivyo, iwe ni mimi nikiandika barua pepe kwa mke wangu upande wa pili wa dunia, au iwe ni mtu akiandika kitu katika gazeti leo, au mwandishi akiandika kitabu cha kisasa, waandishi wote wanadhani kwamba kuna njia ambayo wanatoa ujumbe wao kupitia wao ni nani na kupitia uandishi wa maandishi hayo, na wanatoa sehemu ya nafsi zao kupitia maandishi hayo. Na, bila shaka, ikiongezea hapo ni ukweli kwamba tunaamini kwamba Mwandishi mkuu wa Maandiko si waandishi wa kibinadamu pekee, bali kwa kweli Mwandishi wa kimungu akifanya kazi pamoja na mwandishi wa kibinadamu, na kwa hiyo tunaamini kwamba Roho Mtakatifu huwasaidia waandishi hao wa kibinadamu kuandika Biblia hapo mwanzo. Lakini pia huwasaidia wasomaji wa kisasa kuisoma ili tuweze kuelewa kile mwandishi alimaanisha katika mawazo ya Mungu.

— Dkt. Simon Vibert

Aina ya pili ya kosa tunaloweza kufanya ni kusisitiza kupita kiasi juu ya hati. Kosa hili mara nyingi huitwa kosa la kimaandishi (graphic fallacy). Neno "graphic" linatokana na neno la Kigiriki graphē, ambalo linamaanisha "andishi." Kwa hiyo, kosa la kimaandishi husisitiza kupita kiasi hati yenyewe, bila kuzingatia mambo ya kimuktadha kama vile mwandishi na wasomaji. Hili ni kosa, au makosa, kwa sababu hati ileile inaweza kumaanisha mambo tofauti kabisa kulingana na nani aliandika na kwa nani iliandikwa. Tunaweza kufanya kosa hili kwa kufikiria kwamba tunaweza kuelewa maana ya kifungu vya kutosha kwa kuchambua tu msamiati wake, sarufi, na muundo wake bila kujali mwandishi wake au wasomaji wake wa awali.

Katika mfano wetu kutoka Yohana 3:16, fikiria nini kinaweza kutokea ikiwa tungezingatia hati tu na kupuuza Yohana na wasomaji wake wa awali. Tungejuaje Mwana wa Mungu alikuwa nani? Baada ya yote, mstari huu haumtambui waziwazi. Ikiwa wasomaji wasingejua kwamba Yohana alikuwa Mkristo na kwamba aliandika kwa wasomaji Wakristo, wangeweza kufanya dhana zisizowajibika. Mpagani anayeabudu miungu ya Kanaani angeweza kufikiria kwamba "mwana wa Mungu" alikuwa Baali, mwana wa mungu wa Kanaani El. Mtu anayejua ukweli kwamba Adamu anaitwa "mwana wa Mungu" katika Luka 3:38 angeweza kukosea kwa kuhitimisha kwamba Adamu ndiye Mwana wa Mungu katika Yohana 3:16, au hata kwamba Adamu na Yesu ni mtu yule yule. Wasomaji wengine wanaweza kuchanganyikiwa na maneno kama vile pekee au ulimwengu, au dhana ya uzima wa milele. Kuna makosa mengi tunayoweza kufanya tunapopuuza mwandishi na wasomaji.

Aina ya tatu ya makosa ya tafsiri tunayoweza kufanya ni kusisitiza kupita kiasi wasomaji. Hili mara nyingi huitwa kosa la kihisia (affective fallacy) kwa sababu linaweka msisitizo mkubwa mno kwenye jinsi Maandiko yanavyoathiri wasomaji wake. Kosa hili

mara nyingi hufanywa wakati mfasiri anapotafakari kupita kiasi kuhusu mtazamo wa wasomaji wa awali, na anapuuza kutoa uangalifu wa kutosha kwa mwandishi na hati. Hakika ni halali kuzingatia athari za Maandiko kwa wasomaji wake wa awali, pamoja na mambo tunayojifunza kuhusu wasomaji kutoka kwenye historia ya kuaminika. Lakini kosa la kihisia huenda zaidi ya hili kwa kusisitiza kupita kiasi athari za kibinafsi za wasomaji kwenye maandishi, na karibu kila wakati husababisha tafsiri za kibinafsi na zisizotegemewa za Maandiko.

Kwa mfano, katika Yohana 3:16, kosa la kihisia linaweza kutafakari kupita kiasi kuhusu hali za wasomaji wa awali na majibu yao kwa mafundisho ya Yohana kuhusu uzima wa milele. Inaweza kudokeza kwamba Yohana alipozungumzia maisha, alichomaanisha kweli ni kuepuka kimwili mateso ambayo wasomaji wake wa awali walikuwa wakiyavumilia na si upya wa kiroho na baraka tunazofurahia milele. Tafsiri hii ingesisitiza kupita kiasi athari za kifungu hicho kwa wasomaji wake, ikipuuza mafundisho mapana ya Yohana na maelezo ya hati yenyewe.

Inawezekana kusisitiza kupita kiasi umuhimu wa hadhira ya asili ambayo kitabu cha Maandiko kiliandikiwa, kwa njia hii: Kwanza kabisa, kwa kukifanya kiwe maalum mno, hasa, tukidhani tunajua mengi kuwahusu kuliko tunavyojua. Kwa sababu ukweli ni kwamba, kwa vitabu vingi vya Agano Jipya na vitabu vya Agano la Kale pia, lakini nitazungumzia Agano Jipya vitabu vingi vya Agano Jipya, hatujui mengi kuhusu hadhira vilivyoandikiwa. Kwa hivyo, tunapojaribu kutoa nadharia kuhusu hadhira, kuna uwezekano mkubwa wa kukosea tafsiri kwa sababu tunatunga hadhira ambayo si halisi. Kwa mfano, Waebrania... ni kitabu ambacho nimekuwa mtaalamu wake, na kila aina ya watu hutunga hadhira maalum ambayo Waebrania kiliandikiwa... Na kwa kweli, inapotoshwa tafsiri yao kwa sababu hatujui hadhira maalum. Kwa hiyo, ni muhimu kutambua kwamba vitabu viliandikwa katika karne ya kwanza. Ni muhimu kuelewa utamaduni na lugha ya karne hiyo na jinsi vilivyoandikwa na kadhalika. Lakini pia ni muhimu kutokuunda wazo la hadhira ya asili linalozidi yale tunayojua. Kwa Injili, kwa mfano, tunajua ziliandikwa kwa Wakristo ili kulea kanisa, lakini hatujui zaidi ya hapo. Na ni muhimu tusifikiri kwamba tunajua. Tukifanya hivyo, tutapotosha Maandiko.

— Dkt. Gary Cockerill

Kwa bahati mbaya, makosa kama vile intentional fallacy, graphic fallacy, na affective fallacy ni rahisi kufanya hasa pale tunapokuwa hatuna habari nyingi kuhusu baadhi ya viongozi/waelekezi. Na ukweli ni kwamba hatuwezi mara zote kujua mengi kuhusu mwandishi au hadhira ya maandishi. Vitabu vingi vya Biblia havijulikani waandishi wake, na vingi havibainishi wazi hadhira zake. Na wakati mwingine hata tunakosa habari muhimu kuhusu hati yenyewe. Siyo mara zote tunapata rasilimali zinazotusaidia kuelewa vipengele vyake vyote, kama vile maana ya jinsi mambo yalivyoelezwa katika lugha asilia za Maandiko.

Wakati habari zetu ni chache, kwa ujumla ni busara kwamba tafsiri zetu ziwe za jumla zaidi. Hata hivyo, tunapohesabu ipasavyo utegemezi wa mwongozo tunaoupata kutoka kwa mwandishi, hati, na hadhira, kila kitu tunachojifunza kutoka kwa waelekezi hawa kina uwezo wa kuboresha tafsiri zetu.

Hadi sasa katika majadiliano yetu kuhusu kugundua maana, tumejadili waelekezi watatu muhimu wa maana. Kwa hivyo, sasa tuko tayari kuelekeza mawazo yetu kwenye umuhimu wa kufanya muhtasari mbalimbali wa maana ya maandishi ya Biblia.

MIHUTASARI

Ikiwa umekaa kanisani kwa muda mrefu, labda umesikia zaidi ya mchungaji mmoja akihubiri kutoka kwenye andiko hilohilo la Biblia. Na mara nyingi mahubiri huwa tofauti sana. Kwa kweli, inawezekana kuhubiri mahubiri tofauti, mahubiri tofauti kabisa, kutoka kwenye andiko hilohilo bila kukiuka maana yake. Inawezekanaje hili? Kwa kifupi, hakuna tafsiri ya mwanadamu pekee ya Maandiko inayoweza kuwa kamili au kueleza maana yake yote. Daima kuna mengi zaidi ya kujifunza. Na kwa sababu hii, ni lazima kila mara tutafute njia mpya za kufupisha vifungu vya Biblia ili tuweze kuongeza uelewa wetu wa maana yake.

Moja ya njia muhimu zaidi za kugundua maana katika Maandiko ni kufanya muhtasari mbalimbali wa kifungu. Katika muktadha wa somo hili, tutatumia neno muhtasari kumaanisha:

Maelezo ya kifungu

Kwa kawaida muhtasari utatokana na mtazamo fulani au kusisitiza dhana fulani inayoonekana kwenye kifungu. Kwa kuwa kila kifungu kina maana tata, muhtasari hutusaidia kwa kupunguza utafiti wetu, kuturuhusu kuzingatia sehemu tu ya kile kifungu kinachosema.

Tunaweza kueleza dhana ya muhtasari kwa kufikiria kundi la wanafunzi wanaotazama tamthilia ngumu na yenye kuvutia. Baada ya onyesho, wanafunzi wanaombwa kufupisha maana ya tamthilia. Mwanafunzi mmoja anafupisha tamthilia kwa kueleza jinsi wahusika walivyokua katika hadithi yote. Mwingine anafupisha matukio kwa mpangilio wa matukio. Mwanafunzi mwingine anaeleza jinsi mwandishi wa tamthilia alivyokosoa maadili ya kitamaduni ya siku hiyo. Na hatimaye, mwanafunzi mmoja anaeleza jinsi jukwaa zuri na lugha yenye hisia kali vilivyomgusa binafsi. Majibu haya yote ni muhtasari halali wa maana ya onyesho. Lakini hakuna hata mmoja wa muhtasari huu unaoeleza kikamilifu maana kamili ya tamthilia. Ikiwa tungekuwa tunatafuta maana kamili ya tamthilia, tungehitaji kujumuisha muhtasari haya yote na zaidi. Lakini hiyo ni moja ya sababu za kufanya muhtasari mbalimbali kuwa muhimu sana hutusaidia kuzingatia vipengele binafsi vya maana, na pia huturuhusu kujifunza zaidi na zaidi maana kamili ya tamthilia.

Na jambo hilohilo ni kweli kwa Maandiko. Kunaweza kuwa na njia nyingi halali za kufupisha maana ya kifungu katika Biblia, na muhtasari huu unaweza kutusaidia kuelewa vyema zaidi vipengele vya maana yake. Na vikichukuliwa pamoja, muhtasari halali mbalimbali hutusogeza karibu zaidi na karibu zaidi na maana kamili ya kifungu.

Tutazingatia mambo makuu matatu yanayoonyesha faida ya kufanya muhtasari mbalimbali wa maana ya Maandiko. Kwanza, tutaangalia utata wa kifungu. Pili, tutataja upekee wa mkalimani. Na tatu, tutazingatia mahitaji ya hadhira ambayo maandiko yanafupishwa kwa ajili yake. Hebu tuanze kwa kuchunguza utata wa kifungu.

UGUMU WA KIFUNGU

Kama tulivyojifunza katika somo lililopita, utata wa vifungu vya Maandiko Matakatifu unatokana kwa kiasi kikubwa na ukweli kwamba maana yake ya asili, au maana halisi, ina pande nyingi, kama kito kilichokatwa. Zina pande zinazowakilisha mambo kama vile ukweli wa kihistoria, mafundisho, majukumu ya kimaadili, wokovu na eskatolojia. Kila maandishi ya Maandiko Matakatifu huwasilisha maana za kimaadili kwa mawazo, maneno na matendo yetu. Kila maandishi hutufundisha kitu kuhusu historia na wokovu, na hutusaidia kuunda matumaini na matarajio yetu kuhusu wakati ujao. Na kila moja ya mambo haya ambayo kifungu huwasilisha inaweza kutumika kama msingi wa muhtasari.

Kwa kweli, kwa sababu maana ya Maandiko Matakatifu ina pande nyingi, tunaweza kuyafupisha kwa njia nyingi tofauti na bado tukawa waaminifu kwa maana yake halisi. Utata wa Maandiko Matakatifu unamaanisha kuwa muhtasari wetu hautakuwa kamilifu, na kwamba tunaweza kufanya muhtasari zaidi ambao wote ni kweli na tofauti. Hebu tuchunguze wazo hili kwa kuangalia baadhi ya sehemu ambazo kifungu kimoja cha Maandiko Matakatifu kwa kweli kinatoa muhtasari wa kingine. Fikiria maneno haya kutoka Zaburi 110:1:

"Bwana alimwambia Bwana wangu: ‘Keti mkono wangu wa kuume, hata niwafanyapo adui zako pa kuwekea miguu yako.'" (Zaburi 110:1).

Agano Jipya mara nyingi hunukuu Zaburi 110:1. Lakini kila mara inazingatia kipengele tofauti cha maana ya asili. Na hakuna hata moja ya nukuu hizo zenye kila kitu ambacho mistari mingine inasema juu ya maana ya asili ya zaburi. Kwa mfano, Yesu alinukuu katika Luka 20:41-44 ili kuonyesha kwamba Masihi lazima awe zaidi ya mwana wa Daudi tu. Katika Matendo 2:32-36 Petro aliitumia kuonyesha kwamba Yesu alikuwa Bwana na Kristo kwa kuwa alikuwa mrithi wa Daudi aliyepanda hadi kiti cha enzi cha mbinguni.

Agano Jipya pia linatambua kwamba maneno ya Zaburi 110:1 yanasemwa kwa Bwana wa Daudi; kwa hiyo, vifungu vingi vya Agano Jipya vinatumia Zaburi 110 kurejelea utawala wa Kristo duniani. Waefeso 1:20-22, 1 Wakorintho 15:25 na Waebrania 10:13 vyote vinatoa muhtasari wa kipengele hiki cha maana ya asili ya zaburi kwa kurejelea utawala wa sasa wa Kristo hadi atakaporudi. Waebrania 1:13 hata inaitumia kuonyesha kwamba mamlaka ya Yesu ni bora kuliko huduma ya malaika.

Kila moja ya rejea hizi za Agano Jipya kwa Zaburi 110:1 ni mwaminifu kwa maana ya asili ya zaburi. Lakini kila moja pia ni muhtasari usio kamili wa maana hiyo ya asili, na ina msisitizo tofauti. Hii inawezekana kwa sababu ya maana tata, yenye pande nyingi ya mstari huo.

Waandishi wa Agano Jipya wanatumia Agano la Kale kwa njia ambazo ni za kawaida sana katika matumizi ya maandishi ya awali katika mapokeo ya Kiyunani. Na baadhi ya watu wanaziita hizi mbinu

za kimdrashtiki. Mojawapo ya vifungu vinavyochanganya ni katika injili ya Mathayo, na Mathayo ana kile ambacho baadhi wamekiita kanuni ya utimilifu “imetimizwa…” Na katika Mathayo 2, ambapo Kristo na familia yake wanakimbilia Misri kisha wanarudi kutoka Misri, Mathayo ananukuu kutoka Hosea na kusema, “Kutoka Misri nimemwita mwanangu.” Na mara nyingi, wafafanuzi wa Biblia

wamenukuu kifungu hicho na kusema, basi, hicho kinawezaje kuendana na kile ambacho Hosea alimaanisha awali alipoandika maneno hayo mamia ya miaka iliyopita? Tunachokiona tukitazama sura nne za kwanza za Mathayo hasa ni kwamba Mathayo anaonyesha jinsi Yesu anavyo mfumo wa kuwakilisha Israeli. Kwamba yeye ndiye Mwisraeli bora; yeye ndiye mwana bora wa Mungu. Kwa namna ile ile ambayo Israeli iliitwa “kuwa mwanangu,” kama tunavyosoma katika Kutoka, Yesu anaenda nyikani, anajaribiwa, na anaepuka jaribu hilo na kustahimili mtihani wa ushirika wa mwana. Lakini kabla ya hapo katika sura ya 2, yeye na familia yake wanapokimbilia Misri na kutoka Misri, anawakilisha Israeli yote anaporudi. Na hilo ndilo wazo la kile ambacho waandishi wa Biblia huita typology: anatatimiza mfumo, kwamba Israeli walitoka Misri na kwa namna ile ile anatoka Misri, na tunapaswa kuelewa kwa hilo kwamba anawakilisha Israeli. Na mfumo huo, typology hiyo, inathibitika tunapoangalia vifungu vingine vinavyomwonyesha Kristo katika sura nne za kwanza za Mathayo hasa, kwamba yeye ndiye Mwana wa Mungu, yeye ndiye mwana wa Daudi, yeye ndiye Mwisraeli bora.

— Dkt. Greg Perry

Watu mara nyingi huchanganyikiwa wanapoona jinsi waandishi wa Agano Jipya walivyotumia maandishi ya Agano la Kale, kwa sababu sisi hususani seminari mara nyingi hufundisha, "Hapana, inabidi uyatumie kwa uangalifu mkubwa kulingana na jinsi waandishi wa Agano la Kale walivyoyatumia," na kadhalika. Kwanza kabisa, tunahitaji kuelewa kwamba waandishi wa Agano Jipya walitumia Agano la Kale kwa njia tatu tofauti. Wakati mwingine wananukuu moja kwa moja, na wanapofanya hivyo, wanatafsiri kwa karibu sana na jinsi tungefasiri. Matumizi haya yanaendana na mbinu za kisasa za tafsiri. Nyakati nyingine, wanatumia kama dokezo ambapo wanadokeza tu kitu ambacho Agano la Kale kinasema. Hawataki kutafsiri kweli; wanachukua tu wazo fulani. Hapa, lengo si tafsiri ya kina bali ni kurejelea au kufananisha wazo fulani. Njia ya tatu wanayoitumia ni kufafanua. Ili kufafanua hoja wanayoitoa, wanachukua kitu kutoka Agano la Kale kama mfano, na hawajali sana mazingira yake au chochote kama hicho; wanatumia tu kama mfafanuzi. Ikiwa tutadhani kwamba kila matumizi ya Agano la Kale katika Agano Jipya yanalenga kuwa nukuu ya moja kwa moja ya tafsiri, tutakuwa na matatizo, kwa sababu matumizi mengi ya Agano la Kale ni ya kudokeza au ya kufafanua. Nadhani tukielewa hilo, tukifanya tofauti hizo, katika hali nyingi, matatizo hupotea.

— Dkt. John Oswalt

Kweli, kitu hichohicho kina ukweli kwa kila kifungu cha Maandiko. Kila kifungu hupelekea muhtasari halali mbalimbali. Na muhtasari ambao ni wa thamani zaidi kwetu hutofautiana kutoka sehemu hadi sehemu, wakati hadi wakati, na mtu hadi mtu. Si kila muhtasari wa Maandiko una thamani sawa au uhalali sawa. Lakini kuna muhtasari mingi

ya maana asili ya vifungu vya Biblia ambayo ni ya uaminifu na muhimu kwa kanisa katika kila kizazi.

Sasa kwa kuwa tumeona jinsi ugumu wa kifungu unavyoweza kutupelekea kwenye muhtasari mbalimbali, hebu sasa tugeukie umakini wetu kwenye upekee wa mtafsiri.

UPEKEE WA MKALIMANI

Kwenye somo lililopita, tulishauri kutumia mfumo wa mazungumzo ya mamlaka (authority-dialog approach) kuelewa maana ya Maandiko Matakatifu. Unaweza kukumbuka kwamba mfumo wa mazungumzo ya mamlaka unakubali kuwa kweli halisi inaweza kupatikana kwenye maandishi ya Maandiko Matakatifu mradi tu mbinu zinazotumika zinalingana na viwango vya kibiblia. Kipengele kimoja muhimu cha mfumo wa mazungumzo ya mamlaka ni kwamba unasisitiza ukweli kwamba wafasiri wote huja kwenye maandishi ya kibiblia wakiwa na masuala, dhana, malezi na maswali tofauti. Kila mmoja wetu anasoma Maandiko Matakatifu tofauti kwa sababu Mungu ametupa vipaji tofauti. Sote tuna nguvu na udhaifu, na tunachakata habari kwa njia mbalimbali, kulingana na ujuzi na uzoefu wetu wa kipekee. Mungu ameunda kanisa lake ili kila mmoja wetu aweze kufaidika na nguvu za wengine.

Vipaji na malezi ya watu huwafanya kufupisha vifungu vya Biblia kwa njia tofauti. Kwa mfano, mwanahistoria anaweza kufupisha maana ya Mwanzo 1 tofauti na msanii. Mwanahistoria anaweza kueleza mpangilio ambao Mungu aliumba nuru na giza, maji na nchi kavu, na mimea na wanyama. Lakini msanii anaweza kuzungumzia uzuri na wema wa nyota angani usiku, na samaki na ndege ulimwenguni kote. Nguvu za kibinafsi za wafasiri humfanya kila mmoja kuonyesha vipengele muhimu lakini tofauti vya maana halisi ya kifungu.

Wakati huo huo, aina zote mbili za muhtasari zinaweza pia kuzuiwa na udhaifu wa wafasiri; kila mmoja huacha kweli muhimu ambazo mwingine anajumuisha. Kwa mfano, tuchukulie kwamba tunataka kuelewa asili ya Mungu, na tunaamua kuanza kwa kuchunguza Mwanzo 1. Ikiwa tutasoma muhtasari wa mwanahistoria, tunaona kwamba Mungu ni mpangaji mwenye utaratibu, lakini tunaweza kukosa furaha ambayo Mungu alipata katika uumbaji wake alipotangaza katika Mwanzo 1:31 kwamba uumbaji ulikuwa "mzuri sana." Hata hivyo, tukizingatia tu muhtasari wa msanii, tunaweza kumuona Mungu kama mbunifu asiye na dosari lakini tukapuuza makusudi yake na mpangilio wake. Udhaifu huu unawezekana hutusaidia kuona kwamba hakuna muhtasari unaopaswa kupuuzwa kwa sababu tu si sawa na wetu. Mara nyingi, tunaweza kujifunza mengi kuhusu kifungu kutoka kwa muhtasari wa watu wengine.

Tunapotambua kuwa sote tuna nguvu na udhaifu katika mwili wa Kristu, ni muhimu sana tusijifunze Maandiko peke yetu, bali tujifunze kutokana na yale ambayo wengine wameona katika Maandiko. Ninakumbuka mifano kadhaa kuhusu hili. Nimefanya utafiti mwingi katika Agano Jipya. Nimejifunza Agano la Kale, na ninaona umoja kati ya Agano la Kale na Jipya, na jinsi Agano la Kale linavyotimia katika Kristo na kazi yake kanisani. Hata hivyo, ninafaidika sana na marafiki zangu ambao wameweka mawazo yao na umakini wao kwenye vifungu vya Agano la Kale, na wanaweza kuleta hekima kutokana na uelewa wao wa maandishi ya Kiebrania, na historia ya Mashariki ya Kati ya kale. Ninapotazama maandishi ambayo

yanaweza kunukuliwa katika Agano Jipya, na yanatoka Agano la Kale, na ninataka kuelewa mazingira yake ya awali pia, ninafaidika kwa njia hiyo. Pia, najua nina mapungufu yangu mwenyewe, si tu kwa sababu ya ukosefu wa elimu bali pia kwa sababu bado sijakamilika kufanana na mfano wa Kristo. Na ninajifunza kutokana na hekima ya wale ambao wametembea na Kristo kwa muda mrefu zaidi. Wao huona mambo katika Maandiko. Wanaona matokeo ya jinsi inavyotumika katika maisha yangu na maisha yao kwa njia ambazo mimi sizitambui kikamilifu. Kwa hiyo, kutokana na kutokukomaa kwangu kiroho, ninafaidika sana na kaka na dada ambao wametembea na Kristo mbali zaidi.

— Dkt. Dennis E. Johnson

Mungu alikusudia Biblia na tafsiri yake zieleweke katika muktadha wa ushirika na waumini wengine. Moja ya maelekezo tunayoyapata karibu mara sitini na tano katika Agano Jipya ni neno rahisi tu "mmoja na mwenzake" — kutiana moyo mmoja na mwenzake, na kujengana mmoja na mwenzake, na kuongoza mmoja na mwenzake, na kadhalika. Katika Waefeso 3:18, mtume Paulo anasema kwamba ni pale tu tunapokuwa katika ushirika na waumini wengine ndipo tunaweza kufahamu kikamilifu pamoja na watakatifu wote upana na urefu na kina cha upendo wa Kristo. Kwa hivyo, peke yetu hatuwezi kufanya hivyo. Tunahitaji kufanya hivyo tukiwa katika ushirika na waumini wengine. Na kisha kwa kawaida wao watakuwa… Nimejionea mwenyewe hilo nikiwa nimekaa nikifanya funzo la Biblia katika kundi la watu mbalimbali, na daima inashangaza ni ufahamu gani watu huongezeana wanapojifunza Biblia pamoja.

— Dkt. P. J. Buys

Kutokana na kuangalia namna ugumu wa kifungu na upekee wa mkalimani vinavyofanya muhtasari mbalimbali kuwezekana, hebu sasa tuchunguze mahitaji ya hadhira.

MAHITAJI YA HADHIRA

Tunapofupisha maana halisi ya Maandiko Matakatifu, mara nyingi tunafanya hivyo kwa njia zinazotarajia mahitaji ya hadhira tofauti. Wakati mwingine tunafupisha kifungu cha Maandiko ili kuhubiri mahubiri kwa watu wazima. Wakati mwingine tunatayarisha funzo la Biblia kwa watoto. Wakati mwingine tunasoma Biblia kwa sababu tunakabiliana na tatizo fulani, au hata kwa ajili ya ukuaji wetu wa kiroho. Hadhira tofauti mara nyingi huwa na mahitaji tofauti sana. Na hii inamaanisha kwamba ili kutumia Biblia kwa njia zinazowajibika na zenye umuhimu, tunapaswa kutafuta muhtasari ambao ni muhimu kwa hadhira zetu maalum. Kama mfano, fikiria maneno ya Yesu katika Yohana 16:33:

Nimewaambia mambo haya ili mpate kuwa na amani ndani yangu. Katika ulimwengu huu mtakuwa na taabu. Lakini changamkeni! Mimi nimeushinda ulimwengu (Yohana 16:33).

Kuna njia nyingi halali za kufupisha mstari huu. Tunaweza kuunda muhtasari unaolenga amani, au ukweli kwamba Yesu anatufunulia ukweli. Lakini tuchukulie tunahitaji kuufupisha kwa hadhira inayokabiliana na mateso.

Kwanza, tungehitaji kuangalia sababu ya mateso. Wakristo wengine wanateseka kwa sababu wanavumilia mateso kutoka kwa mamlaka za kisiasa zisizoamini. Wengine wanateseka kutokana na umaskini au majanga ya asili. Wengine wanateseka kutokana na tabia isiyo ya hekima au hata ya dhambi. Na kuna sababu nyingine za mateso pia. Kwa sababu ya tofauti hizi kubwa katika uzoefu wetu, hakuna muhtasari mmoja ambao utatumia mafundisho ya Yohana 16:33 kwa uwajibikaji kwa hadhira hizi zote tofauti.

Kwa mfano, kufupisha kifungu kwa hadhira inayoteseka kwa sababu ya mateso kunaweza kuonekana kama hivi: Changamkeni kwa sababu Yesu hatimaye atamaliza mateso yenu na kuanzisha ulimwengu ambao hamtateseka tena kamwe.

Lakini kwa wale wanaoteseka kutokana na umaskini au janga la asili, muhtasari unaweza kuonekana kama hivi: Yesu ameruhusu mateso yenu kwa muda, na hatimaye atawabariki kwa njia zinazozidi kufidia hasara mlizopata.

Kwa ujumla, sote tunaweza kutiwa moyo na ukweli kwamba Yesu ameushinda ulimwengu, na sote tunaweza kutumaini kupata amani katikati ya mateso. Lakini kwa kuwa sote tunateseka kutokana na shida tofauti, tunapaswa kurekebisha mafundisho magumu ya kifungu hiki kwa njia tofauti ili kuhudumia mahitaji ya hadhira tofauti.

Na kuna tofauti za kitamaduni ambazo tunapaswa kuzingatia pia. Kila utamaduni una historia tofauti, muundo tofauti wa jamii, mitazamo tofauti ya kidini inayoshindana, na nguvu na udhaifu tofauti. Ili kutumia Biblia kwa njia zenye manufaa zaidi, tunahitaji kutafuta muhtasari wa Maandiko unaohudumia mahitaji ya watu maalum katika hali zao maalum.

Moja ya fursa ya huduma ya kichungaji ni pamoja na fursa ya kufundisha Biblia na kutangaza injili kwa watazamaji mbalimbali watu walioelimika vizuri, watu wasio na elimu kabisa, watu wachanga, watu wazee, watu katika hali tofauti sana za kazi. Lakini hiyo ni kazi inayohitaji sana kwa sababu inamtaka mchungaji kuwa na hisia ya watu anaowapa Neno la Mungu. Na mambo mawili nimeona yakisaidia sana katika eneo hilo: kwanza kabisa, kuwauliza tu watu katika kutaniko langu, “Je, hilo lilikuwa wazi? Ulielewa hilo? Zungumza nami. Umekuwa ukijifunza nini kutoka mahubiri ya hivi karibuni?” Na sio tu kuzungumza na watu kila wakati bali kuwasikiliza watu katika majibu yao kwa Neno la Mungu. Jambo lingine nililoliona likisaidia sana ni kufundisha injili mara kwa mara kwa watoto wadogo. Kwa kweli, mara nyingi katika huduma ya kichungaji nimefundisha mahubiri yale yale ninayofundisha kutaniko la watu wazima kwa fomu fupi na rahisi kwa watoto wadogo, na hiyo ni njia nzuri kwa mchungaji kukuza karama ya unyenyekevu. Na tunapaswa kujaribu kuwa rahisi na wazi kila wakati tunapowasiliana jambo muhimu kama injili.

— Dkt. Philip Ryken

Ni muhimu sana kurekebisha ujumbe wetu ili watu waupokee vizuri. Njia mojawapo ya kufanya hivi ni kwa kuzingatia watu wanaotumia zaidi ubongo wa kushoto na wale wanaotumia zaidi ubongo wa kulia. Watu wa upande wa kushoto wa ubongo ni wachambuzi sana na

wanapenda kushughulika na ukweli na takwimu. Watu wa upande wa kulia wa ubongo wanapenda zaidi hadithi, maonyesho, na mifano. Mimi huwa katikati ya hizi mbili, hivyo nahitaji zote. Pia, inategemea na utamaduni unaokutana nao. Kuna maeneo duniani ambayo watu wake ni wa upande wa kulia sana wa ubongo, na mengine ambapo watu wake ni wa upande wa kushoto sana wa ubongo, na ni vizuri kurekebisha ujumbe wako kulingana na maeneo hayo. Katika wakati wa Yesu, inafurahisha sana kuona jinsi alivyokuwa tayari kuunganisha kweli za maandiko na mambo mengine: kama vile Maandiko mengine au uzoefu mbalimbali. Alisema, "Angalieni ndege wa angani," au "Hii ni kama hadithi ya Msamaria anayeshuka barabarani." Alifanya hivyo kila wakati. Nadhani alirekebisha ujumbe wake vizuri sana kwa hadhira mbalimbali, akitumia mbinu zinazowafaa watu wa ubongo wa kulia na wa kushoto.

— Dkt. Matt Friedeman

Tunapoifasiri Biblia, tunapaswa daima kuwa na akilini mwetu maana halisi ya kifungu hicho na mahitaji ya wasikilizaji wetu wa kisasa. Kwa njia nyingi, uchunguzi wa Maandiko unahusu kuziba pengo kati ya maana halisi na wasikilizaji wetu wa kisasa, ili sote tunufaike na thamani kamili ya maandishi ya Biblia. Hakuna hata mmoja wetu anayeweza kufanya hivi kikamilifu. Lakini tunaweza kuamini kwamba Roho Mtakatiffu atatuongoza kwenye muhtasari wa Biblia ambao utaihudumia kanisa lake kwa njia za thamani.

HITIMISHO

Katika somo hili kuhusu kugundua maana: tumelenga mawazo makuu mawili: miongozo muhimu ya maana tunayoipata katika mwandishi, hati na wasikilizaji wa Maandiko; na muhtasari mbalimbali tunaoweza kuufanya kutoka kwenye Maandiko.

Sote tunapaswa kukubali kwamba wakati mwingine Maandiko ni magumu kuelewa. Lakini habari njema ni kwamba Mungu ametupatia njia mbalimbali za kugundua maana halisi ya Neno lake. Ametupatia hati za Maandiko zenyewe, na hati hizi zina muktadha wa kisarufi na kifasihi tunaohitaji. Na pia ametupatia njia za kukusanya habari kuhusu waandishi na wasikilizaji wa awali wa Maandiko. Na zaidi ya hayo, maana halisi ya kila sehemu ya Maandiko ni tajiri sana kiasi kwamba tunaweza kupata ufahamu mpya kila siku ya maisha yetu. Ikiwa tutakumbuka mambo haya tunapojifunza Biblia, tutaweza kugundua zaidi na zaidi kuhusu maana halisi ya Maandiko.

WACHANGIAJI

Dakta Richard L. Pratt, Jr (Mwenyeji) ni Mwanzilishi Mwenza na Rais wa Huduma za Milenia ya Tatu. Alihudumu kama Profesa wa Agano la Kale katika Seminari ya Theolojia ya Reformed kwa zaidi ya miaka 20 na alikuwa Mkuu wa Idara ya Agano la Kale. Akiwa mchungaji aliyewekwa wakfu, Dkt. Pratt husafiri sana kueneza injili na kufundisha. Alisoma katika Seminari ya Theolojia ya Westminster, alipata M.Div. yake kutoka Seminari ya Theolojia ya Union, na alipata Th.D. yake katika Mafunzo ya Agano la Kale kutoka Chuo Kikuu cha Harvard. Dkt. Pratt ni mhariri mkuu wa NIV Spirit of the Reformation Study Bible, mtafsiri wa New Living Translation, na mshauri wa theolojia ya Kikristo kwa Islamic Encyclopedia. Pia ameandika makala na vitabu vingi, vikiwemo Pray with Your Eyes Open, Every Thought Captive, Designed for Dignity, He Gave Us Stories, na ufafanuzi wa 1 & 2 Nyakati na 1 & 2 Wakorintho.

Dkt. P.J. Buys ni Mkurugenzi Mshiriki wa Kimataifa wa World Reformed Fellowship na Profesa Msaidizi wa Utafiti wa Misioni katika Chuo Kikuu cha Northwest huko Potchesfstroom, Afrika Kusini. Pia ni mwanzilishi wa Chuo cha Theolojia cha Mukhanyo huko KwaMahlangu, Afrika Kusini.

Dkt. Gareth Cockerill ni Profesa wa Agano Jipya na Theolojia ya Kibiblia katika Seminari ya Kibiblia ya Wesley.

Dkt. Matt Friedeman ni Profesa wa Uinjilisti na Uanafunzi katika Seminari ya Kibiblia ya Wesley.

Dkt. Dennis E. Johnson ni Profesa Mstaafu wa Theolojia ya Vitendo katika Seminari ya Westminster California.

Dkt. Craig S. Keener ni Mwenyekiti wa F.M. na Ada Thompson wa Mafunzo ya Kibiblia katika Seminari ya Theolojia ya Asbury.

Dkt. Robert K. MacEwen ni Mhadhiri wa Mafunzo ya Kibiblia na Mkurugenzi wa Idara ya Theolojia ya Kichina katika Shule ya Theolojia ya Asia Mashariki, Singapore.

Dkt. John Oswalt ni Profesa Mgeni Mashuhuri wa Agano la Kale katika Seminari ya Theolojia ya Asbury.

Dkt. Gregory R. Perry ni Makamu wa Rais wa Miradi ya Kimkakati katika Huduma za Milenia ya Tatu na aliyekuwa Profesa Mshiriki wa Agano Jipya na Mkurugenzi wa Mpango wa Huduma ya Jiji katika Seminari ya Theolojia ya Covenant.

Dkt. Scott Redd ni Rais wa Kampasi wa Seminari ya Theolojia ya Reformed huko Washington D.C. na Profesa Msaidizi wa Agano la Kale.

Dkt. Philip Ryken ni Rais wa Chuo cha Wheaton.

Mchungaji Dkt. Simon Vibert ni Mchungaji Mkuu wa Kanisa la Christ Church Virginia Water, Uingereza, na aliyekuwa Makamu Mkuu na Mkurugenzi wa Shule ya Mahubiri huko Wycliffe Hall, Oxford.

FAHARASA

Affective fallacy – Kosa la tafsiri la kuzingatia kupita kiasi jinsi kifungu cha Maandiko kilivyoathiri hadhira yake ya awali.

Authority-dialog – Mtindo wa kutafsiri Maandiko ambapo msomaji huuliza maswali kuhusu maandishi huku akitambua kwamba hukumu zote za lengo na za kibinafsi lazima zitazamwe kwa kujitiisha kwa mamlaka ya Maandiko.

Christos – Neno la Kiyunani (tafsiri) kwa Kristo; limetumika katika Septuaginta kutafsiri "mashiach" au "messiah," likimaanisha "aliyetiwa mafuta."

Gentile – Mtu asiye Myahudi.

Grammatico-historical method – Njia ya hermeneutiki inayochunguza Maandiko katika lugha zake asilia na kwa kuzingatia mazingira yake asilia.

Graphē – Neno la Kiyunani (tafsiri) linalomaanisha "maandishi."

Graphic fallacy – Kosa la tafsiri la kusisitiza kupita kiasi waraka wenyewe huku ukipuuzia mambo ya kimuktadha kama vile mwandishi na hadhira.

Hermeneutics – Utafiti wa kutafsiri maana na umuhimu wa Maandiko.

Houtōs – Kielezi cha Kiyunani (tafsiri) kinachomaanisha “hivyo,” “kwa namna hii,” “kadhalika.”

Intentional fallacy – Kosa la tafsiri la kutegemea kupita kiasi kile tunachodhani tunakijua kuhusu mwandishi na makusudio yake na kupuuza mambo tunayojifunza kuhusu waraka na hadhira.

Literal sense – Neno linalorejelea maana ya asili au ya kisarufi-kihistoria ya kifungu cha kibiblia; maana halisi au ya kawaida ya maandishi.

Morpheme – Kitengo kidogo kabisa cha maana katika isimu, ikijumuisha maneno na sifa za maneno zinazoonyesha umoja, wingi na nyakati za vitenzi.

Samaritans – Watu wa Samaria ambao mababu zao wapagani walikuwa wameoa Waisraeli walioishi katika ufalme wa kaskazini; walifuata aina ya dini ya Kiyahudi iliyochanganyika; Wayahudi waliwaona kuwa wachafu na wa kudharauliwa.

Summary – Maelezo mafupi ya kifungu.

Typology – Utafiti wa jinsi watu muhimu, taasisi na matukio katika historia yote ya kibiblia yanavyoashiria mapema watu, taasisi na matukio ya baadaye katika Maandiko; utafiti wa mifano.