HGB-08 Matumizi ya Kisasa na Mambo ya Kale ya Agano la Kale

Elimu ya Biblia. Kwa Ajili ya Ulimwengu. Bila Malipo.

Lengo letu ni kutoa elimu ya Kikristo pasipo malipo kwa maelfu ya wachungaji na viongozi wa taasisi za Kikristo ulimwenguni kote. Mafunzo haya ni mahsusi kwa wachungaji ambao hawajapata mafunzo ya kutosha ya neno la Mungu yanayoendana na utumishi wao. Tunalifikia lengo hili kwa kuzalisha na kusambaza ulimwenguni kote mtaala wa seminari kwa njia mbalimbali za kimawasiliano kwa lugha ya Kiingereza, Kiarabu, Kimandarini, Kirusi, na Kihispania. Mtaala wetu unaendelea kutafasiriwa katika lugha nyingi mbalimbali kupitia washirika wetu katika huduma hii. Mtaala wetu unajumuisha picha za video, maelekezo yaliyochapishwa/nukuu, ambayo yote yanapatikana kwenye intaneti. Mtaala huu umeandaliwa ili uweze kutumiwa katika mashule, vikundi, na watu binafsi, kwa njia zote mbili; njia ya mtandao na katika jumuiya ndogondogo za kujifunza Neno la Mungu.

Kwa miaka mingi, tumeandaa masomo na maudhui ya kiwango cha juu sana na kuyatoa kwa njia rahisi na kupunguza gharama za masomo. Waandishi na wahariri wetu ni wabobezi katika Theolojia. Pamoja na ukweli huo, wao pia ni wazungumzaji wa lugha husika. Masomo yetu yameandaliwa na wanazuoni waliobobea katika Theolojia, wakufunzi wa seminari, na wachungaji wa makanisa kutoka sehemu mbalimbali ulimwenguni. Pamoja na hayo, wabunifu wetu wa picha, wachoraji wa vielelezo na wazalishaji wa Makala wanafanya kazi zao kwa viwango vya juu sana.

UTANGULIZI …...............................................................................................................1

MGAWANYO WA NYAKATI ........................................................................................1

Aina Mbalimbali ...........................................................................................................2

Muhtasari ......................................................................................................................3

Athari ………................................................................................................................5

MAENDELEO YA NYAKATI ….....................................................................................7

Wahusika .....................................................................................................................8

Simulizi ……………....................................................................................................9

Waandishi ...................................................................................................................11

Kuhusu Zamani .....................................................................................................11

Kuhusu Sasa …......................................................................................................12

Uhusiano …................................................................................................................13

Usuli ………..........................................................................................................14

Mifano ...................................................................................................................14

Matarajio …...........................................................................................................17

HITIMISHO …................................................................................................................17

WACHANGIAJI ............................................................................................................19

FAHARASA .....................................................................................................................20

Alitupatia Maandiko Matakatifu: Misingi ya Ufafanuzi

Somo la Nane

Matumizi ya Kisasa na Nyakati za Agano la Kale

UTANGULIZI

Umeshawahi kugundua kuwa Wakristo huwa wanakwenda mbali sana wanapofikiria kuhusu kutumia Agano la Kale katika maisha ya kisasa? Upande mmoja, baadhi ya waumini hufikiri kwamba tunahitaji kufanya haswa kile ambacho watu wa Mungu walifanya katika siku za Agano la Kale. Upande mwingine, baadhi ya waumini hufikiri kwamba tunapaswa kusahau kabisa kile ambacho Mungu aliwaamuru watu wake wafanye katika siku za Agano la Kale. Lakini kwa kweli, ukweli upo kati ya pande hizi mbili. Linapokuja suala la kutumia Agano la Kale katika siku zetu, tunahitaji kukumbuka mambo mawili: kamwe tusirudi nyuma, lakini kamwe tusisahau yaliyopita.

Huu ni somo la nane katika mfululizo wetu wa Alitupa Maandiko: Misingi ya Ufasiri, na tumelipa jina "Matumizi ya Kisasa na Vipindi vya Agano la Kale." Katika somo hili, tutachunguza jinsi imani ya Agano la Kale ilivyokua kupitia enzi au vipindi vikuu vya historia, na kueleza jinsi maendeleo haya yanavyoathiri utumizi wetu wa Maandiko.

Katika somo lililopita, tuliona kwamba wasikilizaji asilia wa Maandiko walitofautiana na wasikilizaji wa kisasa kwa angalau njia tatu. Wasikilizaji asilia waliishi katika vipindi tofauti vya kihistoria kuliko sisi. Tamaduni zao zilitofautiana na zetu. Na walikuwa watu wa aina tofauti na sisi. Ingawa tofauti hizi tatu zimeungana kwa njia nyingi sana, katika somo hili tutaelekeza mawazo yetu kwenye vipindi vya Agano la Kale na jinsi vinavyoathiri matumizi ya kisasa.

Tutachunguza uhusiano kati ya matumizi ya kisasa na vipindi vya Agano la Kale kwa njia mbili. Kwanza, tutaangalia migawanyiko ya vipindi vya historia ya Agano la Kale. Na pili, tutazingatia maendeleo ya vipindi ambayo migawanyiko hii inawakilisha. Tuanze na migawanyiko ya vipindi vya historia ya Agano la Kale.

MGAWANYO WA NYAKATI

Agano la Kale linaripoti mabadiliko mengi ya kitheolojia yaliyotokea katika historia yote. Mabadiliko ya kitheolojia yalitokea kila mara Mungu alipobadilisha matarajio yake kuhusu dhana, tabia na hisia za watu wake. Na wakati mabadiliko hayo yalipokuwa makubwa vya kutosha, yalikuwa msingi wa kutambulisha mgawanyiko wa kiwakati.

Wakristo wameelezea mabadiliko haya kwa njia nyingi, lakini mfano mmoja wa kawaida na muhimu unalinganisha theolojia ya Agano la Kale na mti unaokua. Mti wenye afya hupitia mabadiliko mengi unavyokua kutoka mbegu ndogo hadi kukomaa kabisa. Lakini ukuaji wa miti katika sehemu nyingi za dunia unafungamana na mizunguko ya kila mwaka ya hali ya hewa. Miti huwa inabadilika polepole katika misimu ya baridi, na haraka katika misimu ya joto.

Ukuaji wa theolojia ya Agano la Kale ulikuwa wa kimsimu pia. Wakati mwingine ulibadilika kidogo. Lakini nyakati nyingine ulibadilika kwa kiasi kikubwa na kufikia hatua mpya za ukomavu. Hatua

hizi za ukomavu zinalingana na mgawanyiko wa kiwakati wa Agano la Kale. Kila kipindi ni muda unaoangaziwa na mabadiliko makubwa na ya kudumu katika theolojia ya Agano la Kale.

Tutajadili mgawanyiko wa kiwakati wa Agano la Kale kwa hatua tatu. Kwanza, tutatambua njia mbalimbali ambazo wasomi wamegawanya historia iliyoandikwa katika Biblia. Pili, tutaelezea muhtasari muhimu wa kiwakati ambao mila nyingi za Kikristo hutumia. Na tatu, tutaonyesha baadhi ya athari ambazo muhtasari huu unazo kwa matumizi ya kisasa ya Maandiko. Hebu tuanze na aina mbalimbali za historia ya Agano la Kale ilivyogawanywa.

AINA MBALIMBALI

Haipaswi kutushangaza kujua kwamba wanatheolojia wamegawanya historia iliyoandikwa katika Agano la Kale kwa njia tofauti. Kwanza, muda hauendi kwa haraka katika vipindi vilivyogawanywa. Hivyo, mabadiliko kati ya nyakati kwa ujumla yalifanyika hatua kwa hatua, na nyakati zenyewe mara nyingi ziliingiliana. Pili, mgawanyiko ambao wanatheolojia wanatumia unategemea vigezo wanavyotumia. Fikiria jinsi hii inavyotokea katika sayansi. Wataalamu wa akiolojia huwa wanagawa historia kulingana na maendeleo katika elimu ya metali. Hivyo, wanazungumza kuhusu Enzi ya Shaba ya mwanzo, ya kati, na ya mwisho; na Enzi ya Chuma ya mwanzo, ya kati, na ya mwisho. Wanasosholojia huwa wanasisitiza maendeleo ya kisiasa. Hivyo, wanazungumza kuhusu kipindi cha kikabila, enzi ya mwanzo ya kitaifa, nyakati za kifalme, kipindi cha uhamisho, na kipindi cha baada ya uhamisho.

Kwa njia inayofanana, wanatheolojia ni wazi huwa wanatumia vigezo vya kitheolojia kugawa nyakati. Lakini bado hawakubaliani kila wakati kuhusu mgawanyiko kwa sababu theolojia ndani ya Agano la Kale ilikua kwa njia tofauti kwa nyakati tofauti. Mti unapoenda kupitia hatua za ukuaji, sehemu zake tofauti hazikui kwa wakati mmoja au kwa kasi sawa. Wakati mwingine ugonjwa unaweza kuzuia ukuaji wa tawi moja wakati mengine yanaendelea. Gome la shina la mti linaweza kukua polepole na kwa njia isiyoonekana, na matawi yake madogo na majani yanaweza kukua haraka kwa kulinganisha. Kwa njia inayofanana, baadhi ya sehemu za theolojia ya Agano la Kale ziliendelea polepole, zingine ziliendelea kwa kasi ya kati, na zingine zilibadilika haraka. Na sehemu nyingi kati ya hizi zilifanya ukuaji wao kwa nyakati tofauti. Kama kila nyanja ya imani ya Israeli ingebadilika kwa kasi sawa na kwa wakati mmoja, ingekuwa rahisi kwa wafasiri kukubaliana juu ya mgawanyiko wake. Lakini kama ilivyo, wanatheolojia wamegawanya historia ya Agano la Kale kwa njia mbalimbali.

Kwa kuwa Maandiko yametufikia hatua kwa hatua, ni muhimu kujua mahali tulipo hasa katika mpango wa Mungu unaofunuka. Mara nyingi, wanatheolojia huzungumzia kugawa mpango wa Mungu katika vipindi na enzi mbalimbali. Tuna mifano kadhaa katika Agano Jipya inayoonyesha jinsi Agano Jipya linavyogawanya Agano la Kale. Fikiria nasaba ya Mathayo. Inaanza na Ibrahimu, inapitia Daudi. Iliangalia historia ya Agano la Kale kuanzia Ibrahimu hadi Daudi, Daudi hadi uhamisho, na uhamisho hadi Kristo. Huu ni mfumo ambao Biblia inagawanya historia ya Agano la Kale, ikionesha umuhimu wake wa kipekee na jinsi inavyotufikia. Kuna njia zingine ambazo Agano Jipya pia linagawanya historia. Fikiria Paulo katika Warumi 5 na 1 Wakorintho 15. Unaweza kuzungumzia Adamu na Kristo kabla ya Sheria na baada ya Sheria. Hivyo, Agano Jipya linaonyesha njia kadhaa

za kufanya hivi. Maagano ya Kibiblia Kama Njia Muhimu ya Kuelewa Historia ya Ukombozi. Mimi huamini, kwa kutafakari mashauri yote ya Mungu, njia moja muhimu tunayoweza kufanya hivi ni kupitia maagano ya kibiblia. Inavutia sana kwamba unapopitia Adamu – agano la uumbaji – kupitia Nuhu, kupitia Ibrahimu – agano la Ibrahimu – agano la kale linalohusishwa na Israeli na Musa, agano la Daudi, na kisha matarajio ya agano jipya, hii, nadhani, ni njia aliyopewa Mungu ambayo historia ya ukombozi inafunuka kadiri agano moja linavyoelekeza kwenye agano linalofuata na hatimaye kufikia kilele chake katika Yesu Kristo. Hii ni njia muhimu sana ya kufikiri jinsi tunavyotoka Mwanzo hadi Kristo, na jinsi mashauri yote ya Mungu yanavyopatana. Na kwa kweli, njia nyingi ambazo Agano Jipya linazungumza juu ya historia ya Agano la Kale, historia ya ukombozi, inafuata mfumo huu wa maagano.

— Dkt. Stephen J. Wellum

Sasa kwa kuwa tumetambua uhalali wa mgawanyo mbalimbali wa vipindi vya historia ya Agano la Kale, hebu tuchunguze muhtasari mmoja muhimu ambao wafafanuzi wengi wameukubali.

MUHTASARI

Moja ya njia maarufu za kugawanya historia ya Agano la Kale ni kwa kuhusisha kila zama na mojawapo ya maagano ya Mungu. Maagano ya Mungu na watu wake siku zote yalileta mabadiliko makubwa ya kitheolojia, na kwa hivyo hutoa mipaka yenye msaada kwa mgawanyiko wa zama. Tamaduni nyingi za Kikristo hutambua maagano sita makuu ya kiungu katika Agano la Kale: maagano yanayohusiana na Adamu, Nuhu, Ibrahimu, Musa, na Daudi, na agano jipya ambalo manabii wa Agano la Kale walitabiri lingekuja mwishoni mwa uhamisho wa Israeli kutoka Nchi ya Ahadi.

Kuhusu Adamu, tunapaswa kutambua kwamba rekodi ya Mwanzo 1-3 haitumii neno la Kiebrania "berith," ambalo kwa kawaida tunalitumia kutafsiri "agano." Hata hivyo, Mwanzo inasisitiza kwa nguvu kwamba Mungu alifanya agano na Adamu. Kama mfano mmoja tu, katika Mwanzo 6:18, Mungu alisema atali "thibitisha" agano lake na Nuhu. Kitenzi cha Kiebrania kilichotafsiriwa "thibitisha" ni "qum," ambacho kilitumika kuelezea uthibitisho wa kitu kilichokuwepo tayari, badala ya kuanzishwa kwa kitu kipya kabisa. Kwa hivyo, tunaweza kuwa na uhakika kwamba kitabu cha Mwanzo kiliwasilisha uhusiano wa Mungu na Adamu kama agano. Pia, kuna uwezekano kwamba katika Hosea 6:7, nabii alirejelea agano kati ya Mungu na Adamu, au agano kati ya Mungu na wanadamu wote kama walivyowakilishwa na Adamu.

Agano la Mungu na Nuhu linaonekana katika Mwanzo 6:18 kabla ya gharika, na katika 9:9-17 baada ya gharika. Agano la Mungu na Ibrahimu limetajwa katika Mwanzo 15:18 kabla Ibrahimu hajatafuta mrithi kupitia mtumishi wa mkewe Hagari, na katika 17:2 baada ya kutafuta mrithi kupitia Hagari. Agano la Mungu na Israeli chini ya Musa limerekodiwa katika Kutoka 19-24 chini ya Mlima Sinai, na agano lake lililohusiana sana na Lawi jasiri Finehasi limetajwa katika Hesabu 25:13. Agano la Mungu na Daudi limerekodiwa katika 2 Samweli 7 na katika Zaburi 89 na 132. Na hatimaye, tunapata utabiri wa agano jipya katika Yeremia 31:31. Agano hili hili pia linaitwa "agano la amani" katika

Isaya 54:10 na Ezekieli 34:25. Na vifungu kama Luka 22:20 na Waebrania 8:6-12 vinatuhakikishia kwamba agano hili limekuja katika Kristo.

Maagano haya yanawakilisha nyakati ambazo Mungu alitenda kazi kwa nguvu katika historia, na yalianzisha msisitizo wa kitheolojia uliodumu kwa muda mrefu. Uhusiano wa agano wa Adamu na Mungu ulitokea katika muktadha wa uumbaji na mmenyuko wa awali wa Mungu kwa anguko la wanadamu dhambini. Ulisisitiza misingi ya utumishi wa wanadamu kwa Mungu, na kuelezea jinsi dhambi ilivyokuwa imetatiza utumishi huu. Pia ulikuwa na ahadi ya Mungu kwamba wanadamu hatimaye watafanikiwa katika utumishi huu.

Katika siku za Nuhu, ufisadi mkubwa wa wanadamu duniani ulimfanya Mungu atume gharika kubwa ya hukumu. Haishangazi, agano na Nuhu lilisitiza ahadi ya Mungu ya kuanzisha utulivu wa kudumu wa asili, ili kuwapa watu wenye dhambi muda na fursa ya kuzuia dhambi zao na kutimiza utumishi wao wa awali kwa Mungu.

Katika siku za Ibrahimu, Mungu aliichagua Israeli kama watu ambao wangeongoza wanadamu katika kumtumikia Mungu. Kwa hivyo, agano na Ibrahimu lilielekezwa kwenye uteuzi wa Israeli. Zama hizi za agano zilisitiza hitaji la Israeli kuwa na imani katika ahadi za Mungu na kubaki waaminifu kwake.

Mungu alifanya agano kupitia Musa baada ya kuwaokoa Waisraeli kutoka utumwa huko Misri na kuwaweka kwenye mkondo wao kuelekea Nchi ya Ahadi. Haishangazi, agano hili lilielekezwa kwenye sheria ya kitaifa iliyosanifishwa ya Musa, ambayo iliwaongoza Waisraeli walipokuwa wakiendelea mbele katika utumishi wao kwa Mungu.

Katika siku za Daudi, Mungu alimwinua Daudi kama mfalme juu ya Israeli. Agano lake na Daudi lilianzisha familia ya Daudi kama nasaba ya kifalme ya kudumu ambayo ingeongoza upanuzi wa kifalme wa Israeli. Upanuzi huu ulikuwa jambo muhimu la utumishi wa Israeli kwa Mungu.

Mwishowe, manabii wa Agano la Kale walitabiri kwamba agano jipya lingekuja mwishoni mwa uhamisho wa Israeli, wakati Mungu angetimiza historia yote. Masihi angewakomboa watu wa Mungu na kueneza ufalme wa Mungu ulimwenguni kote. Kila agano la Mungu lilianzisha njia tofauti ambazo alihusiana na wanadamu, na kila moja iliwapa watu wake waaminifu kanuni mpya za kufuata katika utumishi wake.

Kufikia hapa katika majadiliano yetu ya mgawanyiko wa zama, tumeona aina mbalimbali za jinsi historia ya kibiblia imegawanywa, na tumetoa muhtasari muhimu wa zama hizo. Katika hatua hii, tuko tayari kuangalia baadhi ya maana ambazo muhtasari huu unao kwa matumizi ya kisasa ya Maandiko.

MATOKEO

Ugawaji wa Agano la Kale katika vipindi tofauti unaweka wazi kuwa Mungu alitaka watu wake waelewe na kutumia mafunzo ya kiteolojia kwa njia tofauti katika nyakati tofauti. Na kama vile waumini wa Agano la Kale hawakupaswa kumtumikia Mungu kana kwamba waliishi katika vipindi vya awali vya historia, waumini wa Agano Jipya hawapaswi kamwe kutumia Maandiko kana kwamba wanaishi katika vipindi vya awali vya historia.

Hebu fikiria wewe ni Mwisraeli unayeishi muda mfupi baada ya Sulemani kujenga hekalu la Mungu huko Yerusalemu. Unajua unaishi katika enzi ya agano la Daudi. Unajua kwamba katika enzi ya Musa iliyopita, Israeli walitoa dhabihu kwenye maskani ya Musa. Unajua pia kwamba katika enzi yako mwenyewe, Mungu amekuamuru utoe dhabihu tu hekaluni. Katika muktadha wako wa kihistoria, kutoa dhabihu kwenye maskani ya Musa

kungekuwa ni kinyume na mapenzi ya Mungu. Hali ingekuwa hiyohiyo kama ungeishi chini ya agano la Musa na kurudi kwenye kujenga madhabahu na kutoa dhabihu katika maeneo mbalimbali, kama vile Ibrahimu na wazee wengine walivyokuwa wakifanya. Mara tu Mungu alipoamuru njia mpya ya dhabihu katika ibada, alitarajia watu wake wasirudi kamwe kwenye njia za zamani.

Vivyo hivyo, tunapofikiria kuhusu matumizi ya kisasa ya mada ya Agano la Kale ya dhabihu katika ibada, tunapaswa kufahamu kwamba tunaishi katika enzi ya agano jipya. Kama vile Agano Jipya linavyoeleza mara kwa mara, dhabihu ya Kristo ya mara moja tu na kamilifu imebatilisha kila aina ya dhabihu ya awali. Kifo chake msalabani kilibadili jinsi watu waaminifu wa Mungu wanapaswa kutoa dhabihu katika ibada ya Mungu. Ndiyo maana mwandishi wa Agano Jipya wa Waebrania alilaani vikali Wakristo waliotaka kurudi kwenye dhabihu za Agano la Kale. Kwanza, alidai kwamba Kristo ameanzisha agano jipya ambalo Yeremia alilitabiri katika Yeremia 31. Kisha akasema kwamba agano jipya lilikuwa likifanya mfumo wa zamani wa dhabihu kuwa umepitwa na wakati. Sikiliza alichokiandika katika Waebrania 8:13:

Kwa kuliita agano hili "jipya," amelifanya lile la kwanza kuwa limepitwa na wakati; na lile lililopitwa na wakati na kuzeeka litatoweka upesi (Waebrania 8:13).

Hapa, mwandishi wa Waebrania alisema kwamba kuwasili kwa agano jipya kulifanya njia za zamani kuwa "zimepitwa na wakati," akitumia neno la Kigiriki palaioō ambalo linaweza pia kutafsiriwa "limekuwa la zamani" au "limepitwa na wakati."

Sasa, tunapaswa kuwa waangalifu, kwa sababu Wakristo wengi wenye nia njema huchukulia hii kumaanisha kwamba wafuasi wa Kristo wanapaswa kutupa tu Agano la Kale na kutozingatia mafundisho yake. Lakini hakuna kitu kinachoweza kuwa mbali na ukweli. Kitabu cha Waebrania chenyewe kinatumia Agano la Kale kwa Wakristo. Mwandishi wake hakuwa akiwaambia Wakristo kwamba Agano la Kale halina umuhimu. Badala yake, alikuwa akisema kwamba tunaishi katika enzi tofauti, na kwamba agano jipya linatutaka kuelekeza upya utendaji wa dhabihu. Hatupuuzi njia za zamani, lakini hatupaswi kamwe kujaribu kumtumikia Mungu kana kwamba bado tunaishi katika siku za zamani.

Mfano mwingine unaovutia ni mada ya uongozi vitani. Hebu fikiria unaishi katika kipindi cha agano la kifalme la Daudi. Unajua kwamba Mungu amewaweka wafalme wa Israeli kuwaongoza watu wake vitani dhidi ya uovu. Wafalme wanapokea maelekezo kutoka kwa Mungu, na kwa upande wao, wanawaelekeza jinsi unavyoshiriki vitani. Lakini sasa fikiria kwamba binafsi humpendi mfalme wa Daudi, na unataka kurudi kwenye enzi ya agano la sheria ya kitaifa ya Musa. Unaweza kupendelea kumfuata hakimu wa eneo kama Gideoni, au Mwefraimu kama Yoshua, au Mlawi kama Musa mwenyewe, kama vile mababu zako walivyofanya. Lakini kama ungemfuata mmoja wao badala ya nyumba ya Daudi, hiyo ingekuwa dhambi. Ungekuwa unakiuka amri ya Mungu kwa enzi yako. Ungekuwa unafanya kosa kama hilo kama ungeishi katika siku za Musa lakini ukapendelea kumfuata mzee wa kabila kama watu wa Mungu walivyofanya katika enzi ya agano la Ibrahimu. Katika kila enzi, tunahitaji kufuata uongozi wa kijeshi ambao Mungu ameuweka kwa enzi hiyo.

Na hiyo inajumuisha Wakristo wa kisasa. Kama watu wanaoishi chini ya agano jipya, tunamfuata Yesu, Mwana mkuu wa Daudi. Yeye ndiye mfalme wetu aliyeteuliwa na Mungu. Na Mungu amempa haki pekee ya kuwaongoza watu wake vitani dhidi ya nguvu za uovu. Lakini tunafanyaje hivyo? Mkakati wetu wa sasa wa vita ni upi? Sikiliza jinsi mtume Paulo alivyoelezea vita vya agano jipya katika Waefeso 6:12:

Maana kushindana kwetu si juu ya damu na nyama, bali juu ya falme na mamlaka, juu ya wakuu wa giza la ulimwengu huu, juu ya majeshi ya pepo wabaya katika ulimwengu wa roho (Waefeso 6:12).

Huu ni mkakati tofauti sana na ule wa enzi za awali, ambapo viongozi kama Musa na Daudi waliwaongoza watu wa Mungu katika vita halisi, vya damu na nyama. Kulikuwa na vita vya kiroho pia, lakini viongozi hawa hawakuongoza majeshi ya kiroho ya Mungu. Kwa upande mwingine, Yesu haiongozi kanisa katika vita vya kimwili. Lakini anatuongoza katika vita vya kiroho, na tunakiuka mapenzi ya Mungu ikiwa tutapuuza mabadiliko haya ya kimkakati.

Agano Jipya linaona vita vya Agano la Kale kama sehemu ya vita vikubwa kati ya Mungu na Shetani, na kati ya watu wa Mungu na Shetani anayejaribu kuharibu mpango wa Mungu. Hivyo basi, inatumika pia kwa Wakristo wa leo ambao kwa namna hiyohiyo ni sehemu ya vita hivyohivyo. Ukifikiria Waefeso 6, mapambano yenu si dhidi ya damu na nyama bali dhidi ya majeshi maovu ya Shetani, na kwamba Wakristo lazima wavae silaha zote za Mungu ili waweze kusimama imara katika vita hivi.

— Dkt. P. J. Buys

Waandishi wa Agano Jipya walichukua taswira za Agano la Kale za vita vya kiroho na kitaifa na kuzibadilisha kwa namna fulani na kuzitumia katika mkondo tofauti kabisa na jinsi watu wanavyoweza kuelewa leo hii. Kwanza kabisa, Kristo alikuja kupigana vita vya kiroho. Alikuja kuishinda giza, Yohana 1 inatuambia. Tatizo halikuwa giza kutomfahamu bali kujaribu kumshinda, naye anapigana na giza tunaona hilo hasa katika injili ya Yohana. Hivyo, Kristo anakuja kama shujaa wa kimungu akipigana na mtawala wa ulimwengu huu, yaani, Shetani. Kwa hakika, katika Yohana 12 Yesu anasema saa ya kutukuzwa kwake imewadia, ambayo ni saa ya kusulubiwa kwake, na anasema wakati huo mtawala wa ulimwengu huu atatupwa chini… Kwa hiyo, Paulo anaposema silaha za vita vyetu ni neno la Mungu na maombi na imani na kadhalika, kama anavyosema katika Waefeso 6, akisema huu si tena vita vya kisiasa, vya kitaifa, kwamba Wakristo hawapaswi kuwa wazalendo katika jinsi wanavyoona vita… Kuna upanga na kuna msalaba, na tabia yetu kama wanadamu ni kuweka chini msalaba na kuchukua upanga. Lakini Yesu alisema hakuna awezaye kuwa mwanafunzi wangu isipokuwa ajitwike msalaba wake na kunifuata. Kwa hiyo, jinsi tunavyopigana vita vya kiroho leo ni kwa upendo wa kujitoa, wa kujinyima nafsi ambao Yesu alionyesha kutoka msalabani na katika maisha yake yote ya duniani na huduma yake.

— Mch. Mike Glodo

Katika kila enzi ya agano, Mungu amekuwa akitarajia watu wake wamtumikie kwa njia zinazofaa kwa agano hilo. Kwa hiyo, kuelewa jinsi historia ya Agano la Kale ilivyogawanyika katika vipindi vikuu vya agano ni muhimu kwa kutumia Maandiko katika siku zetu. Badala ya kurudisha nyuma saa, kana kwamba Mungu hakuwa amesogeza

historia mbele, tunapaswa kufuatilia kila mada ya kitheolojia inavyoendelea kupitia kila enzi ya agano hadi agano jipya katika Kristo.

Sasa kwa kuwa tumezingatia matumizi ya kisasa na vipindi vya Agano la Kale katika muktadha wa migawanyiko ya kivipindi ya Agano la Kale, hebu tuchunguze jinsi maendeleo ya kivipindi yanavyopaswa kuarifu matumizi ya kisasa.

MAENDELEO YA NYAKATI

Ili kuelezea dhana ya maendeleo makubwa ya kihistoria, hebu turejee tena mfano wa mti unaokua. Wakati huu, fikiria una picha ya mbegu, na picha ya mti uliokua kutokana na mbegu hiyo. Mbegu na mti vinaonekana tofauti sana kiasi kwamba ni vigumu kuamini kuwa ni kitu kimoja katika nyakati tofauti. Lakini ni kweli. Ni kiumbe kile kile katika hatua tofauti za ukuaji. Hata vina miundo ile ile ya kijenetiki katika DNA yao kuthibitisha hilo.

Kadhalika, vipindi vya mwanzo na vya baadaye vya Agano la Kale vina tofauti nyingi za kitheolojia kati yao. Lakini tukijifunza kuhusu miundo yao ya kimsingi ya kitheolojia, DNA yao kama tunavyoweza kusema, tunagundua kwamba mabadiliko haya ya kitheolojia yanaonyesha ukuaji wa kiumbe hai wa imani moja inayokua.

Tutachunguza maendeleo makubwa ya kihistoria ya Agano la Kale katika sehemu nne. Kwanza, tutaona kwamba wahusika wakuu wawili walio nyuma ya maendeleo haya wanabaki thabiti katika historia yote ya kibiblia. Pili, tutaona kwamba kila kipindi kiliungana na vingine katika simulizi moja iliyounganishwa. Tatu, tutaona kwamba waandishi wa Agano la Kale wenyewe mara nyingi walitumia vipindi vya awali kwa wasikilizaji wa baadaye. Na nne, tutaangazia baadhi ya miunganisho kati ya vipindi ambavyo waandishi wa Agano la Kale walitegemea kufanya matumizi haya. Hebu tuanze na wahusika wakuu wa historia ya kibiblia.

WAHUSIKA

Katika historia yote iliyoandikwa kwenye Maandiko Matakatifu, wahusika wale wale wanashiriki katika pambano kuu kati ya nguvu za mema na nguvu za uovu.

Kwa lugha ya kifasihi, tunaweza kusema kwamba nguvu za mema zinaongozwa na mhusika mkuu au shujaa wa hadithi, yaani Mungu mwenyewe. Na nguvu za uovu zinaongozwa na mkinzani au mwovu mkuu, kiumbe mwovu kupita kiasi Shetani, ambaye anajaribu kumzuia Mungu asitimize lengo lake. Shetani ana nguvu nyingi na ni mjanja. Lakini bado ni kiumbe, na daima yuko chini ya udhibiti mkuu wa Muumba. Hata hivyo, Mungu amemruhusu Shetani kusimama kinyume naye wakati drama ya kimungu ikiendelea.

Mungu ndiye Muumba-Mfalme mkuu anayetawala kutoka kiti chake cha enzi mbinguni na kujaza kasri lake la kimbingu kwa utukufu wake mwangavu. Viumbe wanaomtumikia mbinguni tayari wanamheshimu. Lakini Mungu daima amedhamiria kuongeza heshima yake kwa kueneza utukufu wake duniani kote. Ili kutimiza lengo hili, Mungu anapanga kupanua ufalme wake duniani, ili dunia iwe kama mbingu. Hilo litakapotokea, kila kiumbe kilicho juu, juu ya, na chini ya dunia kitamtukuza pasipo kikomo na kumsifu. Mungu anatumia maelfu ya roho zinazofanya kazi kuelekea lengo hili. Lakini amewapa mfano wake wa duniani, wanadamu, heshima ya kuijaza na kuitiisha dunia. Katika Biblia yote, sisi ni wawakilishi wa Mungu, tukiandaa ulimwengu kwa ajili ya udhihirisho wa mwisho wa utukufu wake.

Upande mwingine wa pambano, Shetani anapinga kuenea kwa utukufu wa Mungu kwa kujaribu kuwazuia wanadamu kuijaza na kuitiisha dunia kwa ajili ya Mungu. Ili kupinga kuenea kwa ufalme wa Mungu duniani kote, Shetani anaongoza roho na wanadamu wengi katika uasi dhidi ya Mungu, na katika pambano na watumishi wa Mungu wa kiroho na wanadamu. Anapata washirika wa kibinadamu katika kusudi lake kupitia njia mbalimbali, ikiwemo uongo, udanganyifu, dini za uongo, na mvuto kwa tamaa za dhambi za wanadamu walioanguka.

Kwenye kila hadithi kuu kuna shujaa, na kuna yule anayempinga shujaa huyo. Kuna mhusika mkuu wa hadithi (protagonist), na adui anayempinga mhusika huyo mkuu (antagonist). Na Biblia ni hadithi kuu kuliko zote, hivyo haishangazi kuona, unaposoma Agano la Kale, kwamba kuna vita vimeanzishwa kati ya Mungu na Masihi wake aliyeahidiwa, na Ibilisi ambaye anajaribu kufanya kila awezalo kumzuia Masihi huyo asije kamwe. Kwa hiyo, tayari katika Bustani ya Edeni Mungu alipotoa ahadi kwamba uzao ungezaliwa na mwanamke ambaye angemponda Ibilisi, kuanzia wakati huo unaona Ibilisi akimpinga Mungu kila kukicha. Na kwa kushangaza, hata kunapokuwa na mtoto mdogo, mara nyingi Ibilisi anajaribu kumwangamiza mtoto huyo, au watu wa Mungu wanapostawi anajaribu kuwapeleka utumwani na kuwakandamiza. Unaona hadithi hiyo ikijirudia mara kwa mara katika Agano lote la Kale.

— Dkt. Philip Ryken

Katika hadithi ya Agano la Kale, tangu mwanzo kabisa, Mungu ndiye mhusika mkuu na Shetani ndiye adui mkuu. Unaona hilo tangu mwanzo katika Bustani ya Edeni, kwa sababu ni Shetani anayekuja na kuwajaribu Adamu na Hawa, lakini anawajaribu kinyume na Mungu… Na kisha bila shaka baada ya anguko, tunapata kutajwa kwa pambano hili linaloendelea ambalo litatokea katika kipindi chote cha Agano la Kale, na bila shaka katika Agano Jipya, ambalo ni kati ya uzao wa nyoka na uzao wa mwanamke, Hawa. Na bila shaka, hili hatimaye linafikia kilele chake, utimilifu wake katika Kristo ambaye anamwaibisha Ibilisi na kumshinda mara moja na kwa wote… Nadhani basi unaona kwamba hilo linaendelea kucheza kwa muda katika Agano la Kale kama uzao wa nyoka, ambao nadhani tunaweza kuufafanua kama maadui wa Mungu, wanaompinga Mungu daima, wanawapinga watu wake, wanaenda vitani na watu wake, wanawaonea watu wake, na hivyo unaona hilo kote. Na hivyo, unajua, ukiwa na Israeli, kwa mfano, wakionewa na kupigana na, kwa mfano, Wafilisti, kama mfano mmoja tu, hiyo ni zaidi ya Israeli dhidi ya Wafilisti. Nadhani nyuma ya hilo, chini yake, ni vita hivyo vinavyoendelea kati ya Mungu na Shetani.

— Dkt. Brian J. Vickers

Tunapaswa kukubali kuwa Wakristo wa kisasa mara nyingi hukosa umuhimu wa mapambano haya kati ya Mungu na Shetani. Wengi wetu huja kwenye Biblia tukiwa na ufahamu mdogo sana wa jinsi ulimwengu unavyoathiriwa na Mungu na roho

zinazomtumikia, pamoja na Shetani na roho zinazomtumikia. Lakini wasikilizaji wa awali wa Maandiko hawakuwa na tatizo hili. Walikuwa tayari wanaelewa uhusiano thabiti kati ya uhalisi wa kiroho na wa kimwili. Kwa kweli, imani hii ilikuwa ya kawaida sana katika ulimwengu wa kale kiasi kwamba waandishi wa Maandiko hawakuwahi kuhisi hitaji la kutoa maelezo kamili juu yake. Kwa hivyo, kama watu wa kisasa, tukianza kuangalia drama ya Maandiko kwa upande wa vita hivi vya kiroho, tutagundua kile ambacho wasikilizaji wa awali wa Biblia walikuwa tayari wanajua: vita hivi ndio msingi wa kila kitu ambacho Biblia inasema.

Tukizingatia wahusika wakuu wa Maandiko, hebu tugeukie kipengele cha pili cha maendeleo ya epochal ya Agano la Kale: mpangilio wa hadithi uliofichwa wa Biblia.

SIMULIZI

Licha ya tofauti nyingi kati ya vipindi vya agano, tofauti hizi zote zinaingia ndani ya simulizi moja, pana, kuhusu mzozo kati ya Mungu na Shetani. Kwa urahisi, tutachukulia vipindi vya agano vya Maandiko kama sura kuu katika hadithi ya Biblia, ambapo Mungu anaeneza utukufu wake ili kupata sifa isiyo na kikomo.

Tamthilia inafunguliwa katika sura ya kwanza, kipindi cha Adamu. Mwanzoni mwa sura hii, Mungu aliwaweka wanadamu wa kwanza katika sehemu moja ambapo utukufu wake unaoonekana ulijitokeza kwanza duniani: Bustani ya Edeni, ambayo ilitumika kama ikulu yake takatifu. Kwa mujibu wa kusudi lake la uumbaji, Mungu aliwaagiza Adamu na Hawa kupanua mipaka ya bustani yake takatifu kwa kuijaza na kuitiisha dunia. Lengo lilikuwa kuigeuza dunia kuwa mahali panapofaa kwa Mungu kudhihirisha uwepo wake mtukufu unaoonekana.

Bila shaka, Shetani alipinga mpango huu kwa kuwaongoza wanadamu wa kwanza kuasi dhidi ya Mungu. Na kwa kujibu, Mungu aliilaani viumbe vyake na kuufanya kazi ya mwanadamu kuwa ngumu. Pia alitangaza kwamba wanadamu wangegawanyika katika makundi pinzani kuanzia sasa: uzao wa mwanamke ungekuwa na watu waliotumikia makusudi ya Mungu, na uzao wa Nyoka ungekuwa na watu waliojiunga na uasi wa Shetani. Wakati huo huo, Mungu aliahidi kwamba uzao wa mwanamke hatimaye ungekuwa mshindi dhidi ya Shetani na uzao wake. Vipindi vilivyobaki vya agano vya Agano la Kale vinaunda kiini cha hadithi ya Biblia.

Katika sura ya pili, kipindi cha agano la Nuhu, Mungu alitakasa dunia kutokana na unyanyasaji mbaya ambao wanadamu walikuwa wametenda walipomfuata Shetani. Pia alimuokoa mabaki ya uzao wa mwanamke, Nuhu na familia yake, na akaanzisha ulimwengu thabiti ambamo wanadamu waliambiwa kupinga ufisadi zaidi walipojaza na kuitiisha dunia.

Katika sura ya tatu, kipindi cha agano la Ibrahimu, Mungu alichagua familia ya Ibrahimu kama sehemu ya uzao wa mwanamke ambao ungewaongoza wanadamu katika mgogoro na Shetani na wafuasi wake. Mungu aliahidi kuzidisha uzao wa Ibrahimu na kuwapa nchi ya Kanaani. Kutoka mahali hapo pa kijiografia, hatimaye wangeshinda upinzani wote dhidi ya Mungu na mpango wake. Wangeirithi dunia nzima, na kueneza baraka za Mungu kwa kila familia ya wanadamu.

Katika sura ya nne, enzi ya agano la Musa, Mungu alimpa Israeli ushindi mkubwa juu ya Wamisri na miungu yao ya kishetani. Pia alimfanya Israeli kuwa taifa, likitawaliwa na sheria yake, na akawaagiza kuwaondoa Wakanaani. Waisraeli walipohamia Kanaani, Mungu aliwapa ushindi juu ya Wakanaani na roho za kishetani walizozitumikia.

Aliwaanzisha na kuwafanikisha Waisraeli katika nchi, na kuwaongoza kuelekea lengo lao kuu la kueneza ufalme wa Mungu duniani kote.

Katika sura ya tano, kipindi cha agano la Daudi, familia ya Daudi iliagizwa kutawala juu ya watu wa Mungu, na kuwaongoza katika mapigano zaidi na mataifa yaliyomtumikia Shetani. Nasaba ya Daudi ilileta usalama huko Kanaani na iliendelea kupanua mipaka ya Israeli kwa ajili ya mpango wa Mungu kwa ulimwengu. Kwa bahati mbaya, baada ya muda wafalme wa Israeli walimuasi Mungu waziwazi, kiasi kwamba Mungu aliangamiza ufalme wao na kuwapeleka uhamishoni. Wakati wa uhamisho, waliteseka chini ya udhalimu wa falme za kigeni na miungu yao. Hatimaye, Mungu alitaka kumaliza uhamisho na akarudisha mabaki madogo kwenye Ardhi ya Ahadi ili waweze kujaribu kurejesha ufalme huko Kanaani. Lakini hata mabaki hayo yalishindwa kubaki waaminifu, kwa hivyo uhamisho uliendelea chini ya udhalimu wa uovu.

Sura ya mwisho iliyotajwa katika Agano la Kale ni agano jipya la kilele ambalo Mungu alisema angelianzisha wakati mabaki ya Israeli yatakapotubu na mwana mkuu wa Daudi, Masihi au Kristo, atakapofanya upatanisho kwa dhambi zao. Masihi angewaongoza Israeli katika ushindi wa mwisho juu ya Shetani, roho waovu na mataifa yaliyowatumikia. Angemponda Shetani na kuwahukumu wote waliomfuata. Mwishowe, Masihi angefanya vitu vyote kuwa vipya, akitawala dunia na watu wa Mungu. Utukufu wa Mungu ungejaza viumbe vyote, na kila kiumbe kingemsifu bila kikomo.

Muhtasari huu wa hadithi ya Biblia unatuonyesha kwamba licha ya tofauti kati ya vipindi vya agano vya Agano la Kale, vipindi hivi vinajengana kama sura za simulizi ndefu. Badala ya kukinzana, kuondoana, au hata kupunguza umuhimu wa kila kimoja, kila hatua hizi za historia huchangia kwa jumla katika hadithi inayoendelea, iliyounganishwa ya Maandiko.

Mpaka sasa, tumezingatia wahusika wakuu nyuma ya maendeleo ya epochal ya Agano la Kale, na kuonyesha kwamba kila kipindi kiliunganishwa na kingine katika hadithi moja iliyounganishwa. Sasa tuko tayari kuona kwamba waandishi wa Agano la Kale mara nyingi walitumia vipindi vya awali kwa wasikilizaji wa baadaye.

WAANDISHI

Utakumbuka kwamba mwanzoni mwa somo hili, tulifupisha matumizi ya Agano la Kale kwa kusema: "Kamwe usirudi zamani, lakini kamwe usisahau yaliyopita." Hatuishi katika yaliyopita, na kwa sababu hiyo hatupaswi kamwe kufikiri, kuishi au kuhisi kana kwamba tuliishi katika nyakati za zamani. Lakini sisi ni sehemu ya hadithi inayojumuisha yaliyopita. Na waandishi wa Agano la Kale walilijua hili vizuri. Walitambua kwamba Mungu mmoja wa kweli amekuwa akijifunua mwenyewe kupitia dini moja ya kweli baada ya muda. Na hii ilimaanisha kwamba mambo ambayo Mungu alisema na kufanya hapo awali yangeendelea kuwaongoza watu wake kwa vizazi vyote.

Kwa kuzingatia hili, waandishi wa Agano la Kale mara kwa mara walichukua kile walichojifunza kutoka zamani, na kukitumia katika siku zao wenyewe. Fikiria kwa njia hii: Kuna vipindi vikuu sita vya agano vilivyotajwa katika Agano la Kale. Lakini habari zetu zote kuhusu vipindi vitatu vya mwanzo, vipindi vya Adamu, Nuhu, na Ibrahimu zinatokana na vitabu vya Biblia vilivyoandikwa katika vipindi vya baadaye vya Musa, Daudi na agano jipya.

Tutazingatia mambo mawili ya kawaida ambayo waandishi wa Agano la Kale walijumuisha katika maandishi yao yaliyofunua uelewa wao wa maendeleo ya vipindi. Kwanza, tutaona kwamba waandishi wa Agano la Kale waliandika juu ya yaliyopita. Na

pili, tutaona kwamba waliandika kwa ajili ya wakati wao. Yaani, waliandikia wasikilizaji walioishi katika siku zao wenyewe, katika wakati wao. Hebu tuangalie kwanza ukweli kwamba waandishi wa Agano la Kale waliandika juu ya yaliyopita.

Kuhusu Yaliyopita

Vitabu vyote vya Kale vya Agano la Kale vinahusika kimsingi na yaliyopita. Fikiria Pentateuki, yaani vitabu vya Mwanzo, Kutoka, Walawi, Hesabu, na Kumbukumbu la Torati. Musa aliandika vitabu hivi vyote wakati wa zama zake za agano. Lakini katika Mwanzo, aliripoti matukio yaliyotokea zamani sana, wakati wa zama za agano za Adamu, Nuhu, na Ibrahimu. Katika vitabu vya Kutoka, Walawi, Hesabu, na Kumbukumbu la Torati, hakurudi nyuma sana katika historia. Lakini hata huko alilenga matukio yaliyotokea kabla ya vitabu hivyo kuandikwa.

Vitabu vingine vyote vya Agano la Kale viliandikwa katika zama za agano la Daudi. Na navyo pia vilielekeza hadhira zao kwenye yaliyopita. Kwa mfano, kitabu cha Ayubu kiliandikwa zaidi wakati wa kipindi cha kifalme cha zama za Daudi. Lakini kinapoti matukio yaliyotokea katika zama za Ibrahimu, muda mrefu kabla ya ufalme. Vitabu vya Yoshua, Waamuzi, na Ruthu viliandikwa katika zama za agano la Daudi, lakini viliripoti matukio yaliyotokea karibu na mwisho wa zama za Musa, kabla Daudi hajawa mfalme. Vitabu vya Samweli, Wafalme, Mambo ya Nyakati, Ezra, Nehemia, na Esta vilirejelea hadhira zao kimsingi kwa matukio ya hivi karibuni yaliyopita. Hii pia ni kweli kwa vitabu vyote vya unabii vya Agano la Kale, Isaya hadi Malaki. Manabii walitumikia kwanza kupitia hotuba na vitendo vya kinabii, na baadaye tu kurekodi huduma zao kwa ajili ya kupanua hadhira zao za kisasa. Hivyo, vitabu vyao vilikuwa rekodi zilizoandikwa za matendo na hotuba za kinabii ambazo tayari zilikuwa zimetoa. Kwa namna hiyo hiyo, Mithali, Wimbo Ulio Bora, na Mhubiri pia vilikuwa tafakari za kiteolojia juu ya yaliyopita ya hivi karibuni.

Sasa kwa kuwa tunaelewa kwamba waandishi wa Agano la Kale waliandika kuhusu yaliyopita, hebu tugeukie ukweli kwamba waliandika kwa ajili ya sasa, yaani, kwa ajili ya hadhira zao za kisasa.

Kuhusu ya Sasa

Wakati waandishi wa Biblia walipoanza kuandika Maandiko... waliandika ili kukidhi mahitaji ya wasomaji, yaani watu wao. Nao hawakuketi tu na kuandika kwa ajili ya kupenda kuandika. Badala yake, waliandika ili kukidhi hitaji la watu wao la kujifunza, kupata mwongozo, na muundo. Kwa sababu hii, kulikuwa na kusudi mahususi nyuma ya kila kitabu. Uvuvio haukuwa suala la "kaa chini na uandike" tu. La, suala lilikuwa kwamba kulikuwa na hitaji "inuka uandike." Ndiyo maana kila mwandishi alizingatia mahitaji ya watu wake ili kutoa habari kwa njia ambayo watu wangeweza kuelewa.

— Dkt. Ghassan Khalaf, translation

Waandishi wa Maandiko Matakatifu walijali sana mazingira ya wasikilizaji waliokuwa wakiwaandikia. Hatutaki kuzidisha hili na kusema kwamba yaliandikwa mahsusi kwa hali za awali kiasi kwamba

hayawezi kuwa na maana yoyote kwa wasomaji wa baadaye. Tunajua hilo kutokana na Warumi 15:4, miongoni mwa sehemu zingine, ambapo Paulo anasema kwamba kila kilichoandikwa kiliandikwa kwa ajili ya kututia moyo. Hata hivyo, waandishi wa Maandiko waliweka uangalifu mkubwa katika kile kilichokuwa kikiendelea katika maisha ya watu waliokuwa wakiwaandikia. Kitabu cha Mwanzo, kwa mfano, kiliandikwa kwa kundi la watu waliokuwa wametoka Misri hivi punde. Walikuwa wameikasirisha himaya yenye nguvu zaidi duniani. Walikuwa wakijiandaa kuingia nchi ambako wangelazimika kupigana na maadui wengine. Walihitaji kujua kwamba hawana chochote cha kuogopa, na hivyo basi, kitabu cha Mwanzo kinafungua kwa picha hii ya Mungu aliyeumba kila kitu, ambaye anatawala mataifa yote, ambaye ametoa ahadi kwa mababu na anazitimiza ahadi hizo. Israeli hawana haja ya kuogopa. Mara tu tunapojua mazingira ya wasikilizaji wa awali, hiyo inatusaidia kuona si tu kinachosemwa na Maandiko, bali pia kwa nini yanasema hivyo. Na kisha tunaweza kuanza kujiuliza maswali kama, tunakabiliwa na hali gani zinazofanana na zile za Israeli jangwani baada ya kutoka Misri? Na tunaanza kuona jinsi Mungu anavyowajali watu wake kama mchungaji na kuonyesha huruma kwa mahitaji yetu.

— Dkt. Jimmy Agan

Waandishi wa Maandiko walielewa kwamba yaliyopita yaliwakilisha hatua za awali katika ukuaji asilia wa imani ya kibiblia. Lakini waliitwa kuhudumu kwanza na zaidi kwa wasikilizaji walioishi katika siku zao. Kwa hiyo, waliandika kuhusu yaliyopita kwa njia zilizojenga madaraja kwa maisha ya wasikilizaji wao wa awali. Waliangazia watu wa kihistoria, matendo, maneno, taasisi na kadhalika kwa njia zilizounganisha mada hizi za kihistoria na maisha ya wasikilizaji wao. Kwa sehemu kubwa, wasikilizaji wa awali wa vitabu vya Agano la Kale walifahamu kanuni za fasihi ambazo waandishi wa kibiblia walifuata kujenga madaraja haya. Kwa hiyo, waandishi hawakujisumbua kueleza uhusiano huu. Wakati mwingine, waandishi walitoa dalili ndogo zilizoelekeza kwenye uhusiano kati ya yaliyopita na yaliyopo. Na katika vifungu vingine, waandishi wa kibiblia walitoa maelezo ya moja kwa moja kusaidia wasikilizaji wao kuona jinsi yaliyopita yaliwahusu.

Kama vile waandishi wa Agano la Kale walivyopata njia za kuunganisha yaliyopita na wasikilizaji wao wa wakati huo, Wakristo wa kisasa wanahitaji kuunganisha maandishi hayo kuhusu yaliyopita na sisi wenyewe. Ndiyo, matumizi ya kisasa yanahusu kinachotokea katika siku zetu. Lakini daima yanategemea njia za zamani.

Kama watu wa Mungu wanaoishi katika ulimwengu wa kisasa, imani yetu imeunganishwa kwa undani na kile Mungu alichofunua zamani sana. Tumejitolea kutumia vitabu vya Agano la Kale vinavyohusu yaliyopita katika ulimwengu wa kisasa. Na hata tunapotumia vitabu vya Agano Jipya, bado tunaangalia yaliyopita. Sasa, baadhi ya vitabu kama Ufunuo vinaangazia sana wakati ujao. Lakini hata Ufunuo ni rekodi ya maono ambayo mwandishi wake Yohana aliitumia kwa wasikilizaji wake wa awali zamani. Kwa njia moja au nyingine, kila kitabu cha Maandiko kinazingatia kile Mungu alichofanya zamani. Kwa hiyo, ili kutumia vitabu hivyo katika ulimwengu wa kisasa, inabidi tuzingatie yaliyopita pia.

Mpaka kufikia hapa, majadiliano yetu ya maendeleo ya kimaendeleo yamefunika wahusika wakuu nyuma ya maendeleo ya kimaendeleo ya Agano la Kale, hadithi iliyounganika ya Maandiko, na ukweli kwamba waandishi wa Agano la Kale

waliyatanguliza matukio ya kale kwa wasikilizaji wao wa wakati huo. Kwa hiyo, sasa tuko tayari kuzingatia aina za miunganisho ambayo waandishi wa kibiblia walifanya kati ya yaliyopita na yaliyopo.

Uhusiano

Kuna aina tatu za uhusiano ambazo waandishi wa Agano la Kale walizifanya kati ya yaliyopita na yaliyopo. Kwanza, waliwapatia wasomaji wao historia ya nyuma kuhusu vipimo mbalimbali vya imani yao. Pili, waliwasilisha mifano kwa wasomaji wao kuiga na kukataa. Na tatu, walitoa matarajio ya uzoefu wa wasomaji wao. Hebu tuangalie kwanza jinsi waandishi wa Biblia walivyowapatia wasomaji wao historia ya nyuma.

Usuli

Wandishi wa Agano la Kale mara nyingi walionyesha umuhimu wa yaliyopita kwa kueleza chimbuko au asili ya uzoefu wa sasa wa hadhira zao. Kwa mfano, baada ya Musa kueleza ndoa ya Adamu na Hawa, alisimamisha simulizi yake ili kuunganisha tukio hili moja kwa moja na hadhira yake. Sikiliza maneno ya Musa katika Mwanzo 2:24:

Kwa hiyo mwanamume atamwacha baba yake na mama yake naye ataambatana na mkewe, nao watakuwa mwili mmoja (Mwanzo 2:24).

Katika aya hii, Musa alieleza jinsi kipengele kutoka enzi ya agano la Adamu kilivyokuwa muhimu kwa hadhira katika enzi ya Musa. Hasa, ndoa ya Adamu na Hawa iliweka amri ya kudumu ya ndoa, ambayo iliendelea hadi siku za Musa. Mara tu tunapoona kwamba Musa alitumia tukio hili kama msingi kwa hadhira yake ya awali, tunaweza kuliunganisha na sisi wenyewe kwa njia ile ile. Ndoa ya Adamu na Hawa ilikuwa msingi wa ndoa katika Israeli ya kale, na pia ni msingi wa ndoa katika siku zetu.

Nyakati nyingine, waandishi wa Biblia walitumia chimbuko kwa njia zilizofunua idhini au kutoidhinisha kwa Mungu kwa wahusika wa kihistoria. Kwa mfano, kitabu cha Ruthu hakipati kosa lolote kwa Ruthu, Naomi, au Boazi, na kinaonyesha kwamba walikuwa na idhini kamili ya Mungu. Tunapata sababu ya hili mwishoni mwa kitabu. Sikiliza orodha ya vizazi inayohitimisha kitabu katika Ruthu 4:21-22:

Salmoni alimzaa Boazi, Boazi akamzaa Obedi, Obedi akamzaa Yese, na Yese akamzaa Daudi (Ruthu 4:21-22).

Orodha hii ya vizazi inaonyesha kwamba Boazi ni babu wa moja kwa moja wa Mfalme Daudi. Hitimisho hili linaunganisha matukio katika enzi ya Musa na wakati wa hadhira ya awali, walioishi katika wakati wa agano la Daudi.

Pengine, maswali yalikuwa yameibuliwa kuhusu uhalali wa ufalme wa Daudi kwa sababu alitokana na Ruthu Mmoabi. Lakini simulizi ya Ruthu inaonyesha kwamba kujumuishwa kwake katika Israeli kulikuwa mfano kwa kila njia, na kwamba Mungu alimkubali kikamilifu. Kwa njia hii, kitabu cha Ruthu kilitoa msingi uliothibitisha uteuzi wa Daudi kama mfalme wa Israeli. Na tena, katika utumizi wa kisasa tuna fursa ya kupanua daraja ambalo mwandishi wa Ruthu alijenga kwa hadhira yake ya awali. Kama vile idhini ya Mungu kwa Ruthu ilivyoonyesha uhalali wa nasaba ya Daudi katika wakati wa Daudi, pia inatoa msingi unaothibitisha ufalme wa mrithi mkuu wa Daudi, Yesu, katika siku zetu.

Mbali na kutoa chimbuko, uhusiano ambao waandishi walionyesha kati ya zamani na sasa pia uliwasilisha mifano kwa hadhira zao za awali kuiga au kukataa.

Mifano

Mara nyingi tunaposoma hadithi ya Biblia tunajiuliza, "Je, huu ni mfano mzuri au mfano mbaya? Je, nifanye jambo lile lile ambalo mtu huyu katika Biblia alifanya, au nifanye tofauti na hilo?" Na kujibu swali hilo kunaweza kuwa tofauti katika vifungu tofauti, lakini hapa kuna kanuni moja muhimu sana inayotumika katika hadithi nyingi za kibiblia, na hiyo ndiyo ninayopenda kuiita kanuni ya matokeo. Hiyo ni kuangalia mwisho wa hadithi na kuona kinachompata mtu huyo. Je, wanapokea baraka za Mungu au wanapokea hukumu ya Mungu? Na mara nyingi, hiyo ndiyo ishara pekee tunayoihitaji kujua kama mtu anaweka mfano mzuri kwetu au mfano mbaya.

— Dkt. Philip Ryken

Haya, tuangalie mifano miwili ya mifumo kutoka kwenye kitabu cha Yoshua, ambacho kiliandika matukio ya kipindi cha Musa kwa ajili ya wasomaji wa awali walioishi katika kipindi cha Daudi. Mwandishi wa Yoshua alitoa mfumo chanya katika utendaji wa Israeli kwenye vita vya Yeriko katika Yoshua 2-6, na mfumo hasi katika utendaji wao kwenye vita vya Ai katika Yoshua 7.

Katika simulizi refu la vita vya Yeriko, hakuna dokezo kwamba Yoshua, wapelelezi wake, au jeshi la Israeli walifanya jambo lolote kinyume na mapenzi ya Mungu. Walionyesha kujitolea kwao kikamilifu kwa Mungu kwa kujitia tohara umbali wa maili chache kutoka Yeriko huko Gilgali, na waliwafuata Walawi na makuhani walipokuwa wakitembea kuzunguka jiji wakiimba, wakipiga kelele na kupiga tarumbeta, kama vile Mungu alivyoamuru. Hivyo, mwandishi wa Yoshua alihitimisha hadithi ya Yeriko kwa maneno haya chanya katika Yoshua 6:27:

Basi Bwana akawa pamoja na Yoshua, na sifa zake zikaenea katika nchi yote (Yoshua 6:27).

Lakini sikiliza jinsi simulizi la vita vya Ai linavyoanza katika Yoshua 7:1:

Lakini Waisraeli walitenda bila uaminifu katika mambo yaliyowekwa wakfu (Yoshua 7:1).

Aya hii inatofautisha mfumo chanya wa Israeli kwenye vita vya Yeriko na mfumo hasi wa Israeli kwenye vita vya Ai.

Wakati Israeli waliposhambulia mji mdogo wa Ai kwa mara ya kwanza, jeshi kubwa la Israeli lilishindwa kwa sababu Mwisraeli Akani alikuwa ameiba mali kutoka Yeriko akipinga amri ya Mungu kwamba nyara zote za vita zitungwe kwake. Yoshua na Israeli hawakuishinda Ai vitani mpaka walipokabiliwa kwanza na Mungu, wakatubu dhambi zao, na kutoa hukumu kali juu ya Akani na familia yake.

Tofauti kati ya vita vya Yeriko na Ai iliwapa wasomaji wa Yoshua mfumo chanya wa kufuata na mfumo hasi wa kukataa. Kwa kuchunguza mifumo hii, wasomaji wa awali katika kipindi cha Daudi walitakiwa kujifunza jinsi ya kufuata wafalme wao vitani.

Bila shaka, kama wafuasi wa Kristo, hatupigi tena vita vya kimwili kama Yoshua alivyofanya, kwa sababu Agano Jipya linatuita tu kwenye vita vya kiroho. Hata hivyo, katika matumizi ya kisasa tunapanua daraja la mifumo hii chanya na hasi ili kujifunza njia sahihi za kushiriki katika vita vya kiroho. Kwa urahisi, tunapaswa kujitolea kwa Mungu kama Yoshua alivyokuwa Yeriko, na tunapaswa kuepuka kupuuza amri zake kama Akani alivyofanya Ai. Bila shaka, kuna maelezo mengi yanayohusiana na matumizi haya mapana ya kisasa. Lakini miunganisho ambayo mwandishi wa Yoshua alichora kwa wasikilizaji wake wa awali inaweza kupanuliwa kwa njia zinazotusaidia kuamua maelezo hayo kwa hali zetu wenyewe.

Biblia inatufundisha kwa njia nyingi jinsi maisha ya kimungu yanavyopaswa kuwa, dhambi ni nini, na kadhalika. Wakati mwingine inasema waziwazi utafanya, au hautafanya lakini pia inatupa historia ya watu halisi walioishi maisha yao ya kila siku. Tunaposoma habari zao, tunajua kwamba tunapaswa kujifunza kutokana na mifano yao, iwe ni chanya au hasi. Warumi inasema, “Kwa maana kila lililoandikwa zamani liliandikwa kwa ajili ya kutufundisha sisi, ili kwa uvumilivu na faraja ya Maandiko tuwe na tumaini.” Kwa hivyo, tuna mifano chanya tunayopaswa kuiga, na tuna mifano hasi tunayopaswa kuepuka. Kwa mfano, wakati Daudi alipozini na Bathsheba, tunajua kutokana na Amri Kumi kwamba jambo hilo lilikuwa baya. Tunalijua kutokana na simulizi pale Nathani alipomshtaki kwa dhambi. Tuna dalili nyingine pia. Kwa hivyo, tunajua kwamba huo ni mfano mbaya uliofanywa na mtu ambaye kwa ujumla alikuwa mfano mzuri, mtu aliyemfuata Mungu kwa moyo wake. Hivyo, ni nini kinachotuwezesha kujua tofauti? Ni sheria ya Mungu, mafundisho yaliyo wazi, na amri zake. Kisha matendo hayo yanaonyeshwa, na tunaweza kuunganisha mambo hayo mawili pamoja.

— Dkt. Andrew Davis

Wakati mwingine ni vigumu sana unapotazama Maandiko kujua kama tabia ya mtu au maisha yake ni yale tunayopaswa kuiga. Na tunapaswa kukumbuka kwamba anayestahili kuigwa kikamilifu ni Yesu mwenyewe. Yeye peke yake ndiye asiye na kasoro tunapomchunguza. Kila mmoja mwingine lazima tumchunguze kwa makini sana. Sababu ya wao kuwepo kwenye Biblia kwa kawaida sio kimsingi kuwa mfano kwetu kuiga. Lakini tunapojaribu kujua ni lini tunapata funzo la maisha la kuiga na lini la kutotenda hivyo, inabidi uangalie mukhtasari, kinachosemwa kuhusu matendo hayo, matokeo ya matendo hayo, na kama yanachangia upanuzi wa ufalme au la. Lakini kimsingi, angalia kanuni za maadili zilizomo kwenye Maandiko na utoe hukumu yako hapo. Kila mmoja yuko wazi kuchunguzwa isipokuwa Yesu. Tunajua kwamba kila alichosema na kutenda ni chema, kweli, na kizuri. Kila mmoja mwingine anachunguzwa chini ya darubini ya maadili ya kibiblia.

— Dkt. Sanders L. Willson

Mbali na kutoa historia na mifano, waandishi wa Agano la Kale pia waliunganisha yaliyopita na yaliyopo kwa kujumuisha matarajio ya uzoefu wa hadhira yao ya awali.

Athari

Waandishi wa Biblia mara kwa mara waliandika kuhusu matukio ya zamani kwa namna iliyoonyesha jinsi matukio hayo yalivyofanana sana na hali ambazo wasomaji wao walikabiliana nazo. Ujenzi wa daraja la aina hii unafanana na kifaa cha kifasihi kinachoitwa "foreshadowing" (ishara za awali). Katika foreshadowing, mwandishi huwasilisha maelezo ya mwanzo wa hadithi kwa namna inayotabiri maelezo ya baadaye. Na waandishi wa Biblia wakati mwingine waliandika kuhusu matukio ya zamani wakiwa na nia kama hiyo. Waliandika kuhusu matukio ya zamani kwa namna iliyotabiri uzoefu wa wasomaji wao.

Moja ya ishara hizo zinazojulikana vizuri inapatikana katika hadithi ya Musa kuhusu safari ya Ibrahimu kwenda Misri, iliyoandikwa katika Mwanzo 12:10-20. Bila shaka, Musa alisimulia ukweli wa yaliyotokea katika zama za Ibrahimu, lakini alielezea hadithi hiyo kwa namna iliyomsaidia wasomaji wake wa awali kutambua mambo mengi yanayofanana kati ya Ibrahimu na wao wenyewe. Kwa mfano, Ibrahimu alikwenda Misri kwa sababu ya njaa, kama vile wasomaji wa awali wa Musa walivyokuwa Misri kwa sababu ya njaa. Farao alimshikilia Ibrahimu kwa dhuluma huko Misri kwa kumchukua Sara kuwa mke wake, sawa na jinsi Wamisri walivyowashikilia Waisraeli kwa dhuluma kama watumwa katika siku za Musa. Mungu alimwokoa Ibrahimu kwa kutuma pigo juu ya nyumba ya Farao, na akawaokoa Waisraeli katika siku za Musa kwa kutuma mapigo juu ya Misri na nyumba ya Farao. Farao alimruhusu Ibrahimu aondoke na utajiri mwingi, na katika Kutoka katika siku za Musa, Farao na Wamisri waliwaruhusu Waisraeli waondoke na utajiri wa Misri.

Musa alichora mambo haya yanayofanana ili kuonyesha kwamba uzoefu wa Ibrahimu ulitabiri wao wenyewe. Musa alitaka kuwatia moyo wasomaji wake wa awali waache kuipenda sana muda wao huko Misri, na kuona ukombozi wao kama tendo kuu la Mungu kwa ajili yao.

Mara nyingine tena, katika matumizi ya kisasa jukumu letu ni kuona daraja ambalo Musa alijenga kutoka maisha ya Ibrahimu hadi kwa wasomaji wake wa awali, na kupanua daraja hilo hadi maisha yetu ya kisasa. Kwa mfano, Agano Jipya linafundisha kwamba Kristo ametuokoa kutoka kwa udhalimu wa uovu, kama vile Mungu alivyowahi kumwokoa Ibrahimu na baadaye kuwaokoa Waisraeli. Kupitia mambo yanayofanana kama haya, safari ya Ibrahimu kwenda Misri pia inatabiri jinsi Wakristo wa kisasa wanapaswa kuelewa imani yetu na huduma yetu kwa Mungu.

Wakati wowote tunapotumia Maandiko, tunahitaji kuzingatia maendeleo ya kimaendeleo yaliyotokea kati ya nyakati za Biblia na siku zetu. Na uhusiano ambao waandishi wa Agano la Kale walichora kupitia asili, mifano, na ishara za awali hutoa ruwaza zinazotusaidia kuziba pengo kati ya zama hizi za kihistoria.

HITIMISHO

Katika somo hili kuhusu matumizi ya kisasa na vipindi vya Agano la Kale, tumeangalia mgawanyiko wa vipindi vya historia ya Agano la Kale kwa kuzingatia utofauti wake, muhtasari wa kawaida wa vipindi hivyo, na athari za migawanyiko hii. Na tumezingatia maendeleo ya kimaendeleo kati ya migawanyiko hii kwa kuzingatia tabia zao

thabiti, hadithi moja iliyounganishwa, matumizi ya vipindi vya awali na waandishi wa Biblia, na uhusiano kati ya vipindi hivyo unaosaidia matumizi yetu.

Kama tulivyoona, maagano ya Mungu yaligawanya historia ya Biblia katika vipindi vikuu vilivyokuwa na mwelekeo tofauti wa kitheolojia. Kwa hiyo, hatupaswi kamwe kujaribu kumtumikia Mungu katika siku zetu kwa kurudi kwenye njia za zamani. Lakini kamwe hatupaswi kusahau yale ambayo Mungu alifunua hapo zamani. Tunapozingatia jinsi mada za kitheolojia zilivyokua kwa kawaida kutoka zama moja hadi nyingine, tunagundua kwamba kila kitu ambacho Mungu alifunua katika zama za maagano ya awali kina mengi ya kutufundisha kuhusu kumtumikia katika zama zetu, hata zama za agano jipya katika Kristo.

WACHANGIAJI

Dkt. Jimmy Agan ni Profesa Mshiriki wa Agano Jipya na Mkurugenzi wa Mafunzo ya Mahubiri katika Seminari ya Theolojia ya Covenant.

Dkt. P.J. Buys ni Mkurugenzi Mshiriki wa Kimataifa wa World Reformed Fellowship na Profesa Msaidizi wa Utafiti wa Misheni katika Chuo Kikuu cha Northwest huko Potchefstroom, Afrika Kusini. Pia ni mwanzilishi wa Chuo cha Theolojia cha Mukhanyo huko KwaMahlangu, Afrika Kusini.

Dkt. Andrew Davis ni Mchungaji Mkuu katika Kanisa la First Baptist Church la Durham, NC na ni Profesa Mgeni wa Theolojia ya Kihistoria katika Seminari ya Theolojia ya Southern Baptist.

Mchungaji Michael J. Glodo ni Profesa Mshiriki wa Mafunzo ya Biblia katika Seminari ya Theolojia ya Reformed huko Orlando, Florida.

Dkt. Ghassan Khalaf alikuwa Profesa wa Mafunzo ya Biblia katika Seminari ya Theolojia ya Arab Baptist huko Mansourieh El Maten, Lebanoni.

Dkt. Philip Ryken ni Rais wa Chuo cha Wheaton.

Dkt. Brian J. Vickers ni Profesa Mshiriki wa Tafsiri ya Agano Jipya katika Seminari ya Theolojia ya Southern Baptist na Mhariri Msaidizi wa The Southern Baptist Journal of Theology.

Dkt. Stephen J. Wellum ni Profesa wa Theolojia ya Kikristo katika Seminari ya Theolojia ya Southern Baptist.

Dkt. Sanders L. Willson ni Mchungaji mstaafu wa 2PC Memphis. Mjumbe mstaafu wa Baraza la TGC. Mchungaji mkuu wa muda katika Covenant Pres Birmingham.

FAHARASA

Ibrahimu – Patriaki wa Agano la Kale, mwana wa Tera, baba wa taifa la Israeli ambaye Mungu alifanya naye agano katika Mwanzo 15 na 17 akiahidi wazao wasiohesabika na nchi maalum.

Akani – Mwisraeli ambaye aliweka kwa siri nyara kutoka kwenye kushindwa kwa Yeriko na kuleta laana juu ya Israeli; matokeo yake, yeye na kila kitu kilichohusika naye viliharibiwa.

Adamu – Mwanamume wa kwanza; mume wa Hawa; mwanamume ambaye Mungu alifanya naye agano la msingi ambapo wanadamu walipaswa kujaza na kuitiisha dunia.

Matumizi – Kuunganisha ipasavyo maana halisi ya hati ya kibiblia kwa hadhira ya kisasa kwa njia zinazoathiri dhana zao, tabia na hisia.

Berith – Neno la Kiebrania (unukuzi) linalotafsiriwa zaidi kama "agano"; pia huandikwa “berit”.

Nchi ya Kanaani – Eneo alilopewa Ibrahimu na wazao wake kama urithi katika agano lake na Mungu; inajumuisha Israeli ya sasa, maeneo ya Palestina, Lebanoni, Yordani, nchi za pwani zinazopakana na sehemu za Misri na Siria.

Agano – Makubaliano ya kisheria yanayofunga yanayofanywa kati ya watu wawili au vikundi vya watu, au kati ya Mungu na mtu au kikundi cha watu.

Daudi – Mfalme wa pili wa Agano la Kale wa Israeli ambaye alipokea ahadi kwamba mzao wake angeketi kwenye kiti cha enzi na kutawala milele.

Ya kimajaribio/kutegemea uzoefu – Kulingana na au kuthibitishwa na uchunguzi, uzoefu, au jaribio badala ya nadharia au kanuni dhahania.

Zama/Kipindi – Kipindi tofauti cha muda katika historia; katika theolojia, kipindi cha muda kilichoanzishwa na ufunuo wa kimungu na kinachojulikana kwa mabadiliko makubwa na ya kudumu yanayokitofautisha na vipindi vingine vya wakati.

Uashiriaji/Kudokeza – Kifaa cha kifasihi ambapo matukio fulani yanaashiria au kuelekeza kwenye matukio ya baadaye yatakayotokea baadaye katika hadithi.

Musa – Nabii na mkombozi wa Agano la Kale ambaye aliwaongoza Waisraeli kutoka Misri; mwanamume ambaye Mungu alifanya naye "agano la sheria" la kitaifa na ambaye aliwapa Waisraeli Amri Kumi na Kitabu cha Agano; pia alionekana pamoja na Eliya katika kugeuka sura kwa Yesu.

Agano Jipya – Agano la utimilifu katika Kristo; lilitajwa mara ya kwanza katika Yeremia 31:31.

Nuhu – Mwanamume aliyejenga Safina na kunusurika Gharika; Mungu alifanya agano la ulimwenguni pote naye lililoahidi utulivu wa kudumu wa asili.

Palaioo – Neno la Kiyunani (unukuzi) lenye maana ya “kuzeeka au kuchakaa kwa wakati” au “kutangaza kuwa kimepitwa na wakati”.

Pentateuch – Pentateuki – Vitabu vitano vya kwanza vya Agano la Kale.

Qum – Kitenzi cha Kiebrania (unukuzi) chenye maana ya “kuanzisha” au “kusababisha kutokea”; mara nyingi hutumiwa kuelezea uthibitisho wa kitu ambacho tayari kipo.